Κατάθλιψη

Τι είναι η κατάθλιψη

Η κατάθλιψη είναι μια ψυχική κατάσταση που χαρακτηρίζεται από παρατεταμένης διάρκειας συναισθήματα έντονης θλίψης, μελαγχολίας, απογοήτευσης, απελπισίας μαζί με μείωση της διάθεσης και του κινήτρου για ζωή και τις δραστηριότητες που τυπικά σε αυτήν εντάσσονται. Με τον όρο κατάθλιψη αναφερόμαστε είτε στην ψυχική διαταραχή, είτε στο αντίστοιχο συναίσθημα και βέβαια διαφέρει από τη φυσιολογική θλίψη που όλοι οι άνθρωποι θα βιώσουν κάποια στιγμή στη ζωή τους ως συναισθηματική απάντηση σε σχετικά ερεθίσματα.

Συχνότητα κατάθλιψης

Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας η μείζων κατάθλιψη αποτελεί το Νο 1 παράγοντα επιβάρυνσης της λειτουργικότητας σήμερα παγκοσμίως. Το στατιστικό αυτό είναι σχεδόν αδιανόητο, ιδίως αν συνδυαστεί με το γεγονός ότι λιγότεροι από τους μισούς ασθενείς με συμπτώματα κατάθλιψης λαμβάνουν κάποια από τις υπάρχουσες και αρκετά αποτελεσματικές θεραπείες. Οι αυξητικές τάσεις των καταθλιπτικών (και αγχωδών) διαταραχών είναι ένα γεγονός.

Η μέτρηση της πραγματικής επίπτωσης της μείζονος καταθλιπτικής διαταραχής είναι περίπλοκη και
εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τα κριτήρια, τις μεθόδους και τα εργαλεία που χρησιμοποιούνται για τη συλλογή των δειγμάτων στον πληθυσμό και τη διεξαγωγή των μετρήσεων. Βάσει πρόσφατων συνδυαστικών στοιχείων από μελέτες σε πάνω από ένα εκατομμύριο συμμετέχοντες, το ποσοστό των ανθρώπων που κάποια στιγμή στη ζωή τους έχουν βιώσει καταθλιπτική διαταραχή υπολογίζεται σε ~11% (επιπολασμός ζωής), ενώ το ποσοστό που ανά πάσα δεδομένη στιγμή βιώνουν τη διαταραχή είναι ~13%. Συμβαίνει περισσότερο σε γυναίκες από ότι σε άντρες και σε όλες τις ηλικίες αν και η μεγαλύτερη επίπτωση παρατηρείται μεταξύ 20 και 50 ετών.

Διαγνωστικά συμπτώματα κατάθλιψης

τουλάχιστον 4 από τα παρακάτω κριτήρια-συμπτώματα με διάρκεια μίνιμουμ 2 εβδομάδες.

  • Καταθλιπτική διάθεση, μελαγχολία
  • Απώλεια του ενδιαφέροντος ή μείωση της ευχαρίστησης από δραστηριότητες που τον ευχαριστούσαν στο παρελθόν, ανηδονία
  • Σημαντική αλλαγή όρεξης ή και βάρους (συνήθως μείωση λιγότερο συχνά αύξηση)
  • Αϋπνία ή λιγότερο συχνά υπερυπνία
  • Ψυχοκινητική ανησυχία ή ψυχοκινητική επιβράδυνση, άγχος
  • Εύκολη κόπωση ή απώλεια της ενεργητικότητας
  • Ιδέες αναξιότητας, υπέρμετρης ή απρόσφορης ενοχής
  • Μειωμένη ικανότητα συγκέντρωσης, βραδύτητα στη σκέψη και δυσχέρεια στη λήψη των αποφάσεων
  • Επαναλαμβανόμενες σκέψεις θανάτου ή ιδέες αυτοκαταστροφής (αυτοκτονικός ιδεασμός)

Υπάρχει μεγάλη ετερογένεια στην κλινική εικόνα της καταθλιπτικής διαταραχής όπως γίνεται σαφές από τον τρόπο που την ορίζουμε. Αυτό σημαίνει ότι εμφανίζεται με πολλές διαφορετικές εικόνες.

