Διπολική διαταραχή

Τι είναι η διπολική διαταραχή – μανιοκατάθλιψη

Η διπολική διαταραχή (ο παλιότερος όρος είναι μανιοκατάθλιψη) είναι μια κοινή, χρόνια και επεισοδιακή ψυχική διαταραχή που χαρακτηρίζεται από διαταραχές της διάθεσης και της συμπεριφοράς.

Οι ασθενείς με διπολική διαταραχή παρουσιάζουν επανειλημμένα και ακανόνιστα μανία / υπομανία ή κατάθλιψη κατά τη διάρκεια της ζωής τους, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει σε κοινωνική και επαγγελματική αναπηρία.

Η διπολική διαταραχή συναντάται σε ποσοστό ~1-2% του πληθυσμού, αλλά υπερβαίνει το 2% αν ειδωθεί ως ένα ευρύ φάσμα συναισθηματικών διαταραχών (bipolar spectrum).

Διπολική διαταραχή συμπτώματα

Η διπολική διαταραχή είναι μια συναισθηματική διαταραχή που εκδηλώνεται με φάσεις κατά τη διάρκεια της ζωής του ασθενούς. Στο ~90% των περιπτώσεων οι φάσεις αυτές είναι δύο τύπων ή δύο πόλων ακριβέστερα, εξού και ο όρος διπολική. Ο ένας πόλος αφορά την καταθλιπτική φάση και ο άλλος μια διεγερμένη, υπερβολικά ευφορική ή δυσφορική φάση. Σε ένα 10% περίπου σημειώνονται μόνο φάσεις του δεύτερου τύπου, οι φάσεις της μανίας ή τα μανιακά επεισόδια.

Αυτό δε σημαίνει ότι οι διπολικοί ασθενείς βρίσκονται συνέχεια σε εναλλαγές φάσεων. Περίοδοι νορμοθυμίας ποικίλης διάρκειας, δηλαδή χωρίς συμπτώματα μπορεί να υπάρχουν στη ζωή των ατόμων με διπολική.

Συμπτώματα διπολικής διαταραχής στην καταθλιπτική φάση

  1. Καταθλιπτικό συναίσθημα, απάθεια, συναισθηματικό πάγωμα
  2. Απώλεια λήψης ευχαρίστησης από δραστηριότητες
  3. Δυσκολία συγκέντρωσης σε δραστηριότητες
  4. Συχνή αίσθηση κόπωσης & μειωμένη ενεργητικότητα
  5. Ψυχοκινητική επιβράδυνση ή σπανιότερα διέγερση
  6. Αίσθηση υπερβολικής απελπισίας, απογοήτευσης, αναξιότητας, ενοχών
  7. Ιδέες αυτοκτονίας
  8. Μείωση ή σπανιότερα αύξηση όρεξης/πρόσληψης τροφής, απώλεια ‘η αύξηση βάρους
  9. Αϋπνία ή υπερυπνία

Διπολική διαταραχή συμπτώματα στη μανιακή φάση (μανιακό επεισόδιο)

  • Έντονα ευφορικό ή δυσφορικό συναίσθημα ή/και ευερεθιστότητα κατά τη μεγαλύτερη διάρκεια της ημέρας για τουλάχιστον 7 μέρες. Αυτό αποτελεί το βασικότερο σύμπτωμα της διπολικής διαταραχής.

Και ταυτόχρονα τουλάχιστον 3 από τα παρακάτω :

  1. Λίγες ώρες ύπνου/ μείωση ανάγκης για ύπνο
  2. Λογόρροια, πίεση λόγου
  3. Ιδεοφυγή (ταχύτατη εναλλαγή θέματος της ομιλίας)
  4. Παραληρητικές ιδέες μεγαλείου κ.α./ υπερβολική αυτοεκτίμηση
  5. Υπερένταση/ ψυχοκινητική ανησυχία/ διέγερση/ αύξηση στοχοκατευθυνόμενης δραστηριότητας
  6. Διάσπαση προσοχής, περισπασιμότητα
  7. Άρση αναστολών, απερίσκεπτη/επικίνδυνη συμπεριφορά, υπερβολικές χρηματικές σπατάλες

Διπολική διαταραχή τύπου 1 – μανιοκατάθλιψη

Η σημασία των όρων τύπος 1 και 2 για τη διπολική διαταραχή ενδέχεται να μπερδεύει. Η διπολική διαταραχή τύπου 1 είναι η βασική διάγνωση στην οποία ο ασθενής έχει εκδηλώσει σίγουρα ένα μανιακό επεισόδιο ή περισσότερα, το οποίο περιλαμβάνει τα προαναφερόμενα συμπτώματα και πολύ συχνά εναλλαγές σε κατάθλιψη. Είναι η κλασική μανιοκατάθλιψη στην οποία αναφερόμασταν στο παρελθόν.

