Κοινωνική φοβία – Διαταραχή κοινωνικού άγχους

Τι είναι η κοινωνική φοβία

Η κοινωνική φοβία είναι μια αγχώδης διαταραχή που αποκαλείται διαταραχή κοινωνικού άγχους εναλλακτικά. Όπως μαρτυρά και η ονομασία της στην κοινωνική φοβία πυρηνικό σύμπτωμα είναι το βίωμα έντονου και επίμονου άγχους σε καταστάσεις που αφορούν κοινωνική συναναστροφή και διαπροσωπική επαφή (κοινωνικό άγχος).

Συχνότητα κοινωνικής φοβίας

Η διαταραχή έχει συχνότητα 7 με 13% και είναι η συχνότερη αγχώδης διαταραχή, ενώ είναι η τρίτη σε συχνότητα μεταξύ όλων των ψυχικών διαταραχών. Συνήθως ξεκινά στην παιδική ηλικία και εφηβεία κατά μέσο όρο μεταξύ 8-15 ετών.

κοινωνική φοβία

Σε ποιες καταστάσεις εκδηλώνεται κοινωνική φοβία

Διαπροσωπική Επαφή (Interpersonal)

  • Συνάντηση με ατομα κύρους/εξουσίας
  • Σύσταση σε άγνωστο πρόσωπο
  • Έναρξη μιας συνομιλίας
  • Βλεμματική επαφή
  • Έκφραση προσωπικής άποψης σε άλλους
  • Έκφραση δυσφορίας λόγω ανεπαρκούς εξυπηρέτησης
  • Συνέντευξη για εργασία
  • Κλείσιμο ραντεβού
  • Επιστροφή αντικειμένου
  • Χρήση τηλεφώνου
  • Πειράγματα από τρίτους

Λειτουργία μπροστά σε τρίτους (Performance)

  • Δραστηριότητα υπό το βλέμμα κόσμου
  • Ομιλία σε κοινό
  • Συμμετοχή σε δείπνο
  • Πρόποση σε δείπνο
  • Συμμετοχή σε δεξίωση/τελετή
  • Άθλημα μπροστά σε κοινό
  • Συμμετοχή σε εξετάσεις
  • Ψώνια σε πολυσύχναστο μέρος
  • Χρήση δημόσιας τουαλέτας

Συμπτώματα κοινωνικής φοβίας

Η διαταραχή κοινωνικού άγχους μπορεί να λάβει γενικευμένες διαστάσεις, δηλαδή να περιλαμβάνει αρκετές κοινωνικές περιστάσεις (γενικευμένη μορφή) ή μπορεί να αφορά μια συγκεκριμένη κατάσταση (περιορισμένη μορφή) όπως π.χ. την ομιλία μπροστά σε κοινό. Η έκθεση στις προαναφερόμενες καταστάσεις προκαλεί υπερβολικό άγχος (κοινωνικό άγχος) και σε κάποιες περιπτώσεις ακόμα και κρίση πανικού. Έτσι λοιπόν το άτομο υιοθετεί συμπεριφορές αποφυγής κοινωνικών συνδιαλλαγών ή συμπεριφορές ασφαλείας όπως να μην κάνει βλεμματική επαφή, ή να κάνει ατελείωτες πρόβες στο τι θα πει. Ως αποτέλεσμα το άτομο αντιμετωπίζει μείωση της κοινωνικής και εργασιακής λειτουργικότητάς του.

Το ότι αναγνωρίζει το υπερβολικό ή παράλογο του φόβου του, δε μεταφράζεται σε μείωση ή διακοπή των συμπτωμάτων. Στην κοινωνική φοβία το άτομο ερμηνεύει τις κοινωνικές περιστάσεις με απειλητικό τρόπο ή καταστροφικό τρόπο. Νιώθει ότι διαρκώς κρίνεται και αξιολογείται αυστηρά από τους ανθρώπους. Επιπλέον υπερεκτιμά τη σημασία κάποιων κοινωνικών κανόνων με αποτέλεσμα να βάζει πολύ υψηλά standard για τη δική του απόδοση. Σε βαθύτερο επίπεδο υπάρχουν πεποιθήσεις προσωπικής ανεπάρκειας, διαφορετικότητας, ευαλωτότητας.

Άτομα με κοινωνική φοβία εμφανίζουν καθυστερημένη ανάρρωση μετά από κοινωνικά απειλητικό συμβάν, όπως ο κοινωνικός αποκλεισμός από τον περίγυρο. Είναι ενδιαφέρον ότι, σύμφωνα με αυτό το μοντέλο, θεωρείται ότι αυτή η καθυστερημένη ανάκαμψη προκύπτει από μεταγενέστερη μηρυκαστική επεξεργασία του γεγονότος που, με τη σειρά του, δυσχεραίνει τη συναισθηματική ρύθμιση.

