Άνοια

Τι είναι άνοια

Η άνοια ορίζεται ως ένα σύνολο συμπτωμάτων ενδεικτικών έκπτωσης των γνωστικών λειτουργιών χωρίς έκπτωση της συνείδησης που εγκαθίστανται αργά στην ενήλικη ζωή. Ο όρος γεροντική άνοια είναι ο παλιότερος όρος που πλέον χρησιμοποιείται όλο και λιγότερο.

Οι διαταραχές αυτές εκδηλώνονται «ύπουλα» και σταδιακά προκαλούν εμφανή δυσλειτουργία στην καθημερινότητα του ατόμου σε σχέση με την φυσιολογική προνοσηρή κατάσταση. Η διαταραχή μνήμης είναι φυσικά το πυρηνικό σύμπτωμα.

Στη νεότερη έκδοση του αμερικανικού ψυχιατρικού διαγνωστικού συστήματος DSM V η χρήση του όρου άνοια περιορίζεται και εισάγεται η έννοια των νευρογνωστικών διαταραχών (neurocognitive disorders) που διακρίνονται σε μείζονες (major) και ήπιες (mild). Αν ΔΕΝ υπάρχει μείωση της καθημερινής λειτουργικότητας του ατόμου τότε η διαταραχή βρίσκεται στο ήπιο στάδιο.

Άνοια συμπτώματα – ποιες γνωστικές λειτουργίες επηρεάζει

  • Μνήμη
  • Προσοχή/συγκέντρωση
  • Κρίση
  • Εκτελεστική λειτουργία
  • Λόγος
  • Κοινωνική δεξιότητα
  • Αντίληψη
  • Προσανατολισμός στο χώρο και στο χρόνο
  • Επίλυση προβλημάτων

Οι ασθενείς με άνοια δυσκολεύονται προοδευτικά όλο και περισσότερο να ανακαλέσουν γεγονότα της πρόσφατης καθημερινότητας τους, ενώ μπορούν να θυμούνται τα παλαιότερα. Η διαταραχή της βραχύχρονης μνήμης δυσχεραίνει σταδιακά τη λειτουργικότητα καθώς ξεχνούν πράγματα και ονόματα. Η ικανότητα επικοινωνίας μειώνεται και από τη διαταραχή του λόγου (αφασία) που μπορεί να εμφανιστεί, δηλαδή η δυσκολία να βρουν τις κατάλληλες λέξεις ή να κατανοήσουν τα λόγια των άλλων.

Η εκτελεστική δυσλειτουργία μπορεί να εκδηλωθεί με δυσκολία στην ένδυση, στο μαγείρεμα, στην τουαλέτα, στην περιποίηση του εαυτού, στη διαχείριση των οικονομικών και σταδιακά σε βασικές απλές πράξεις.

Η απώλεια προσανατολισμού εκδηλώνεται ως μια σταδιακή απώλεια αίσθησης του χρόνου π.χ. να μην ξέρουν τι μέρα είναι ή το μήνα ή την εποχή του χρόνου. Επιπλέον ο αποπροσανατολισμός αφορά το χώρο και οι ασθενείς με άνοια ως γνωστόν μπορεί εύκολα να χαθούν. Σε προχωρημένο στάδιο παραβλάπτεται και η αναγνώριση προσώπων, εντέλει και των άμεσων στενών συγγενών.

Οι διάφορες μορφές άνοιας εκδηλώνονται με διαφορετικά συμπτώματα κατά την έναρξη και στην πορεία. Για παράδειγμα στη μετωποκροταφική άνοια πρώτο σύμπτωμα συνήθως είναι η άρση αναστολών στην κοινωνική συμπεριφορά και όχι η διαταραχή της μνήμης. Προεξάρχει η απάθεια, η απώλεια του συναισθηματικού ελέγχου με εκρηκτική ευερεθιστότητα ή αναίτιους γέλωτες, η αδιαφορία για την προσωπική υγιεινή, η χρήση ανάρμοστης γλώσσας, η αυξημένη πρόσληψη τροφής, η τάση για στοματική υπεραπασχόληση, η προοδευτική έκπτωση και στερεοτυπία του λόγου. Η μετωποκροταφική άνοια συνήθως ξεκινάει σε μικρότερη ηλικία μεταξύ 45-65 ετών.