Διπολική διαταραχή τύπου 2 – υπομανία

Τα συμπτώματα διπολικής διαταραχής είναι ίδια αλλά ελαφρύτερα και πιο ελεγχόμενα στη διπολική διαταραχή τύπου 2. Μπορεί να έχουν μικρότερη διάρκεια χωρίς μείωση της λειτουργικότητας, αλλά ενίοτε με αύξηση αυτής, καθώς το στοιχείο που ξεχωρίζει είναι η τάση για υπερδραστηριότητα. Η υπομανία ή το υπομανιακό επεισόδιο είναι οι έννοιες που περιγράφει αυτή την ψυχική κατάσταση. Συχνά συνυπάρχει συναισθηματική αστάθεια ευερεθιστότητα και ως επί το πλείστον εμφανίζεται τακτικά εναλλαγή σε κατάθλιψη.

Διπολική διαταραχή τύπου 3

Τέλος, η διαγνωστική οντότητα της διπολικής διαταραχής τύπου 3 χρησιμοποιείται κυρίως από τους ειδικούς της ψυχικής υγείας όταν εμφανίζεται μανιακό επεισόδιο μετά από υπερβολική/παρατεταμένη/ανεξέλεγκτη χρήση αντικαταθλιπτικών φαρμάκων.


Διάγνωση & συννοσηρότητα

Και στις δύο φάσεις της διπολικής διαταραχής τύπου 1 η ατομική λειτουργικότητα στην οικογένεια, στην εργασία, στην κοινωνική συναναστροφή παραβλάπτεται σημαντικά, ενώ αρκετά συχνά είναι απαραίτητη η νοσηλεία. Ψυχωτική συμπτωματολογία με πολυθεματικές παραληρητικές ιδέες, π.χ. μεγαλομανιακό παραλήρημα και διαταραχές αντίληψης (ψευδαισθήσεις/παραισθήσεις) συνυπάρχει σε έναν αριθμό ασθενών και δυσχεραίνει την πρόγνωση της διαταραχής. Σε ένα μικρό ποσοστό βαρύτερων περιπτώσεων η εναλλαγή των φάσεων συμβαίνει ταχύτατα και απότομα σε χρονικά διαστήματα ημερών (rapid cycling). Ο κίνδυνος αυτοκτονίας είναι ιδιαίτερα αυξημένος, κυρίως στις καταθλιπτικές φάσεις της νόσου.

Επίσης η παράλληλη χρήση/κατάχρηση αλκοόλ ή/και άλλων ουσιών είναι αρκετά συνηθισμένη και μπορεί να περιπλέξει την κλινική εικόνα και τη θεραπεία. Συνύπαρξη άλλων διαταραχών είναι πιθανή : ΔΕΠΥ, αγχώδης διαταραχή, διαταραχή προσωπικότητας.

Σύμφωνα με τελευταίες μελέτες το συννοσηρό άγχος έχει σημαντικές κλινικές επιπτώσεις σε άτομα που διπολική διαταραχή. Αρκετές μελέτες έχουν αναφέρει δυσμενείς εκβάσεις σε διπολικούς με αγχώδη διαταραχή, όπως συχνότερες αλλαγές διάθεσης, σοβαρότερα επεισόδια κατάθλιψης, υψηλότερα ποσοστά κατάχρησης ουσιών, αυξημένες απόπειρες αυτοκτονίας, λιγότερο ευνοϊκή ανταπόκριση στη θεραπεία.

Η κοινή γενετική αρχιτεκτονική μεταξύ των διαγνώσεων με κοινά κλινικά χαρακτηριστικά οδήγησε τους ερευνητές να εκτιμήσουν εάν ο γενετικός κίνδυνος εμφανίζεται στο επίπεδο των συμπτωμάτων αντί για τη διάγνωση.


Ποια είναι η κληρονομικότητα της διπολικής διαταραχής ;

Τα τελευταία χρόνια οι μελέτες Genome-Wide Association (GWAS) έχουν μεταμορφώσει την κατανόησή μας για τη διπολική διαταραχή, παρέχοντας τις πρώτες αποδείξεις συγκεκριμένων γενετικών δεικτών (με μεγάλη όμως επικάλυψη με αυτούς της σχιζοφρένειας, της μείζονος κατάθλιψης και άλλων διαταραχών) που συνολικά έχουν να κάνουν με το 25% περίπου των περιπτώσεων. Ακόμη είναι δύσκολο να μπορούμε να μιλήσουμε αξιόπιστα για τα ποσοστά κληρονομικότητας παρόλο που ξέρουμε ότι η ύπαρξη ενός ή περισσότερων διαγνωσμένων μελών οικογένειας αυξάνει την πιθανότητα εμφάνισης και σε άλλα μέλη και μάλιστα αναλογικά με το βαθμό συγγένειας. Η αδρή γνώση που έχουμε ως τώρα είναι ποσοστό περίπου 10% να κληρονομήσει τη διαταραχή παιδί οικογένειας με ένα διπολικό γονέα, ενώ φτάνει στο 40% αν και οι δύο γονείς είναι διπολικοί.

