Αϋπνία

Ορισμός αϋπνίας

Με τον όρο αϋπνία εννοούμε τη διαταραχή ύπνου στην οποία βιώνεται δυσκολία επέλευσης ή διατήρησης ή τη διαταραχή της ποσότητας και ποιότητας του ύπνου. Υπάρχουν οι εξής τύποι :

Αϋπνία έναρξης : δυσκολία να μας πάρει ο ύπνος

Ενδιάμεση αφύπνιση : ξύπνημα κατά τη διάρκεια της νύχτας και αδυναμία να ξανακοιμηθούμε

Πρώιμη αφύπνιση : ξύπνημα νωρίτερα από το επιθυμητό και αδυναμία να ξανακοιμηθούμε

Μη αναζωογονητικός νυχτερινός ύπνος : μειωμένη ποιότητα του ύπνου

Τύποι αυπνίας

Επιπλέον η αϋπνία μπορεί να χαρακτηριστεί ως παροδική, οξεία ή χρόνια.

Η παροδική αϋπνία διαρκεί λιγότερο από μία εβδομάδα. Μπορεί να προκληθεί από μια άλλη διαταραχή, από αλλαγές στο περιβάλλον ύπνου, από την διάρκεια του ύπνου, από σοβαρή κατάθλιψη ή από άγχος. Οι συνέπειές της – υπνηλία και μειωμένη ψυχοκινητική απόδοση – είναι παρόμοιες με αυτές της στέρησης ύπνου.

Η οξεία αϋπνία είναι η αδυναμία να κοιμηθεί κάποιος καλά συστηματικά για χρονικό διάστημα μικρότερο από ένα μήνα. Είναι παρούσα όταν υπάρχει δυσκολία έναρξης ή διατήρησης του ύπνου ή όταν ο ύπνος που επιτυγχάνεται δεν είναι αναζωογονητικός ή είναι κακής ποιότητας. Αυτά τα προβλήματα εμφανίζονται παρά τις επαρκείς ευκαιρίες και περιστάσεις για ύπνο και οδηγούν σε λειτουργικά προβλήματα κατά τη διάρκεια της ημέρας. Η οξεία αϋπνία συχνά σχετίζεται με το στρες.

Η χρόνια αϋπνία διαρκεί περισσότερο από ένα μήνα. Μπορεί να προκληθεί από άλλη διαταραχή ή μπορεί να είναι πρωτογενής διαταραχή. Τα άτομα με υψηλά επίπεδα ορμονών στρες ή μεταβολών στα επίπεδα κυτοκινών είναι πιο πιθανό να πάσχουν από χρόνια αϋπνία. Οι επιδράσεις της μπορεί να ποικίλλουν ανάλογα με τις αιτίες της.

Συμπτώματα αυπνίας

  • Αδυναμία συγκέντρωσης σε καθημερινές εργασίες, δυσκολία στη μνήμη
  • Υπνηλία κατά τη διάρκεια της ημέρας, πεσμένη διάθεση, κατάθλιψη ή άγχος
  • Αίσθημα κόπωσης ή χαμηλή ενέργεια κατά τη διάρκεια της ημέρας
  • Ευερεθιστότητα, αυξημένη παρορμητικότητα

Σημασία ύπνου

Ο ύπνος είναι θεμελιώδες στοιχείο της ζωής, με πολλές μελέτες να αποδεικνύουν συλλογικά τον ουσιαστικό ρόλο του στην υγεία. Αρκετές θεωρίες συγχωνεύονται για να εξηγήσουν τη σημασία του ύπνου

  • στη μείωση των ενεργειακών απαιτήσεων του οργανισμού
  • την αποκατάσταση των κυτταρικών διεργασιών
  • τη διατήρηση της ανοσοποιητικής υγείας
  • τη ρύθμιση της επικοινωνίας μεταξύ των νευρώνων

Η στέρηση του ύπνου διαταράσσει τη ζωή εκατομμυρίων ανθρώπων κάθε μέρα και έχει βαθύ αντίκτυπο στη μοριακή βιολογία του εγκεφάλου. Αυτές οι επιδράσεις ξεκινούν ως αλλαγές μέσα σε έναν νευρώνα, σε επίπεδο DNA και RNA, και οδηγούν σε μεταβολές στην νευρωνική πλαστικότητα και στη δυσλειτουργία πολλών γνωστικών λειτουργιών, συμπεριλαμβανομένης της μάθησης και της μνήμης.