Ψυχιατρικά συμπτώματα της άνοιας

Επιπλέον η άνοια μπορεί να εκδηλωθεί με συμπτώματα

  • διαταραχής της διάθεσης,
  • κατάθλιψη,
  • συναισθηματική ευμεταβλητότητα,
  • άρση αναστολών,
  • έντονη ανησυχία/άγχος,
  • παρανοϊκές ιδέες,
  • διαταραχές στην αντίληψη (ψευδαισθήσεις).

Πότε και πώς ξεκινάει η άνοια

Η άνοια ξεκινάει πολύ σταδιακά και στην αρχή μπορεί να μην είναι καθόλου εμφανής.

Λιγότερο συχνά τα συμπτώματα μπορεί να εισβάλλουν πιο γρήγορα ή/και να είναι πιο θορυβώδη.

Περίπου το 95% των περιπτώσεων της άνοιας (σποραδική μορφή) εμφανίζονται σε άτομα μεγαλύτερα από 65 ετών.

Λιγότερο συχνά, η άνοια εμφανίζεται σε άτομα ηλικίας κάτω των 65 ετών, συνήθως περιπτώσεις με εντονότερη τη γενετική συνιστώσα.

Η διεθνής έρευνα βρίσκεται σε συνεχή εξέλιξη και ένα μέλλον όπου με κάποιους βιολογικούς δείκτες θα μπορούμε να προβλέψουμε την εμφάνιση άνοιας σε άτομα με ήπια νευρογνωστική διαταραχή δεν είναι και πολύ μακρινό.

Ποια είναι τα πιο συνηθισμένα πρώιμα σημάδια της άνοιας

  • Αλλαγές στη συμπεριφορά : Απάθεια, απομόνωση, μείωση δραστηριοτήτων, παραμέληση εαυτού
  • Διαταραχή μνήμης : Δυσχέρεια στη μνήμη πρόσφατων γεγονότων

Ποιες παθήσεις και διαταραχές δύναται να προκαλέσουν συμπτώματα άνοιας

  • Νόσος αλτσχάιμερ (Alzheimer) : 50-60% των περιπτώσεων άνοιας
  • Μετωποκροταφική άνοια (ν. Pick) (5%)
  • Άνοια με σωμάτια Lewy (LewyBody)
  • Αγγειακή άνοια
  • Τραύμα εγκεφάλου
  • Υποσκληρίδιο αιμάτωμα
  • Λόγω κατάχρησης αλκοόλ
  • Λόγω φαρμάκων π.χ. κατάχρηση αγχολυτικών
  • Άνοια λόγω HIV & άλλων λοιμώξεων του Κεντρικού Νευρικού Συστήματος
  • Νόσος Prion (Creutzfeldt- Jakob)
  • Άνοια νόσου Parkinson
  • Νόσος Huntington

Άλλες αιτίες :

  • Νόσος Fahr (αποτιτάνωση και καταστροφή βασικών γαγγλίων)
  • Νόσος Wilson (καταστροφή φακοειδών πυρήνων των βασικών γαγγλίων από εναπόθεση χαλκού)
  • Σκλήρυνση κατά πλάκας
  • Υδροκέφαλος
  • Μεταβολικές διαταραχές
  • Θυρεοειδοπάθειες
  • Νεοπλάσματα

Αναστρέφεται η άνοια ;

Μια πιθανή νόσος Alzheimer μπορεί να είναι ήπια ή μείζονα. Επιπλέον σε κάποιες περιπτώσεις τα αίτια μιας νευρογνωστικής διαταραχής μπορεί να είναι περισσότερα από ένα. Σε ένα μικρό ποσοστό η αιτία μπορεί να είναι αναστρέψιμη, αν η ανοϊκή συμπτωματολογία εντοπιστεί έγκαιρα.

