Γνωσιακές Προκαταλήψεις 2

  • από

Πολλές γνωσιακές προκαταλήψεις αφορούν τη λήψη αποφάσεων/υιοθέτηση απόψεων,πίστεων,πεποιθήσεων.

Η λήψη αποφάσεων είναι γνωσιακή διεργασία που μπορεί να συμβαίνει αμέτρητες φορές μέσα σε ένα τυπικό 24ωρο της ζωής μας. Από το τι ρούχα θα φορέσουμε το πρωί μέχρι το ποιες ενέργειες θα κάνουμε ώστε να είμαστε αποτελεσματικοί στην εργασία μας και πώς θα συμπεριφερθούμε στις προσωπικές μας σχέσεις. Κάποιες αποφάσεις που παίρνουμε έχουν αντίκτυπο και στο κοινωνικό σύνολο, όπως για παράδειγμα αν θα αφήσουμε σκουπίδια στην παραλία μέχρι και στο τι θα ψηφίσουμε στις εθνικές εκλογές.

Πιθανόν να μην έχουμε πάντοτε επίγνωση για τη σημασία των αποφάσεών μας για τους πολλούς, η σημασία όμως υπάρχει έτσι κι αλλιώς. Οι αποφάσεις που παίρνουμε μπορεί να είναι βραχυπρόθεσμες όπως για παράδειγμα αν θα περάσουμε το φανάρι με πορτοκαλί ή τι θα φάμε το μεσημέρι, αλλά και μακροπρόθεσμες όπως για παράδειγμα μια οικονομική επένδυση,οι σπουδές μας,η δημιουργία οικογένειας κ.α.

Σε όλες τις περιπτώσεις η διεργασία της λήψης απόφασης περιλαμβάνει την αξιολόγηση από το νοητικό μας όργανο,δηλαδή τον εγκέφαλο, των ερεθισμάτων-πληροφοριών που φθάνουν στην αντίληψή του και το φιλτράρισμα αυτών μέσα από παρελθούσες εμπειρίες και μνήμες καθώς και μέσα από προϋπάρχοντα,εγκατεστημένα νωρίς στη ζωή μας σχήματα και στερεοτυπικά πρότυπα σκέψης.

Aν και τα πρότυπα αυτά μπορεί να εξυπηρετούν σε κάποιες περιπτώσεις και υπό κάποιες συνθήκες,τις περισσότερες φορές επιδρούν αρνητικά στην αξιοπιστία των τελικών μας αποφάσεων. Διάφορες πεποιθήσεις και ιδέες που έχουμε σχηματίσει για διάφορους τομείς του κόσμου γύρω μας ενδέχεται να βασίζονται σε εσφαλμένη επεξεργασία κάποιων κομματιών του,η οποία κατά το πλείστον γίνεται ασυνείδητα! Έχουν ήδη αναφερθεί οι εγγενείς μνημονικές αδυναμίες ως γνωσιακές προκαταλήψεις, αλλά δεν είναι οι μόνες.


Ακολουθεί αναφορά στις κυριότερες γνωσιακές προκαταλήψεις που αφορούν τη διαδικασία λήψης αποφάσεων και σχηματισμού πεποιθήσεων (πιο απλά των «πιστεύω» μας).

Φαινόμενο «αβεβαιότητας» Ambiguity effect  Η τάση του ατόμου να αποφεύγει επιλογές για τις οποίες  λείπουν πληροφορίες κάνοντας αβέβαιο το αποτέλεσμα

Προδιάθεση προσοχής  Attentional bias Η τάση του ατόμου να στρέφει την προσοχή του σε συγκεκριμένα ερεθίσματα (συνήθως με συναισθηματικό ή απειλητικό περιεχόμενο) του περιβάλλοντος αγνοώντας τα υπόλοιπα.