Η απώλεια ύπνου διαταράσσει συχνά το μεταβολισμό, αυξάνει τον κίνδυνο παχυσαρκίας και έχει συσχετιστεί με αλλοιωμένη έκφραση μεταβολικών γονιδίων και ορμονών. Η έλλειψη ύπνου τροποποιεί επιγενετικά την έκφραση εκατοντάδων γονιδίων. Οι μακροχρόνιες συννοσηρότητες που προκύπτουν από την έλλειψη ύπνου μπορεί να περιλαμβάνουν καρδιακή νόσο, εγκεφαλικό επεισόδιο και υψηλή αρτηριακή πίεση.


Aϋπνία & διαταραχές ύπνου

Η αϋπνία ανήκει στις δυσυπνίες, διαταραχές του ύπνου που χαρακτηρίζονται από μεταβολές της ποιότητας, της ποσότητας και της χρονικής κατανομής του ύπνου κατά τη διάρκεια του 24ώρου.

Άλλες διαταραχές ύπνου τύπου δυσυπνίας είναι :

• Ναρκοληψία (διαταραχή της φυσιολογικής εγρήγορσης)

• Ιδιοπαθής υπερυπνία

• Υποτροπιάζουσα υπερυπνία (σύνδρομο Kleine Levin)

• Αποφρακτικού τύπου άπνοια

• Διαταραχή περιοδικών κινήσεων των άκρων (νυχτερινός μυόκλονος)

• Διαταραχές του κιρκαδιανού ρυθμού (ύπνος επιβραδυνόμενης φάσης ASPT & ύπνος πρώιμης φάσης DSPT)


Η αϋπνία είναι μια αρκετά συχνή κατάσταση (επιπολασμός ζωής του πληθυσμού εώς και 33%) και διακρίνεται στην πρωτοπαθή και στη δευτεροπαθή.

Πρωτοπαθής

Στην πρωτοπαθή το κύριο πρόβλημα είναι η αϋπνία χωρίς να υπάρχουν άλλοι αιτιολογικοί παράγοντες ή συννοσηρότητα. Για να πούμε ότι κάποιος πάσχει από πρωτοπαθή αϋπνία θα πρέπει να υπάρχει το κριτήριο της διάρκειας (3 μήνες τουλάχιστον) και της συχνότητας (3 φορές την εβδομάδα τουλάχιστον). Άρα μεμονωμένες περιπτώσεις δεν αξιολογούνται ως πρόβλημα. Ακόμη η διαταραχή θα πρέπει να συμβαίνει επί ευνοϊκών για φυσιολογικό ύπνο συνθηκών διαβίωσης. Αυτό σημαίνει ότι περιπτώσεις διαταραχής ύπνου π.χ. ως συνέπεια επαγγελματικού ωραρίου (π.χ. διαταραχές κιρκαδιανού ρυθμού σε αστυνομικούς, νοσοκόμους, πιλότους) εξαιρούνται και αντιμετωπίζονται διαφορετικά αν χρειάζεται.

Αίτια αϋπνίας (Δευτεροπαθής)

Η δευτεροπαθής είναι η συχνότερη μορφή. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι σχεδόν όλες οι ψυχικές διαταραχές μπορεί να έχουν ως σύμπτωμα την αϋπνία, η οποία συνήθως αποτελεί και επίσημο κριτήριο για τη διάγνωση. Έτσι η μείζων κατάθλιψη, η διπολική διαταραχή, οι ψυχώσεις, οι καταχρήσεις ουσιών, οι αγχώδεις διαταραχές, οι άνοιες χαρακτηρίζονται ως επί το πλείστον από ποικίλου βαθμού και έντασης αϋπνία, η οποία όταν γίνει συνεχόμενη και χρόνια, συμβάλλει σε ένα φαύλο κύκλο επιδείνωσης της πυρηνικής διαταραχής.