Αναστρέψιμες αιτίες ανοϊκών συμπτωμάτων είναι ενδεικτικά ο υδροκέφαλος, οι λοιμώξεις, η κατάχρηση αλκοόλ, οι θυρεοειδοπάθειες κ.α.


Πως αυξάνονται οι πιθανότητες πρόληψης της άνοιας

Πρέπει να σημειωθεί ότι τα περιστατικά άνοιας αυξάνονται παγκοσμίως, φαινόμενο για το οποίο ευθύνεται σε μεγάλο βαθμό (με εξαίρεση τις περιπτώσεις υψηλής γενετικής ευαλωτότητας) ο σύγχρονος τρόπος ζωής που υποβαθμίζει ακριβώς τις προαναφερθείσες προληπτικές στρατηγικές. Επομένως η πρόληψη της άνοιας ενδέχεται να διέρχεται μέσα από αλλαγές στον τρόπο ζωής με πιο χαρακτηριστικές τις ακόλουθες.

Εξασκείστε το μυαλό σας

Υιοθέτηση ενισχυτικών της γνωστικής εγκεφαλικής λειτουργίας συνηθειών με παραδείγματα το διάβασμα βιβλίων, εφημερίδων, το λύσιμο σταυρόλεξου, το κράτημα ημερολόγιου κ.α.

Εξασκείστε το σώμα σας

Μάθετε να γυμνάζεστε όσο περισσότερο μπορείτε επιλέγοντας κάποια ατομική ή ομαδική άσκηση που να σας ταιριάζει

Ακολουθήστε πιο υγιεινή διατροφή

Προσεκτική διατροφή εστιασμένη στη μείωση χοληστερίνης, τριγλυκεριδίων και σακχάρου π.χ. μεσογειακή διατροφή

Μην αφήνετε τα προβλήματα υγείας στην τύχη τους

Αποτελεσματική ρύθμιση σακχαρώδη διαβήτη, υπέρτασης και καρδιολογικών προβλημάτων

Συναναστραφείτε περισσότερο

Υιοθέτηση ψυχαγωγικών/κοινωνικών δραστηριοτήτων

Μειώστε κάπνισμα και αλκοόλ

Χρήση αλκοόλ εντός των επιτρεπτών ορίων & διακοπή καπνίσματος


Ποια είναι η αντιμετώπιση της άνοιας

Η ανεύρεση μιας νευρογνωστικής διαταραχής μπορεί να καθυστερήσει σημαντικά καθώς συνήθως το συγγενικό περιβάλλον του ηλικιωμένου δεν είναι ευαισθητοποιημένο στην παρατήρηση μεταβολών στην καθημερινή συμπεριφορά του κι έτσι η επαφή με τον ειδικό θα πραγματοποιηθεί όταν πλέον οι δυσλειτουργίες θα γίνουν αρκετά «θορυβώδεις».

Από τη στιγμή που θα διαπιστωθεί η άνοια προτεραιότητα έχει η αντιμετώπιση τυχόν αναστρέψιμων αιτιών. Παράλληλα ένας συνδυασμός φαρμακευτικής θεραπείας με κινητοποιητικές/εργοθεραπευτικές, ψυχοκοινωνικές παρεμβάσεις απαιτείται για να καθυστερήσει όσο το δυνατόν περισσότερο η εξέλιξη της νόσου και να ενισχυθεί η ποιότητα ζωής του ηλικιωμένου. Τα φάρμακα για την άνοια δεν μπορούν να σταματήσουν την πορεία της νόσου.

Τα κύρια φάρμακα που χρησιμοποιούνται σήμερα είναι η μεμαντίνη και οι αναστολείς της χολινεστεράσης και όσο πιο νωρίς ξεκινήσει η χορήγησή τους τόσο το καλύτερο για την καθυστέρηση της επιδείνωσης της μνήμης.


Σπύρος Καλημέρης Ψυχίατρος Ψυχοθεραπευτής