Οι γνωστικές λειτουργίες όπως η σκέψη, η συγκέντρωση, η μνήμη , η ικανότητα λήψης αποφάσεων επιβραδύνονται και το άτομο κυριαρχείται όλο και περισσότερο από μια επίμονη ενασχόληση (μηρυκασμός) με πραγματικές ή φανταστικές προσωπικές ανεπάρκειες και λάθη του παρελθόντος.

Σε ορισμένες περιπτώσεις η σκέψη φτάνει να διαστρεβλώνει την πραγματικότητα και το άτομο αρχίζει να αναπτύσσει παραληρητικές ιδέες υποχονδριακού, ενοχικού και διωκτικού περιεχομένου. Στην περίπτωση αυτή έχουμε την ψυχωτική κατάθλιψη.

Οι σωματικές λειτουργίες όπως φαίνεται και στα διαγνωστικά κριτήρια επίσης επηρεάζονται. Σε αυτές συγκαταλέγονται ο ύπνος, η όρεξη, η ενέργεια, η σεξουαλική διάθεση. Η καταθλιπτική διεργασία επηρεάζει αρνητικά το σώμα με διάφορους τρόπους όπως με πόνους, ευερέθιστο έντερο, δυσκοιλιότητα και άλλα. Μάθε περισσότερα για τη σωματοποίηση της κατάθλιψης και τα ποικίλα σωματικά συμπτώματα με τα οποία σχετίζεται.

Ψυχοκινητική επιβράδυνση στο καταθλιπτικό επεισόδιο σημαίνει ότι το άτομο αρχίζει να ελαττώνει την κινητική του δραστηριότητα, τα αντανακλαστικά του, την ομιλία του, την εκφραστικότητα του προσώπου του. Αντίθετα η ψυχοκινητική ανησυχία περιγράφει μια αγχώδη επαγρύπνηση σε συνδυασμό με άσκοπη κινητικότητα.

Ένα από τα χαρακτηριστικά του καταθλιπτικού επεισοδίου μπορεί να είναι η απόσυρση. Η απόσυρση μπορεί να είναι πραγματική με το άτομο να κλείνεται στο σπίτι, ή/και ψυχονοητική που εμφανίζεται με απάθεια, μείωση της συναισθηματικής ανταπόκρισης σε ευχάριστες δραστηριότητες, επίμονη αίσθηση ματαιότητας, αδυναμία ικανοποίησης και εύρεσης ενδιαφέροντος για πράγματα και ανθρώπους.

Σημάδια κατάθλιψης μπορεί να μην υπάρχουν πάντα. Είναι σαφές ότι το καταθλιπτικό επεισόδιο δε φαίνεται σε πολλές περιπτώσεις και το άτομο που το περνάει να χαμογελάει και να δείχνει εντελώς καλά (η λεγόμενη και χαμογελαστή κατάθλιψη). Ο ψυχικός πόνος της κατάθλιψης άλλοτε είναι εμφανής στην έκφραση του προσώπου, άλλοτε όμως όχι.

Ο άνθρωπος που περνάει καταθλιπτικό επεισόδιο μπορεί να βιώνει μία ή περισσότερες απώλειες στη ζωή του. Προσοχή, η απώλεια δεν είναι απαραίτητα σαφής και εμφανής. Συχνά δεν είναι και μπορεί να αφορά εσωτερικές πτυχές του ψυχισμού. Διάφορες εξελίξεις στη ζωή δύναται να επηρεάσουν τις ψυχικές επενδύσεις σε πρόσωπα, πράγματα και καταστάσεις. Η ναρκισσιστική ταύτιση μαζί τους καθιστά πολύ δύσκολη την πορεία προς τα εμπρός, καθηλώνοντας με αρνητικό τρόπο, αυτοτιμωρητικό ενίοτε, την ψυχική ενέργεια προς τα έσω.