Επιπλέον είναι πολύ σημαντικό το γεγονός ότι η αϋπνία μπορεί να αποτελέσει πρόδρομο σύμπτωμα για ένα καταθλιπτικό, μανιακό ή ψυχωτικό επεισόδιο, δηλαδή να αρχίσει να υπάρχει πριν την πλήρη εκδήλωση των υπόλοιπων συμπτωμάτων. Αντίστοιχα η αϋπνία μπορεί να αποτελέσει σημάδι υποτροπής των ανωτέρω καταστάσεων.

Δευτεροπαθής αϋπνία μπορεί να εμφανιστεί και στο πλαίσιο σωματικών παθήσεων.

Τα συμπτώματα της αϋπνίας μπορεί να προκληθούν ή να σχετίζονται με:

  • Στεφανιαία νόσος, καρδιακή ανεπάρκεια
  • ΧΑΠ, άσθμα
  • Έλκος, ΓΟΠ, Διαρροικά σύνδρομα, δυσκοιλιότητα
  • Νεφρική ανεπάρκεια
  • Θυρεοειδοπάθειες, Σακχαρώδης Διαβήτης
  • Ορισμένες νευρολογικές διαταραχές, εγκεφαλικές βλάβες, κεφαλαλγίες, νόσος Parkinson, σκλήρυνση κατά πλάκας
  • Διαταραχές της αναπνοής στον ύπνο, όπως σύνδρομο αποφρακτικής άπνοιας
  • Χρήση ψυχοδραστικών ουσιών (όπως διεγερτικά), συμπεριλαμβανομένων ορισμένων φαρμάκων (μεθυλφαινιδάτη, μοδαφινίλη, αριπιπραζόλη), βοτάνων, καφεΐνης, νικοτίνης, κοκαΐνης, αμφεταμινών, MDMA ή υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ
  • Χρήση ή απόσυρση από το αλκοόλ και άλλων ηρεμιστικών, όπως φάρμακα κατά του άγχους και ύπνου όπως οι βενζοδιαζεπίνες. Η κατάχρηση συνταγογραφούμενων ή μη βοηθημάτων ύπνου (ηρεμιστικά ή αντικαταθλιπτικά φάρμακα) μπορεί να προκαλέσει αναζωπύρωση της αϋπνίας.
  • Χρήση ή απόσυρση από αναλγητικά όπως οπιοειδή
  • Σύνδρομο ανήσυχων ποδιών, το οποίο μπορεί να προκαλέσει αϋπνία κατά την έναρξη του ύπνου λόγω των αισθήσεων δυσφορίας που προκαλούνται και της ανάγκης μετακίνησης των ποδιών
  • Περιοδική διαταραχή κίνησης των άκρων (PLMD), η οποία εμφανίζεται κατά τη διάρκεια του ύπνου και μπορεί να προκαλέσει διεγέρσεις τις οποίες ο κοιμισμένος δεν αντιλαμβάνεται
  • Ορμονικές αλλαγές όπως αυτές που προηγούνται της εμμήνου ρύσεως και αυτές κατά τη διάρκεια της εμμηνόπαυσης
  • Στρες από γεγονότα ζωής όπως εργασιακά προβλήματα, οικονομικό άγχος, γέννηση παιδιού και πένθος
  • Διαταραχές του κιρκάδιου ρυθμού, όπως η εργασία με βάρδιες και το jet lag μπορεί να προκαλέσουν αδυναμία ύπνου ορισμένες ώρες της ημέρας και υπερβολική υπνηλία σε άλλες ώρες της ημέρας.
  • Κακές συνθήκες ύπνου π.χ. θόρυβος, θερμοκρασία, αυξημένη έκθεση στο μπλε φως από τεχνητές πηγές, όπως τηλέφωνα ή υπολογιστές κ.α.
  • Φυσική άσκηση: η αϋπνία που προκαλείται από την άσκηση είναι συχνή σε αθλητές με τη μορφή παρατεταμένης καθυστέρησης έναρξης ύπνου (sleep onset latency) ή όταν αθλούμαστε τις βραδυνές ώρες.

Πώς σχετίζονται κατάθλιψη και ύπνος;

Η κατάθλιψη και ο ύπνος συνδέονται στενά. Πάνω από 60% των ατόμων με κατάθλιψη αντιμετωπίζουν προβλήματα ύπνου.