Η διπολική διαταραχή και οι σχετικές διαγνώσεις έχουν γενετική βάση. Δεύτερον, δεν προκαλούνται από ένα μόνο μη φυσιολογικό γονίδιο, αλλά έχουν πολύ πολυγονιδιακή προέλευση που δεν είναι συγκεκριμένη για μια συγκεκριμένη διάγνωση. Τρίτον, η γενετική παραλλαγή εξηγεί εν μέρει την κλινική ετερογένεια εντός – και την κλινική αλληλεπικάλυψη μεταξύ – διαγνώσεων.

Παρά αυτήν την ουσιαστική πρόοδο, το μεγαλύτερο μέρος του κληρονομικού ρίσκου για διπολική διαταραχή παραμένει ανεξήγητο, υποδηλώνοντας ότι υπάρχουν ακόμα πολλά να μάθουμε για τη γενετική της διπολικής διαταραχής. Θα πρέπει να είναι σαφές ότι απλώς και μόνο επειδή ένα μέλος της οικογένειας έχει διαγνωσθεί, δεν σημαίνει ότι άλλα μέλη της οικογένειας θα αναπτύξουν οπωσδήποτε διπολική διαταραχή.

Έχει διπολική διαταραχή όποιος έχει διπολική σκέψη ;

Πολλοί συγχέουν τη διπολική διαταραχή με τη διπολική σκέψη. Η διπολική σκέψη είναι ένας τρόπος σκέψης που χρησιμοποιεί η πλειοψηφία των ανθρώπων, κάποιοι λιγότερο, κάποιοι περισσότερο (ασχέτως αν έχουν διπολική ή κάποια διαταραχή). Έχει να κάνει με την ερμηνεία γεγονότων με όρους άσπρο ή μαύρο, δηλαδή μια δυσκολία να δούμε ενδιάμεσες καταστάσεις π.χ. κάποιος κρίνεται ή καλός ή κακός αποκλειστικά. Ο όρος διπολική σκέψη δεν έχει καμία σχέση με τον όρο διπολική διαταραχή.


Πώς αντιμετωπίζεται σήμερα η διπολική διαταραχή ;

Η διπολική διαταραχή έχει ευνοϊκότερη πρόγνωση από τη σχιζοφρένεια. Πολύ σημαντική παράμετρος της θεραπείας είναι να υπάρξει πλήρης ύφεση είτε του καταθλιπτικού (βλέπε θεραπεία κατάθλιψης) είτε του μανιακού επεισοδίου, διότι η μερική ύφεση αποτελεί παράγοντα κινδύνου για υποτροπή. Η θεραπεία της διπολικής διαταραχής περιλαμβάνει φαρμακευτική αγωγή κατά κύριο λόγο με σταθεροποιητικές της διάθεσης , αλλά και αντιψυχωτικά και αντικαταθλιπτικά αναλόγως τον πόλο που επικρατεί και τα συνοδά συμπτώματα. Είναι γνωστό ότι τα αντικαταθλιπτικά φάρμακα πρέπει να χρησιμοποιούνται με προσοχή καθώς μπορεί να είναι αυτά η αιτία μανιακού επεισοδίου.

Επιπλέον ιδιαίτερη σημασία ως προς την πρόληψη υποτροπών έχει η σωστή διαχείριση της φάσης συντήρησης.

Η ψυχοθεραπεία ιδίως σε φάσεις κατάθλιψης έχει σημαντικό και υποτιμημένο ρόλο. Τέλος οι ψυχοκοινωνικές παρεμβάσεις και η ψυχοεκπαίδευση σε οικογενειακό επίπεδο μπορούν να συμβάλλουν στη διατήρηση των περιόδων της ύφεσης για μεγαλύτερα χρονικά διαστήματα.

Σε ένα μικρό ποσοστό βαρύτερων και ανθεκτικών περιστατικών ή σε περιπτώσεις όπου αντενδείκνυται η φαρμακευτική αγωγή ένδειξη στη θεραπεία της διπολικής διαταραχής έχει το rTMS (Επαναληπτικός Διακρανιακός Μαγνητικός Συντονισμός).


Σπύρος Καλημέρης Ψυχίατρος Ψυχοθεραπευτής