Ο καταθλιπτικός ασθενής έχει συνήθως αίσθηση μειωμένης αξίας για τον εαυτό του, απαισιόδοξη οπτική για το μέλλον και διαστρεβλωμένη οπτική για τον κόσμο (όλα φαίνονται μαύρα).


Τύποι κατάθλιψης

Μια χρήσιμη διάκριση είναι μεταξύ της κλινικής και της αντιδραστικής καταθλιψης. Η κλινική μορφή είναι η κατεξοχήν ψυχική διαταραχή με την υψηλότερη βιολογική και κληρονομική συμμετοχή και συνήθως τις βαρύτερες και πιο επίμονες ψυχοπαθολογικές εκδηλώσεις. Στην περίπτωση αυτή δεν είναι πάντα απαραίτητη η ύπαρξη πυροδοτικού ψυχοπιεστικού αιτίου για την εμφάνισή της. Το ποσοστό της είναι μικρότερο από την αντιδραστική μορφή, η οποία ονομάζεται έτσι γιατί επέρχεται, όχι οπωσδήποτε αμέσως, ως «αντίδραση» του ψυχισμού σε κάποιο εξωτερικό αίτιο. Οι αντιδράσεις αυτές του ψυχισμού αποτελούν συνήθως ένα μείγμα μη σταθερών καταθλιπτικών και αγχωδών εκδηλώσεων που δεν επηρεάζουν πάντα και σε υψηλό βαθμό τη λειτουργικότητα του ατόμου.

Τύποι μείζονος κατάθλιψης ανάλογα με τη χρονική παράμετρο

  • Μείζων κατάθλιψη, μοναδικό επεισόδιο: όταν υπάρχει μόνο ένα μείζον καταθλιπτικό επεισόδιο στη ζωή του ασθενούς
  • Υποτροπιάζουσα κατάθλιψη : δύο ή περισσότερα μείζονα καταθλιπτικά επεισόδια
  • Χρόνια κατάθλιψη : η διάρκεια της κατάθλιψης χωρίς να έχει επέλθει ύφεση είναι τουλάχιστον 2 χρόνια ως και πολύ περισσότερα
  • Εποχική : τα επεισόδια σχετίζονται με τις αλλαγές των εποχών με συχνότερη την εμφάνιση το φθινόπωρο και την αρχή του χειμώνα
  • Επιλόχεια : σοβαρή κατάθλιψη που επέρχεται μικρό διάστημα μετά τον τοκετό
  • Κατάθλιψη στην εγκυμοσύνη : Μπορεί να εμφανιστεί κατά την κύηση λόγω οικογενειακών-συζυγικών προβλημάτων, δυσχέρειας προσαρμογής στις ψυχοσωματικές-ορμονικές αλλαγές, πρότερου ιστορικού.
  • Την κατάθλιψη στην 3η ηλικία
  • Διπλή Κατάθλιψη : Όταν η διαταραχή εμφανίζεται σε ασθενή που ήδη έπασχε από δυσθυμία

Κατάταξη ανάλογα με την ένταση και την ποιότητα των συμπτωμάτων

  • Ψυχωτική Κατάθλιψη : όταν στην κλινική εικόνα συνυπάρχουν ψυχωτικά συμπτώματα όπως για παράδειγμα ακουστικές ψευδαισθήσεις ή παραλήρημα αυτομομφής ή μηδενιστικό.
  • Άτυπη Κατάθλιψη : άτυπα χαρακτηριστικά θεωρούνται η υπερφαγία, η υπερυπνία, η υπερευαισθησία στην κριτική και η υποχώρηση του καταθλιπτικού συναισθήματος όταν συμβαίνουν ευχάριστα γεγονότα στη ζωή του ασθενούς
  • Αγχώδης : Εντονότερη η παρουσία του άγχους μεταξύ των άλλων εκδηλώσεων
  • Μελαγχολική : παλιός όρος που προσδίδει έμφαση στη βαρύτητα της νόσου – βαριά κατάθλιψη
  • Κατατονική : επίσης πολύ βαριά μορφή, αλλά σπάνια, ο ασθενής δεν αντιδρά σε εξωτερικά ερεθίσματα.