Φαινόμενο Διαθεσιμότητας  Availability heuristic  Η τάση να υπερεκτιμάται η πιθανότητα να συμβούν γεγονότα με μεγαλύτερη διαθεσιμότητα στη μνήμη, δηλαδή γεγονότα που μπορούμε ευκολότερα να φέρουμε στο νου μας. Σχετικός είναι και ο «καταρράκτης διαθεσιμότητας»  Availability cascade . Σχετίζεται με την αύξηση της διαθεσιμότητας στη μνήμη ορισμένων πληροφοριών μέσω της συνεχούς επανάληψής τους. Ο συνδυασμός των δύο αυτών φαινομένων ουσιαστικά μπορεί να αποδοθεί με τη φράση «επανέλαβε κάτι αρκετά και θα γίνει πραγματικότητα»!

«Τυφλό σημείο» Bias blind spot Η τάση να θεωρούμε τον εαυτό μας λιγότερο προκατειλημμένο από τους γύρω μας

Προδιάθεση επιβεβαίωσης Confirmation bias Η τάση να ερμηνεύουμε ερεθίσματα βάσει των προσχηματισμένων πεποιθήσεών μας ώστε να τις επιβεβαιώνουμε.

Αγνοώντας τις πιθανότητες  Neglect of probability  Η τάση να αγνοούμε τις υπάρχουσες πιθανότητες κατά την αξιολόγηση μιας αβέβαιας κατάστασης π.χ. φοβόμαστε περισσότερο τα αεροπλάνα από τα αυτοκίνητα, ενώ η πιθανότητα ατυχήματος με τα δεύτερα είναι μεγαλύτερη

Προδιάθεση αρνητικότητας Negativity bias Η τάση να δίνουμε μεγαλύτερη προσοχή και να θεωρούμε σημαντικότερες αρνητικές πληροφορίες/ερεθίσματα από τα θετικά. Εξελικτικά η προδιάθεση αυτή ερμηνεύεται ως μια προσπάθεια αυτοπροστασίας από τις πιθανές συνέπειες των αρνητικών γεγονότων

Προδιάθεση αντίδρασης Reactance  Η τάση να πράττουμε το αντίθετο από αυτό που οι άλλοι μας συμβουλεύουν,μας προτρέπουν,μας εντέλλουν ερμηνεύοντάς το ως προσπάθεια καταστρατήγησης της ελευθερίας γνώμης/επιλογής μας. Συχνή στην παιδική ηλικία …και όχι μόνο!

Επιλεκτική στατιστική  Selection bias  Ανάλογα με τον τρόπο επιλογής του δείγματος μιας έρευνας ή δημοσκόπησης,τα αποτελέσματα τείνουν να διαφέρουν

Texas sharpshooter fallacy Η εύρεση ομοιοτήτων σε άσχετες μεταξύ τους πληροφορίες και η χρήση τους για την ανάδειξη της ύπαρξης επαναλαμβανόμενων προτύπων

Φαινόμενο ψευδούς ομοφωνίας  False-consensus effect  Η τάση του ατόμου να υπερεκτιμά το πόσο οι άλλοι συμφωνούν μαζί του

Επίδραση πλαισίου  Framing effect   Η καθοδήγηση σε διαφορετικά συμπεράσματα για την ίδια πληροφορία, αναλόγως με τον τρόπο παρουσίασής της

Η «πλάνη του τζογαδόρου»  Gambler’s fallacy  Η τάση να πιστεύουμε ότι οι μελλοντικές πιθανότητες επηρεάζονται από γεγονότα του παρελθόντος. Λανθασμένη στατιστική θεώρηση του τύπου : «Αφού επί 5 συνεχόμενες φορές έριξα τα ζάρια και ήρθε κορώνα,η πιθανότητα να έρθει γράμματα την εκτη φορά είναι μεγαλύτερη»

Προδιάθεση ψευδοβεβαιότητας  Pseudocertainty effect  Η τάση να μειώνουμε τις επιλογές με ρίσκο όταν το προδοκώμενο αποτέλεσμα είναι θετικό,ενώ να προβαίνουμε σε επιλογές μεγαλύτερου ρίσκου όταν το προσδοκώμενο αποτέλεσμα είναι αρνητικό