Τα προβλήματα κατάθλιψης και ύπνου έχουν αμφίδρομη σχέση. Αυτό σημαίνει ότι ο κακός ύπνος μπορεί να συμβάλει στην ανάπτυξη της κατάθλιψης και ότι μια καταθλιπτική διαταραχή κάνει ένα άτομο πιο πιθανό να αναπτύξει προβλήματα ύπνου. Αυτή η περίπλοκη σχέση μπορεί να καταστήσει δύσκολη την διερεύνηση τι ξεκίνησε πρώτο.

Τα προβλήματα ύπνου που σχετίζονται με την κατάθλιψη περιλαμβάνουν την αϋπνία, την υπερυπνία και την αποφρακτική άπνοια ύπνου. Η αϋπνία είναι η πιο συχνή και εκτιμάται ότι εμφανίζεται σε περίπου 75% των ενηλίκων ασθενών με κατάθλιψη. Πιστεύεται ότι περίπου το 20% των καταθλιπτικών έχουν αποφρακτική άπνοια ύπνου και περίπου το 15% έχουν υπερυπνία. Πολλά άτομα με κατάθλιψη μπορεί να βιώνουν εναλλαγές μεταξύ αϋπνίας και υπερυπνίας κατά τη διάρκεια ενός καταθλιπτικού επεισοδίου.

Οι διαταραχές του ύπνου μπορούν να επηρεάσουν τους μηχανισμούς στρες του σώματος, να διαταράξουν τους κιρκαδιους ρυθμούς και να αυξήσουν την πιθανότητα έλευσης καταθλιπτικής διαταραχής μέσω αλλαγών στη λειτουργία της σεροτονίνης .

Ευτυχώς, τα άτομα που υποβάλλονται σε θεραπεία για μείζονα κατάθλιψη αναφέρουν συχνά βελτιωμένη ποιότητα του ύπνου τους.


Πόνος & αυπνία

Ένας τραυματισμός ή μια πάθηση που προκαλεί πόνο μπορεί να εμποδίσει ένα άτομο να βρει μια άνετη θέση για να κοιμηθεί και μπορεί επίσης να προκαλέσει αφύπνιση.

Όλα τα είδη πόνου δύναται να προκαλούν δυσκολία στον ύπνο, καθώς ο πόνος μπορεί να επιφέρει σε ορισμένους ανθρώπους δυσφορία, στρες και αδυναμία χαλάρωσης. Χρειάζεται μια συνολική εκτίμηση της κατάστασης από ειδικό που θα γνωρίζει να διαχειριστεί και τα προβλήματα ύπνου σε συνδυασμό με την αντιμετώπιση του πόνου.


Θυρεοειδής και αϋπνία

Οι παθήσεις του θυρεοειδούς συσχετίζονται πολύ συχνά με διαταραχές ύπνου. Υποθυρεοειδισμός, υπερθυρεοειδισμός, θυρεοειδίτιδα Hashimoto είναι οι πιο συχνές διαγνώσεις που όταν δε ρυθμίζονται σωστά, επηρεάζουν την ψυχοσωματική κατάσταση, άρα και τον ύπνο. Συνήθως ο υπερθυρεοειδισμός προκαλεί υπερένταση και αϋπνία έναρξης, ενώ ο υποθυρεοειδισμός μη αναζωογονητικό ύπνο και αίσθημα κόπωσης το πρωί.

Φαύλος κύκλος

Κατά κύριο λόγο υφίσταται παλίνδρομη συσχέτιση (η οποία δεν είναι πάντα εμφανής), δηλαδή η διαταραχή του ύπνου αυξάνει την πιθανότητα έναρξης σωματικών και ψυχικών διαταραχών αλλά και το αντίθετο. Η διαταραχή του ύπνου δύναται να προκαλέσει πρόβλημα στην ανταπόκριση του ατόμου στις απαιτήσεις της καθημερινότητας και λόγω της σωματικής, αλλά και της ψυχικής επιβάρυνσης που ως συνέπεια έχει.