Άλλες Καταθλιπτικές Διαταραχές

1. Δυσθυμία : Καταθλιπτικά συμπτώματα μικρής ως μέτριας έντασης αλλά μεγάλης διάρκειας χωρίς ύφεση για τουλάχιστον δύο χρόνια
2. Ελάσσων κατάθλιψη : Καταθλιπτικά συμπτώματα μικρής έντασης και μικρής διάρκειας για τουλάχιστον 2 εβδομάδες
3. Βραχεία διαλείπουσα μορφή : Συμπτώματα όπως της μείζονος κατάθλιψης αλλά με μικρή διάρκεια 2 εβδομάδων το μέγιστο
4. Προεμμηνορρυσιακή δυσφορική διαταραχή : Καταθλιπτικά συμπτώματα μικρής έντασης σε γυναίκες με έναρξη λίγες μέρες πριν την έμμηνο ρύση ως λίγες μέρες μετά
5. Καταθλιπτική Ψευδοάνοια : Σύνδρομο που μεταξύ των καταθλιπτικών συμπτωμάτων υπερτερεί η διαταραχή των γνωστικών λειτουργιών όπως η μνήμη, η προσοχή, η συγκέντρωση και προσομοιάζει με άνοια

Τέλος καταθλιπτικά συμπτώματα αποτελούν συχνά μέρος άλλων ψυχικών διαταραχών όπως στη διπολική διαταραχή, στην κυκλοθυμία και στη σχιζοφρένεια (καταθλιπτικά συμπτώματα που εμφανίζονται σε περιόδους ύφεσης των συμπτωμάτων της σχιζοφρένειας, μεταψυχωτική κατάθλιψη).

Η κατάθλιψη μπορεί να συνυπάρξει με άλλες διαταραχές. Κατάθλιψη και ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή, μεικτή αγχώδης (κρίσεις πανικού, γενικευμένο άγχος, κοινωνικό άγχος) και καταθλιπτική διαταραχή, κατάχρηση ουσιών, οριακή διαταραχή προσωπικότητα, διαταραχές διατροφής είναι οι συχνότερες κλινικές εικόνες.


Αίτια κατάθλιψης

Δεν υπάρχει ένα μεμονωμένο αίτιο αλλά μια σύνθετη αλληλεπίδραση πολλών παραγόντων. Λέγεται συχνά ότι η κατάθλιψη προκύπτει από μια βιοχημική ανισορροπία στον εγκέφαλο, αλλά η έρευνα δείχνει κάτι πιο πολύπλοκο. Υπάρχουν πολλές πιθανές αιτίες που αλληλεπιδρούν ανά περίπτωση για να προκαλέσουν κατάθλιψη.

Ελαττωματική ρύθμιση της διάθεσης από τον εγκέφαλο

Υπάρχουν κάποιες περιοχές του εγκεφάλου που συνδέονται με τη ρύθμιση της διάθεσης, οι κυριότερες εκ των οποίων είναι η αμυγδαλή, ο θάλαμος, ο ιππόκαμπος και ο προμετωπιαίος φλοιός. Το μέγεθος των περιοχών αυτών ανευρίσκεται μειωμένο σε σχετικές έρευνες σε καταθλιπτικούς ασθενείς, ενώ αυξομειώσεις υπάρχουν και στη νευροδιαβίβαση μεταξύ τους. Στην τελευταία εμπλέκονται και οι νευροδιαβιβαστές, στόχοι των οποίων αποτελούν είναι οι αντικαταθλιπτικές φαρμακευτικές ουσίες που χρησιμοποιούμε σήμερα για τη θεραπεία της κατάθλιψης.