Φαινόμενο «Μετά Χριστόν προφήτης» (Hindsight bias)  Η τάση να θεωρούμε ότι προβλέψαμε την έκβαση κάποιων γεγονότων χρονικά κρίνοντας όταν αυτά ήδη έχουν συμβεί

Φαινόμενο «status quo» (Status quo bias) Η τάση να θέλουμε τα πράγματα να μείνουν ίδια και απαράλλαχτα ή αλλιώς να προτιμώνται υπάρχουσες κοινωνικές,πολιτικές,οικονομικές δομές ασχέτως με τη λειτουργικότητά τους και σε βάρος εναλλακτικών επιλογών που θα ήταν ενδεχομένως επωφελείς για το σύνολο

Φαινόμενο εχθρικών μίντια  Hostile media effect   Η τάση να θεωρούμε τα ΜΜΕ ως προκατειλημμένα ανάλογα την κομματική ή οπαδική προτίμηση του καθενός. Για παράδειγμα ένας δεξιός μπορεί να «βλέπει» ότι μια παραδοσιακά φιλοκυβερνητική εφημερίδα αρχίζει και «κλείνει το μάτι» προς πιο κεντροαριστερές κατευθύνσεις, ενώ αντίθετα ένας αριστερός την ίδια χρονική στιγμή «βλέπει» ότι «η στήριξη του υπάρχοντος πολιτικού συστήματος είναι μεγαλύτερη από ποτέ».

«Ψυχολογία του όχλου» (Herd Instinct) Η τάση του ατόμου να υιοθετεί τις γνώμες και να ακολουθεί τις συμπεριφορές των πολλών

Ψευδαίσθηση ελέγχου  Illusion of control   Η τάση να υπερεκτιμάται ο βαθμός ελέγχου ή επιρροής του ατόμου σε εξωτερικά γεγονότα

Ψευδής συσχέτιση  Illusory correlation  Η λανθασμένη εκτίμηση ότι υπάρχει συσχέτιση μεταξύ δύο άσχετων γεγονότων

Πλάνη σχεδιασμού  Planning fallacy  Η τάση να υποεκτιμάται ο χρόνος ολοκλήρωσης ενός έργου

Φαινόμενο παράλειψης  Omission bias  Η τάση να κρίνουμε βλαπτικές πράξεις ως χειρότερες από παραλείψεις με παρόμοιο βλαπτικό αποτέλεσμα

Στρουθοκαμηλισμός  Ostrich effect  Η τάση να κάνουμε τα στραβά μάτια ή να αγνοούμε μια φανερά αρνητική κατάσταση!

Pareidolia  Το φαινόμενο της ερμηνείας ενός τυχαίου ερεθίσματος ως συγκεκριμένο και σημαντικό π.χ. η αντίληψη εικόνων ή προσώπων στο σχήμα ενός σύννεφου ή η αντίληψη «κρυφών» ακουστικών μηνυμάτων σε δίσκους βυνηλίου που παίζονται ανάποδα!


Guilt by association Η ενοχή λόγω συσχέτισης μπορεί μερικές φορές να είναι επίσης ένας τύπος πλάνης ad hominem, εάν το επιχείρημα επιτίθεται σε ένα άτομο λόγω της ομοιότητας μεταξύ των απόψεων κάποιου που κάνει ένα επιχείρημα και άλλων υποστηρικτών του επιχειρήματος.

Αυτή η μορφή του επιχειρήματος έχει ως εξής:

• Η Ομάδα Α υποβάλλει μια συγκεκριμένη αξίωση.

• Η Ομάδα Β, η οποία αντιμετωπίζεται αρνητικά από τον παραλήπτη, υποβάλλει την ίδια αξίωση με την Ομάδα Α.

