Άγχος

Τι είναι άγχος – ορισμός άγχους

Ως άγχος ορίζεται το διάχυτο δυσάρεστο συναίσθημα που δημιουργείται από μια εκτίμηση ή διαίσθηση ή αντίληψη μιας ακαθόριστης ή συχνά μη πραγματικής απειλής κατά του εαυτού.

Το συναίσθημα αυτό οδηγεί το άτομο σε μια αυξημένη ψυχική και σωματική ετοιμότητα κατά της απειλής αυτής, γεγονός που δημιουργεί στρες στον οργανισμό. Το άγχος μοιάζει με το φόβο, διαφέρει όμως στο ότι στο φόβο η απειλή είναι συνήθως σαφής και άμεση. Γενικά το βίωμα του άγχους εμπεριέχει ένα δυσφορικό συναισθηματικό στοιχείο, ένα νοητικό περιεχόμενο και μπορεί να ειδωθεί ως ένα μήνυμα του οργανισμού ότι κάτι δεν πάει καλά. Αυτό συχνά δεν είναι εμφανές και μοιάζει να υφίσταται χωρίς λόγο. Όμως το ότι δεν αναγνωρίζουμε το λόγο δε σημαίνει ότι δεν υπάρχει.

Επιπλέον το άγχος διαφέρει από το στρες. Με τον όρο στρες εννοούμε την σύνθετη κατάσταση έκτακτης ανάγκης που εισέρχεται ο οργανισμός όταν απειλείται η φυσιολογική του λειτουργία (ομοιόσταση) από εξωτερικούς στρεσσογόνους παράγοντες.

Μία παραγνωρισμένη πλευρά του άγχους είναι ο προσαρμοστικός του χαρακτήρας. Ο φόβος και το άγχος από εξελικτική σκοπιά μπορούν να ειδωθούν ως φυσική επιλογή που ως στόχο έχει την αντιμετώπιση κινδύνων του περιβάλλοντος. Το μέτρο της ανησυχίας για μελλοντικές εξελίξεις δεν μπορεί παρά να συμβάλλει στην αντιμετώπιση πιθανών προβλημάτων.

Το συναίσθημα του άγχους διαμεσολαβείται στον ανθρώπινο εγκέφαλο. Κατά τα τελευταία είκοσι χρόνια, τεχνικές λειτουργικής απεικόνισης κεντρικού νευρικού συστήματος έχουν εντοπίσει πολλές εγκεφαλικές περιοχές, συμπεριλαμβανομένων του υποθάλαμου, της αμυγδαλής, του προμετωπιαίου φλοιού και των πυρήνων του εγκεφαλικού στελέχους που είναι ενεργές τόσο κατά τις απαντήσεις στο στρες όσο και στο άγχος σε υγιή άτομα.

Είδη άγχους

Μια βασική κατηγοριοποίηση του άγχους αφορά στο άγχος κατάστασης (state anxiety) που μπορεί να οριστεί ως υψηλή επαγρύπνηση εν αναμονή μιας απειλής που μπορεί να προκληθεί από το οξύ στρες και έχει την κύρια λειτουργία της αποφυγής επικίνδυνων καταστάσεων & στο άγχος ως χαρακτηριστικό γνώρισμα (trait anxiety) που αποτελεί μια προδιάθεση του ατόμου (αγχώδης προσωπικότητα).

Ανάλογα με τις καταστάσεις και τομείς της ζωής που εμφανίζεται υπάρχουν

το εργασιακό άγχος

το κοινωνικό άγχος

το γενικευμένο άγχος

το άγχος ασθένειας (υποχονδρίαση)

το άγχος επίδοσης (στο σεξ)

το άγχος εγκυμοσύνης

το αγοραφοβικό άγχος

Από μια καθαρά ψυχολογική σκοπιά το άγχος είναι ένα σήμα του ψυχισμού ότι υπάρχουν εσωτερικές συγκρούσεις ή διαδικασίες που δεν τυγχάνουν κατάλληλης διαχείρισης. Κατά μία ακόμη πιο προχωρημένη εκτίμηση το άγχος έχει χαρακτήρα αμυντικό ώστε να μη βιωθούν συνειδητά πραγματικότητες εσωτερικές ή εξωτερικές που το άτομο δε θέλει να γνωρίζει.

