Γνωσιακές Διαστρεβλώσεις (Cognitive Distortions) (Μέρος Ι)

Σε προηγούμενο άρθρο για τη γνωσιακή θεραπεία αναφέρθηκα στην έννοια γνωσιακές παρεκκλίσεις. Στα αγγλικά η έννοια εισάγεται ως cognitive distortions που μεταφράζεται ως γνωσιακές παραμορφώσεις ή αλλοιώσεις. Μια άλλη πιο ελεύθερη μεταφορά του όρου είναι ως «διεργασιακά λάθη».Αν και όλες οι αποδόσεις της έννοιας είναι παρεμφερείς, θα χρησιμοποιήσω στο παρόν άρθρο τον όρο του τίτλου του δηλαδή γνωσιακές διαστρεβλώσεις,που ίσως ταιριάζει ένα κλικ παραπάνω στον ορισμό της:Ένα σύνολο αβάσιμων,ανακριβών,υπερβολικών,στερεοτυπικών προτύπων σκέψης (thought patterns) που ενεργοποιούνται από το νοητικό όργανο για να επεξεργαστεί τις εξωτερικές & εσωτερικές πληροφορίες που λαμβάνει. Ο όρος «γνωσιακές» χρησιμοποιείται για να δηλώσει ότι μιλάμε για νοητικά παράγωγα όπως για παράδειγμα σκέψεις,εικόνες,πεποιθήσεις. Πολύ σχετική έννοια είναι και η γνωσιακή προκατάληψη ή προδιάθεση (cognitive bias). Ορίζεται ως ένα πρότυπο αποκλίνουσας κρίσης που λαμβάνει χώρα σε συγκεκριμένες καταστάσεις και δύναται να οδηγήσει σε παραμορφωμένη αντίληψη αυτών και ατελούς ή μη λογικής ερμηνείας τους. Προκαλείται από στατιστικά λάθη,εγγενείς μνημονικές αδυναμίες και γενικότερες πιέσεις κοινωνικής συνδιαλλαγής. Οι γνωσιακές διαστρεβλώσεις και προκαταλήψεις αποτελούν αντικείμενο μελέτης της γνωσιακής επιστήμης και της κοινωνικής ψυχολογίας.

Οι γνωσιακές διαστρεβλώσεις αποτελούν το θέμα του πρώτου μέρους του άρθρου αυτού. Η συντριπτική πειοψηφία των ανθρώπων θα «υποπέσει» σε ανύποπτο χρόνο σε μία ή περισσότερες από αυτές .Συνήθως δεν παρουσιάζουν ιδιαίτερες συνέπειες για το άτομο και δεν προκαλούν διατάραξη της λειτουργικότητάς του. Βέβαια από τη στιγμή που το άτομο μάθει για την ύπαρξή τους, έχει τη δυνατότητα να ευαισθητοποιηθεί ώστε να τις αναγνωρίζει στον εαυτό του και τους γύρω του κι έτσι να ελαττώσει την επιρροή τους στην κρίση του. Πρέπει να τονιστεί ότι σε ορισμένες ψυχικές διαταραχές όπως οι αγχώδεις διαταραχές και η κατάθλιψη υφίσταται έντονη ενεργοποίηση των γνωσιακών διαστρεβλώσεων στο άτομο σε σημείο που να διαιωνίζουν την ίδια τη διαταραχή προκαλώντας ένα φαύλο κύκλο δυσλειτουργικών σκέψεων, συναισθημάτων, συμπεριφορών και σωματικών συμπτωμάτων. Έτσι, είναι αντικείμενο της γνωσιακής θεραπείας να εντοπίσει και να τροποποιήσει τα δυσλειτουργικά αυτά πρότυπα και το κάνει με σημαντική αποτελεσματικότητα.