• Επομένως, η Ομάδα Α αντιμετωπίζεται από τον παραλήπτη της αξίωσης ως συσχετισμένη με την Ομάδα Β, και κληρονομεί πόσο αρνητικά προβάλλεται.


Στη συνέχεια αναφέρονται κοινωνικού τύπου γνωσιακές προκαταλήψεις. Στην πραγματικότητα και οι κοινωνικού τύπου προδιαθέσεις έχουν πολύ να κάνουν και με τις πεποιθήσεις μας, ενώ περιλαμβάνουν και τη διαδικασία λήψης απόφασης. Επιπλέον η ύπαρξη ή όχι μνημονικών αδυναμιών επίσης επηρεάζει τη λήψη μιας απόφασης. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι η κατηγοριοποίηση στις γνωσιακές προκαταλήψεις όπως παρουσιάζονται δεν είναι αυστηρή και απλώς εξυπηρετεί περισσότερο τη δική μας κατανόηση. Έτσι κάποιες γνωσιακές προκαταλήψεις αναφέρονται ξανά παρακάτω καθώς έχουν και μια κοινωνική διάσταση.

Κοινωνικού τύπου Γνωσιακές Προκαταλήψεις (Social Biases)

Μια απόπειρα ορισμού τους θα μπορούσε να είναι : Προκατειλημμένες στάσεις,πεποιθήσεις απέναντι σε συγκεκριμένες κοινωνικές,πολιτιστικές,πολιτικές ομάδες,θρησκείες,φυλές,φύλα συμπεριλαμβανομένου και τη συνειδητή ή ασυνείδητη έκφραση αυτών στον προφορικό και γραπτό λόγο. Και μόνο μια απλή αντιπαραβολή του ορισμού αυτού με συμβάντα και εμπειρίες της καθημερινότητας είναι αρκετή για να μας υποψιάσει περί του συμπεράσματος στο οποίο καταλήγουν έρευνες του κλάδου της κοινωνικής ψυχολογίας :  ότι κοινωνικές γνωσιακές προκαταλήψεις διαχρονικά αποτρέπουν την αμοιβαία επωφελή αλληλεπίδραση μεταξύ των ανθρώπων!

Ακολουθεί μια σύντομη αναφορά στις κυριότερες από αυτές.

«Ψυχολογία του όχλου» (Herd Instinct) Η τάση του ατόμου να υιοθετεί τις γνώμες και να ακολουθεί τις συμπεριφορές των πολλών

Προδιάθεση υπέρ των «δικών μας» (Ingroup bias) Η τάση να επιδεικνύεται ευνοική αντιμετώπιση σε άτομα που θεωρούμε δικά μας,του κύκλου μας,της ομάδας στην οποία ανήκουμε

Φαινόμενο DunningKruger (Dunning–Kruger effect) Όταν μη ικανοί άνθρωποι φέρουν μεγάλη ιδέα για τον εαυτό τους,ενώ ικανοί έχουν την τάση να υποτιμούν τις δυνατότητές τους. Στην πρώτη περίπτωση αυτό συμβαίνει γιατί απουσιάζει η ικανότητα διάκρισης μεταξύ ικανότητας και ανικανότητας στους μη ικανούς ανθρώπους. Παρουσιάζει ομοιότητες και με το φαινόμενο της «απατηλής υπεροχής» (Illusory superiority)

Προκατάληψη ενός δίκαιου κόσμου («θείας δίκης»?) (Just-world phenomenon) Η τάση για πίστη σε ένα δίκαιο κόσμο όπου κάποια στιγμή οι άδικοι θα πάθουν ό,τι αξίζουν

Φαινόμενο «status quo» (Status quo bias)

Προδιάθεση ψευδούς συναίνεσης (False consensus effect)

Προδιάθεση προβολής (Projection bias) Η τάση του ατόμου να θεωρεί ασυνείδητα ότι οι άλλοι μοιράζονται μαζί του σκέψεις,απόψεις,αξίες,συναισθήματα