Έτσι, πέρα από τα προαναφερόμενα άγχη που θα μπορούσαν να περιγραφούν και ως πιο άμεσα εμφανή, υπάρχουν τα βαθύτερα μη συνειδητά άγχη. Πρόκειται για αφανή άγχη όπως το “υπερεγωτικό” άγχος που αφορά τη μη εναρμόνιση του ατόμου με εσωτερικευμένους ηθικούς κανόνες και υποτιθέμενα σωστά και “τέλεια” πρότυπα συμπεριφοράς (προερχόμενα από το μέρος του εαυτού μας που καλείται Υπερεγώ). Άγχος απώλειας της αγάπης, άγχος κατάρρευσης, απόρριψης, άγχος αποχωρισμού, ελέγχου, επιτυχίας, αλλαγής και άγχος θανάτου αποτελούν επίσης ορισμένα πυρηνικά υπαρξιακά άγχη που βρίσκονται “πίσω” από τα πιο άμεσα εμφανή συμπτώματα του άγχους. Η οπτική του άγχους αποκλειστικά ως διαταραχή και νόσο ενδεχομένως να αποτρέπει τη σταδιακή επεξεργασία των παραπάνω από το άτομο ως αναμενόμενα υπαρξιακά μηνύματα με πανανθρώπινη διάσταση.


Κρίσεις άγχους : πιθανά συμπτώματα και εκδηλώσεις

Το άγχος μπορεί να είναι σε φυσιολογικά επίπεδα, τόσο ώστε να μας κινητοποιεί στην καθημερινότητα, ή υπερβολικό. Σε αυτή την περίπτωση μπορεί να εκδηλώνονται και κρίσεις άγχους.

Κρίση άγχους ονομάζεται η σύντομη έλευση έντονου άγχους μετά από κάποιο στρεσσογόνο συμβάν. Η κρίση άγχους μπορεί να εμφανιστεί σταδιακά αλλά μπορεί να διαρκέσει λίγα λεπτά ως και αρκετές ώρες ή μέρες πιο σπάνια. Η κρίση άγχους μπορεί να περιλαμβάνει πολλά συμπτώματα όπως καταγράφονται στη συνέχεια.


Συναισθηματικά συμπτώματα κρίσης άγχους

  • Ανησυχία
  • Νευρικότητα
  • Φόβος
  • Τρόμος
  • Ευερεθιστότητα
  • Ανυπομονησία
  • Εσωτερική ένταση

Γνωσιακά (νοητικά) συμπτώματα άγχους

Άγχος συμπτώματα συμπεριφορικά

  • Αποφυγή
  • Φυγή
  • Υπερκινητικότητα
  • Αναζήτηση ασφάλειας/επιβεβαίωσης
  • Πάγωμα
  • Βωβότητα
  • Τραυλισμός

Σωματικά συμπτώματα κρίσης άγχους

  • Μυική Τάση (Σφιγμένοι μύες)
  • Κεφαλαλγία Τάσεως (αίσθημα πίεσης στο κεφάλι)/ Ημικρανία
  • Διαταραχές ύπνου : Αϋπνία, Πρώιμη/Ενδιάμεση αφύπνιση/Μείωση ποιότητας
  • Αδυναμία/Άτονία
  • Κόπωση
  • Μυικά Τινάγματα/Μουδιάσματα/Μυρμηγκιάσματα
  • Απώλεια όρεξης
  • Ναυτία/Έμετος
  • Στομαχικές ενοχλήσεις/Δυσπεψία/Μετεωρισμός (Φούσκωμα)
  • Έπειξη ούρησης/ Συχνοουρία/Δυσουρία
  • Διάρροια/Δυσκοιλιότητα
  • Συμφόρηση μύτης/φάρυγγα
  • Ξηροστομία
  • Δύσπνοια/Ταχύπνοια
  • Αίσθημα πνιγμού
  • Κόμπος/αίσθημα ξένου σώματος στο λαιμό
  • Βάρος στο στήθος
  • Πόνος στο στήθος
  • Ταχυκαρδία (ταχυπαλμία)/αίσθημα παλμών
  • Υπέρταση (νευροπίεση, συστολική/διαστολική πίεση)
  • Ζάλη
  • Τάση λιποθυμίας
  • Αστάθεια
  • Εξάψεις
  • Εφίδρωση
  • Ερυθρότητα
  • Τρόμος (τρέμουλο)

Σε τι διαφέρουν οι κρίσεις άγχους από τις κρίσεις πανικού?