Ντροπαλότητα ή κοινωνική φοβία ;

Στον παρακάτω πίνακα αναφέρονται βασικές διαφορές μεταξύ της ντροπαλότητας, ένα στοιχείο που πολλοί άνθρωποι αναμεσά μας μπορεί να έχουν στο χαρακτήρα τους και της κοινωνικής φοβίας, η οποία είναι μια αγχώδης διαταραχή που δύναται να προκαλέσει σημαντική λειτουργική έκπτωση στο άτομο. Ο πίνακας θα μπορούσε να αποβεί χρήσιμος σε κάποιους ως ένα αδρό τεστ κοινωνικής φοβίας/αναστολής και ίσως ανησυχούν για τον εαυτό τους ή για άτομα που γνωρίζουν με τέτοιες ενδείξεις και δε γνωρίζουν πως να το χειριστούν.

Όταν αναγνωρίζονται ένα ή περισσότερα στοιχεία από τη δεξιά στήλη, η σύσταση είναι να αναζητηθεί εκτίμηση από ειδικό ψυχίατρο ώστε να παρασχεθεί η ενδεδειγμένη αντιμετώπιση της διαταραχής που πιθανώς θα διαγνωσθεί.

Ντροπαλότητα Κοινωνική Φοβία
   
Φυσιολογικό στοιχείο προσωπικότητας Αγχώδης Διαταραχή
   
Υψηλότερη πληθυσμιακή επικράτηση Χαμηλότερη πληθυσμιακή επικράτηση
   
Έναρξη νωρίτερα ενδεχομένως και στην προσχολική ηλικία Έναρξη αργότερα προς την εφηβεία
   
Μικρότερη διάρκεια Μεγαλύτερη διάρκεια & πιο χρόνια πορεία
   
Κοινωνική αναστολή Έντονο άγχος ως και κρίση πανικού σε κοινωνικές περιστάσεις
   
Μπορεί να αλληλεπιδράσει κοινωνικά όταν χρειαστεί Υψηλή δυσκολία στην αλληλεπίδραση
   
Μικρότερος βαθμός αποφυγής κοινωνικών περιστάσεων Μεγαλύτερος βαθμός αποφυγής κοινωνικών περιστάσεων
   
Μικρότερη μείωση καθημερινής λειτουργικότητας Μεγαλύτερη μείωση καθημερινής λειτουργικότητας

Συννοσηρότητα κοινωνικής φοβίας

Η κοινωνική φοβία εμφανίζει αυξημένη συννοσηρότητα με τις υπόλοιπες αγχώδεις διαταραχές, κατάχρηση και εξάρτηση από αλκοόλ, κατάθλιψη και την αποφευκτική διαταραχή προσωπικότητας.

Κοινωνική φοβία αντιμετώπιση

Σημαντικό ποσοστό ατόμων που την εμφανίζουν δεν απευθύνονται σε ειδικό ψυχίατρο ή ψυχολόγο, καθώς την υποβαθμίζουν στο επίπεδο μιας «ντροπαλότητας» ή «φυσιολογικής συστολής» ή «εσωστρέφειας». Υπολογίζεται ότι περίπου ένα 50% των ατόμων με διαταραχή κοινωνικού άγχους δεν αναζητούν ποτέ θεραπεία, ενώ συχνά όταν το πράττουν μπορεί να έχουν περάσει 15-20 χρόνια με συμπτώματα κοινωνικού άγχους.

Η κοινωνική φοβία είναι μια αντιμετωπίσιμη κατάσταση. Η θεραπεία μπορεί να είναι καταρχήν φαρμακευτική από τον ειδικό ψυχίατρο. Θέση στη φαρμακευτική θεραπεία έχουν τα αντικαταθλιπτικά σκευάσματα (όπως και σε όλες τις αγχώδεις διαταραχές) με τους αναστολείς επαναπρόσληψης της σεροτονίνης SSRIs να χρησιμοποιούνται κατά κύριο λόγο και να επιδεικνύουν σημαντική αποτελεσματικότητα. Αγχολυτικοί παράγοντες όπως οι βενζοδιαζεπίνες είναι χρήσιμοι για μικρά χρονικά διαστήματα, ενώ οι β αναστολείς όπως η προπρανολόλη έχουν θέση στην αντιμετώπιση των σωματικών εκδηλώσεων του κοινωνικού άγχους όπως το τρέμουλο, η ερυθρότητα κ.α.

Η γνωσιακή ψυχοθεραπεία είτε από μόνη της είτε σε συνδυασμό με τη φαρμακευτική μπορεί να δώσει το πιο μακράς διάρκειας, ως και δια βίου θεραπευτικό αποτέλεσμα.


Σπύρος Καλημέρης Ψυχίατρος Ψυχοθεραπευτής