Γνωσιακές διαστρεβλώσεις

  • Διπολική Σκέψη (Black & white or Polarized Thinking): Η σκέψη λειτουργεί συστηματικά με όρους υποτιθέμενου διλήμματος μεταξύ δύο συνήθως ακραίων ή/και αντίθετων περιπτώσεων. Ο νους αδυνατεί να αναγνωρίσει την ύπαρξη των πολλών ενδιάμεσων καταστάσεων αγνοώντας την ύπαρξη των πολλαπλών παραμέτρων που τις επηρεάζουν. Όλα ή τίποτα, άσπρο ή μαύρο, τώρα ή ποτέ, πρώτος ή τίποτα είναι κάποιες συχνές εκδηλώσεις του φαινομένου π.χ. «Είστε ή μαζί μας ή εναντίον μας» , «Ο κόσμος θυμάται τον πρώτο,το δεύτερο κανείς», «Αν δε γράψω άριστα είμαι τελειωμένος».
  • Αυθαίρετο συμπέρασμα (Arbitrary inference): Η υιοθέτηση απόψεων,κρίσεων χωρίς επαρκή στοιχεία και μαρτυρίες. Συχνά παίρνει τη μορφή «διαβάσματος της σκέψης»,του πώς νιώθει κάποιος ή γιατί κάνει κάτι π.χ. «Πάτωσα στο διαγώνισμα,ο καθηγητής δε με πάει». Άλλοτε εκδηλώνεται ως πρόγνωση του μέλλοντος π.χ. «Ο,τι και να κάνουμε η χρεωκοπία της χώρας είναι αναπόφευκτη» ή «Είδα όνειρο με ψάρια , λαχτάρα με περιμένει σήμερα».
  • Επιλεκτική προσοχή (Selective Attention) : Από όλες τις παραμέτρους μιας κατάστασης επιλέγεται μία,συνήθως με αρνητικό ή φοβογόνο περιεχόμενο και η προσοχή του παρατηρητή εστιάζεται εκεί, αγνοώντας άλλες συνήθως πιο σημαντικές και ρεαλιστικές π.χ. «Χάλια έγραψα στις εξετάσεις, μου ξέφυγε μια ερώτηση»
  • Εσφαλμένη τιτλοφόρηση (Mislabeling) : Η χρήση συγκεκριμένων χαρακτηρισμών με ουδέτερο ή αρνητικό περιεχόμενο που προδιαθέτει άμεσα ή έμμεσα σε αρνητική κρίση για το ίδιο το άτομο ή για άλλους «Μου ‘κανε παρατήρηση το αφεντικό,τελικά είμαι άχρηστος», «Έχασε πάλι η ομάδα,είναι losers».
  • Προσωποποίηση (Personalization) : Θεώρηση διάφορων γεγονότων και καταστάσεων μέσα από ένα εγωκεντρικό πρίσμα σύμφωνα με το οποίο αποδίδονται ευθύνες (και ενίοτε εύσημα) στο ίδιο το άτομο, ενώ παραγνωρίζονται ευθύνες ή συνεισφορές άλλων π.χ. «Οι γονείς μου πήραν διαζύγιο εγώ φταίω», «Τι ποδοσφαιριστής είναι αυτός κέρδισε μόνος του τον αγώνα».
  • Μεγαλοποίηση αρνητικών (Catastrophizing) : Η τάση να μεγαλοποιείται η σημασία αποτυχιών ή αδυναμιών και ελαττωμάτων του χαρακτήρα π.χ. «Χώρισα με το φίλο μου σήμερα, δεν πρόκειται να ξανακάνω σχέση», «Δεν τα καταφέρνω στις δημόσιες σχέσεις,δεν πρόκειται να πάω μπροστά»
  • Υποτίμηση θετικών (Discounting the positive) : Η τάση να υποβαθμίζονται επιτυχίες και θετικά γνωρίσματα του χαρακτήρα π.χ. «Και τι έγινε που τελείωσα την πτυχιακή μου επιτέλους, το μεταπτυχιακό μετράει», «και τι έγινε που είμαι εργατικός,δεν έχω βύσμα».
  • Νοητικό φίλτρο (Mental Filter) :  Η χρήση μιας συγκεκριμένης αρνητικής λεπτομέρειας ως γενικό κριτήριο που χρωματίζει όλες τις πλευρές μιας κατάστασης π.χ. «Ο υπάλληλος στο ταμείο με κοίταγε καλά καλά,για χαζό θα με πέρασε»
  • Υπεργενίκευση (Overgeneralization) : Από τις συχνότερες διαστρεβλώσεις, είναι η τάση να προκύπτει χωρίς στοιχειοθέτηση ένα γενικό συμπέρασμα μετά από θεώρηση ενός μεμονωμένου γεγονότος ή να χαρακτηρίζεται μια ολόκληρη ομάδα ατόμων από πράξεις ενός μικρού τμήματος της ομάδας αυτής π.χ. «Μαζί τα φάγαμε» «Οι δημόσιοι υπάλληλοι είναι τεμπέληδες».
  • Συναισθηματική λογική (Emotional Reasoning) : Το άτομο σε αυτή την περίπτωση εσφαλμένα εκλαμβάνει αρνητικά συναισθήματα ως απόδειξη/ένδειξη της πραγματικότητας π.χ. «Αφού νιώθω αποτυχημένος, έτσι θα’ναι».
  • Πρέπει (Shoulds) : Η λογική του πρέπει είναι βαθια εγκατεστημένη στην ανθρώπινη σκέψη και συμπεριφορά. Υπάρχουν δυο μεγάλες λίστες με πρέπει, αφενός η λίστα του τι πρέπει κανείς να κάνει ο ίδιος και αν/όταν δεν το κάνει θα νιώσει ενοχές και η λίστα του τι οι άλλοι πρέπει να κάνουν και αν/όταν δεν το κάνουν θα νιώσει θυμό! Π.χ. «Έπρεπε να πάρουμε δώρο που πήγαμε στο ξένο σπίτι», «Ο δημοσιογράφος έπρεπε να είναι πιο προσεκτικός στον τρόπο που παραθέτει τα γεγονότα», «Πρέπει να τηρηθεί το πρόγραμμα, ειδάλλως πρέπει να παρθούν νέα μέτρα».