Παράλληλα, στην αϋπνία μπορεί να εμπλακούν γνωσιακές και συμπεριφορικές συσχετίσεις που κάνουν την έλευση του ύπνου ακόμη δυσκολότερη καθώς και μια υπεραπασχόληση του ατόμου με το πρόβλημά του. Έτσι, όσο προσπαθεί κάποιος να κοιμηθεί και αυτό δεν επιτυγχάνεται, τόσο αυξάνει η αγχώδης προσμονή και η απογοήτευση και άρα η δυσκολία επιμένει. Άυπνια και άγχος εμπλέκονται εντέλει σε ένα φαύλο κύκλο.

Η τάση για εσωστρέφεια ή μη έκφραση σκέψεων και συναισθημάτων, η δυσκολία στη διαχείριση ψυχοπιεστικών γεγονότων (στρες) και η υιοθέτηση άστατου ωραρίου θεωρούνται επιπλέον επιβαρυντικοί παράγοντες για τη διαιώνιση της αϋπνίας.

Πως αντιμετωπίζεται η αυπνια

Πολλοί άνθρωποι προσπαθούν να καταπολεμήσουν την αυπνία ψάχνοντας διάφορα γιατροσόφια , βότανα, “φυσικά φάρμακα”, τρυκ, χαλαρωτικές μουσικές, προσευχή κ.α. Αν και αυτές οι μέθοδοι δεν αποκλείεται να λειτουργήσουν παροδικά σε ορισμένες περιπτώσεις, δεν είναι αρκετές να βάλουν οριστικό τέλος στην αυπνια, ειδικά όταν αυτή έχει βαθύτερες ρίζες στον τρόπο ζωής μας.

Το “γιατί έχω αυπνία” είναι ένα ερώτημα που δεν πρέπει να προσπερνάμε εύκολα.

Στην αντιμετώπιση της αϋπνίας, υπάρχουν λύσεις. Οπωσδήποτε έχει αξία να προσέξει κανείς τα διάφορα γενικά μέτρα υγιεινής του ύπνου. Οι κακές συνθήκες ύπνου δεν είναι καθόλου ασυνήθιστο αίτιο διαταραχών του ύπνου και η βελτίωσή τους θα πρέπει να είναι το πρώτο βήμα στην αντιμετώπιση του προβλήματος.

Αν τα γενικά μέτρα καταστούν ανεπαρκή, μπορεί να επιστρατευτούν ψυχοθεραπευτικές μέθοδοι και με σχετική έμφαση σε τεχνικές χαλάρωσης. Θα πρέπει να τονιστεί ότι η αϋπνία είναι πρόβλημα που αντιμετωπίζεται αποτελεσματικά. Μέσω της ψυχοθεραπείας ο πάσχων από αϋπνία έχει τη δυνατότητα να κατανοήσει γιατί δεν μπορεί να κοιμηθεί και να επιλύσει θέματα που ενδεχομένως του προκαλούν άγχος και επίμονες σκέψεις κατά τη διάρκεια της νύχτας.

Ειδικά προσαρμοσμένη μορφή γνωσιακής συμπεριφορικής θεραπείας εφαρμόζεται ειδικά για διαταραχές ύπνου.

Αϋπνία φάρμακα

Σε αρκετές περιπτώσεις ενδείκνυται φαρμακευτική αγωγή, με βασική στόχευση να είναι προσωρινή, καθώς υποβόσκει ο κίνδυνος του εθισμού στα χάπια για την αυπνια. Όταν η αϋπνία αποτελεί σύμπτωμα μιας κύριας διαταραχής, η αντιμετώπιση αυτής μπορεί να βάλει τέλος στην αυπνια, π.χ. η θεραπεία κατάθλιψης, εντούτοις συχνά χρειάζεται ειδική παρέμβαση με τα σχετικά φάρμακα. Τέλος στην περίπτωση της δευτεροπαθούς μορφής μέσω της αντιμετώπισης του πρωταρχικού προβλήματος μπορείτε να καταπολεμήσετε την αυπνια αν και όχι πάντα και όχι με διάρκεια.

Ποιότητα & οφέλη ύπνου


Σπύρος Καλημέρης Ψυχίατρος Ψυχοθεραπευτής