Γενετική ευαλωτότητα

Η διάθεση επηρεάζεται από δεκάδες γονίδια. Η ελπίδα είναι ότι καθώς οι ερευνητές επισημαίνουν τα γονίδια που εμπλέκονται σε διαταραχές της διάθεσης και κατανοούν καλύτερα τις λειτουργίες τους, η θεραπεία κατάθλιψης μπορεί να γίνει πιο εξατομικευμένη και πιο επιτυχημένη.

Ένας άλλος στόχος της γονιδιακής έρευνας, φυσικά, είναι να κατανοήσουμε πώς, ακριβώς, η βιολογία κάνει ορισμένα άτομα ευάλωτα στην κατάθλιψη. Για παράδειγμα, πολλά γονίδια επηρεάζουν την απόκριση στο στρες, η οποία ενδέχεται να αυξάνει την πιθανότητα για εμφάνιση καταθλιπτικού επεισοδίου μετά από στρεσσογόνο γεγονός.

Μάθετε περισσότερα για την κληρονομικότητα της κατάθλιψης.


Ψυχοπιεστικά συμβάντα ζωής

Ως ψυχοπιεστικό ορίζεται ένα ευρύ φάσμα γεγονότων ζωής που προκαλούν στρες εμπεριέχοντας δυσάρεστη ή απειλητική διεργασία, αλλά και εκείνων που προϋποθέτουν μια αλλαγή ή διακοπή συνήθων δραστηριοτήτων. Συνήθεις ψυχοπιεστικά γεγονότα που δυνητικά μπορεί να προκαλέσουν καταθλιπτικές εκδηλώσεις είναι :

  • Απώλεια αγαπημένου προσώπου
  • Ασθένεια
  • Χωρισμός – διακοπή σημαντικής σχέσης
  • Οικογενειακά προβλήματα
  • Οικονομικά προβλήματα
  • Τραύμα από ξαφνικό συμβάν όπως ληστεία, πυρκαγιά, κακοποίηση κ.α.
  • Γάμος – Εγκυμοσύνη – Απόκτηση παιδιού
  • Υπερβολικός φόρτος εργασίας
  • Έναρξη/απώλεια/αλλαγή εργασίας – συνταξιοδότηση
  • Αποχώρηση από γονεϊκή εστία
  • Μετανάστευση – μετακόμιση

Μάθετε περισσότερα για τη σχέση στρες και κατάθλιψης


Φάρμακα και ιατρικές παθήσεις

Κοντά στο 15% των αιτίων ανάπτυξης καταθλιπτικής διαταραχής αποτελούν ιατρικές νόσοι π.χ. καρκίνος, σκλήρυνση κατά πλάκας, επιληψία, θυρεοειδοπάθειες, έμφραγμα μυοκαρδίου και φάρμακα π.χ. κορτιζόνη, κάποια καρδιολογικά, νευρολογικά, χημειοθεραπευτικά κ.α.

Διαβάστε αναλυτικά τις παθήσεις και τα φάρμακα που ευθύνονται για τη λεγόμενη δευτεροπαθή κατάθλιψη.


Εποχικότητα

Σε ορισμένες περιπτώσεις η αλλαγή των εποχών προκαλεί καταθλιπτικά συμπτώματα. Ενδέχεται να προκληθεί τότε

η λεγόμενη εποχική κατάθλιψη.


Λοχεία – Εγκυμοσύνη

Η περίοδος κατά τη διάρκεια της κύησης και μετά τον τοκετό μπορεί να προβεί ιδιαίτερα δύσκολη ψυχολογικά για κάποιες γυναίκες. Αυτό μπορεί να οδηγήσει ακόμη και σε καταθλιπτική διαταραχή.

Μάθετε περισσότερα για την επιλόχεια κατάθλιψη


Κατάθλιψη θεραπεία

Μεγάλο κεφάλαιο και πρόκληση για νευροεπιστήμες, ψυχιατρική και ψυχοθεραπευτικές σχολές αποτελεί η θεραπεία της κατάθλιψης.

Το ειδικό κείμενο για τη θεραπεία κατάθλιψης περιέχει όλη τη σχετική ενημέρωση.


Σπύρος Καλημέρης Ψυχίατρος Ψυχοθεραπευτής