Forer effect  Η τάση του ατόμου να δίνει υψηλή αξιοπιστία σε περιγραφές της προσωπικότητάς του που αφορούν υποτιθέμενα το ίδιο, ενώ στην πραγματικότητα είναι ασαφείς και γενικές και δύναται να ισχύουν για πολύ κόσμο π.χ. ωροσκόπια

«Ύστατο» σφάλμα απόδοσης (Ultimate attribution error) Όταν εσφαλμένα αποδίδουμε κάποιο χαρακτηριστικό σε ένα σύνολο ατόμων αντί να εξατομικεύουμε για κάθε άτομο ξεχωριστά

Θεμελιώδες σφάλμα απόδοσης (Fundamental attribution error) Η τάση του ατόμου να δίνει υπερβολική έμφαση σε εξηγήσεις βάσει χαρακτήρα για συμπεριφορές που παρατηρεί σε άλλους και να υποτιμά την επίδραση των καταστάσεων και συνθηκών κάτω από τις οποίες συμβαίνουν οι συμπεριφορές αυτές. Ακριβώς το αντίστροφο έχει την τάση να κάνει για δικές του συμπεριφορές! Για παράδειγμα μπορεί να κρίνουμε τους άλλους ως μη ηθικούς ή λαμόγια όταν χρησιμοποιούν κάποιο «βύσμα»,αλλά όταν το βύσμα παρουσιαστεί σε μας το εκμεταλλευόμαστε εκλογικεύοντας με ποικίλλους καταστασιακούς τρόπους (π.χ. έχω ανάγκη)

(Halo effect) Η τάση να κρίνουμε τους ανθρώπους βάσει επιφανειακών εντυπώσεων που έχουμε αποκομίσει από αυτούς π.χ. ένα ωραίο ντύσιμο

«Ηθική τύχη» (Moral luck) Η τάση του ατόμου να αποδίδει υψηλό ή χαμηλό ηθικό φρόνημα αναλόγως με το αποτέλεσμα μιας πράξης και όχι αναλόγως της πρόθεσης

Ψευδαίσθηση διαφάνειας (Illusion of transparency) Όταν υπερεκτιμάμε το πόσο μας γνωρίζουν οι άλλοι,αλλά και το πόσο εμείς γνωρίζουμε τους άλλους

Κάνοντας κλικ στην αγγλική απόδοση του όρου μεταφερόμαστε στην online εγκυκλοπαίδεια Wikipedia όπου υπάρχει η αγγλική επεξήγηση των εννοιών, μια μεγάλη γκάμα σχετικών πηγών καθώς και αναφορά σε αρκετά περισσότερες γνωσιακές προκαταλήψεις. Επιπλέον μια μίνι έρευνα σε μηχανές αναζήτησης στο δίκτυο όπως η google δίνει εύκολα περισσότερες πληροφορίες οποιαδήποτε μας κινήσει το ενδιαφέρον.

Με ανάλογο τρόπο θα αναφέρω σε επόμενο άρθρο κάποιες προδιαθέσεις που εκτός από τη γενική τους εφαρμογή αφορούν και πιο συγκεκριμένα τη διαδικασία λήψης αποφάσεων σχετικά με τη διαχείριση οικονομικών πόρων.


Συγγραφέας του παραπάνω άρθρου είναι ο Σπύρος Καλημέρης Ιατρός, Ιδιώτης Ψυχίατρος & πιστοποιημένος Ψυχοθεραπευτής. Είναι πιστοποιημένο μέλος του Ιατρικού Συλλόγου Αθηνών & της Ελληνικής Ψυχιατρικής Εταιρείας και παρέχει σύγχρονες υπηρεσίες ψυχιατρικής & συνθετικής ψυχοθεραπείας στο ιατρείο του στην Αθήνα. Εκπαιδευμένος μεταξύ άλλων στην εφαρμογή της καινοτόμου θεραπείας για τις ψυχικές διαταραχές rTMS (Επαναληπτικός Διακρανιακός Μαγνητικός Ερεθισμός).