Η κρίση πανικού διαφέρει από την κρίση άγχους στο ότι ξεκινάει εντελώς ξαφνικά και αιφνιδιάζει τον άνθρωπο που την παθαίνει. Επιπλέον έχει μικρότερη διάρκεια, αλλά μπορεί να είναι τρομακτικά έντονη. Συνυπάρχει ενίοτε με αίσθηση επικείμενου θανάτου ή τρέλας. Η κρίση πανικού μπορεί να μοιάζει με κρίση άγχους σε αρκετά συμπτώματα.

Μια βασική ομοιότητα είναι η συμπαθητική διέγερση ή αλλιώς η ενεργοποίηση του αυτόνομου νευρικού συστήματος που συμβαίνει και στις δύο περιπτώσεις. Το γεγονός αυτό έχει να κάνει με τις top-down συνδέσεις του νευρικού συστήματος με τα διάφορα όργανα του σώματος και είναι ουσιαστικά η αιτία για τα σωματικά συμπτώματα του άγχους που αναφέρονται παραπάνω. Άγχος και παλμοί, πίεση, ζάλη, τρέμουλο, εφίδρωση, εξάψεις, ερυθρότητα είναι μόνο μερικές από τις σχετικές σωματικές εκδηλώσεις. Εξελικτικά οι επιδράσεις αυτές έχουν διαμορφωθεί ως προσαρμοστικοί μηχανισμοί απάντησης σε πιθανές απειλές από το περιβάλλον.

Είναι γεγονός ότι τα σωματικά συμπτώματα του άγχους μοιάζουν. Για παράδειγμα το αίσθημα παλμών της καρδιάς μπορεί να το νιώθετε σαν η καρδιά σας να τρέχει, να χτυπά δυνατά ή να παραλείπει χτύπο.

Οι κρίσεις άγχους και οι κρίσεις πανικού έχουν αρκετά κοινά χαρακτηριστικά, ειδικότερα αναφορικά με τη συναισθηματική και σωματική συμπτωματολογία (βλέπε παραπάνω), ωστόσο πολλά στοιχεία τις διαφοροποιούν.


Κρίση ΆγχουςΚρίση Πανικού
Ήπια, μέτρια ή αυξημένη σοβαρότηταΜεγάλη ένταση
Μικρή – Μεγάλη διάρκειαΜικρή διάρκεια (έως 10 λεπτά)
Σταδιακή έναρξη και κλιμάκωσηΑιφνίδια έναρξη και απότομη κορύφωση
Σύνδεση με απειλητικό ή στρεσσογόνο παράγονταΜπορεί να εμφανιστεί ξαφνικά, χωρίς κάποια εμφανή σύνδεση
Ανησυχία ή φόβος για απώλεια ελέγχου, επερχόμενης τρέλας ή θάνατο
Αισθήματα αποπροσωποποίησης/ Αποπραγματοποίησης
Αποφυγή περιοχών ή καταστάσεων που υπάρχει κίνδυνος για κρίση πανικού

Μια μικρή αναφορά θα γίνει εδώ και στις κρίσεις υστερίας που και αυτές συχνά μοιάζουν με κρίσεις άγχους. Η ειδοποιός διαφορά είναι τα νευρολογικού τύπου συμπτώματα όπως η απώλεια συνείδησης, οι σπασμοί και άλλα.


Είναι σημαντικό για την ψυχική μας υγεία να «ακούμε» το σώμα μας και να εντοπίζουμε έγκαιρα τις ενδείξεις και τα συμπτώματα, παρ’ όλο που πολλές φορές η συνειδητοποίηση προκαλεί φόβο. Ιδιαιτέρως σε περίπτωση επέλευσης κρίσης, είτε άγχους, είτε πανικού, είτε υστερίας είναι καίρια η αναζήτηση βοήθειας από καταρτισμένους ειδικούς. Δεν υπάρχει μια καθολική θεραπεία για το άγχος, αλλά ανάλογα με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του κάθε ανθρώπου διαμορφώνεται εξατομικευμένη προσέγγιση.

Ακολουθεί εκτεταμένη αρθρογραφία για το άγχος

Προς διευκόλυνση του αναγνώστη έχουν συγκεντρωθεί στη σελίδα αυτή τα πιο σημαντικά τμήματά της .

Μάθετε περισσότερα για τις διαταραχές άγχους

Αντιμετώπιση άγχους

Φυσιολογικό ή παθολογικό άγχος?


Σπύρος Καλημέρης Ψυχίατρος Ψυχοθεραπευτής