Συχνά σε μια φράση εμπεριέχονται παραπάνω από μία διαστρεβλώσεις. Έτσι το παράδειγμα του νοητικού φίλτρου είναι ταυτόχρονα αυθαίρετο συμπέρασμα και εσφαλμένη τιτλοφόρηση. Πρέπει να σημειωθεί οτι εδώ αναφέρθηκαν ενδεικτικά οι συχνότερες διαστρεβλώσεις, καθώς υπάρχουν και άλλες είτε λιγότερο συχνές είτε κατατασσόμενες ως υποπεριπτώσεις των ανωτέρω.

Στο δεύτερο μέρος του άρθρου που σύντομα θ’ακολουθήσει θα γίνει αναφορά στις συχνότερα εμφανιζόμενες γνωσιακές προκαταλήψεις. Επιπλέον θα επιχειρηθεί  ο εντοπισμός τους σε διάφορες εκφάνσεις της κοινωνίας και της δημόσιας ζωής καθώς και μια αποτύπωση των πιθανών προεκτάσεών τους σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο.

Σπύρος Καλημέρης

20 σκέψεις σχετικά με το “Γνωσιακές Διαστρεβλώσεις (Cognitive Distortions) (Μέρος Ι)

  1. Παράθεμα: Γνωσιακές Προδιαθέσεις/Παρακάμψεις (Cognitive Bias) (Μέρος ΙΙ) | ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΚΑΛΥΤΕΡΗ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ

  2. Παράθεμα: Γνωσιακές Παρακάμψεις/Προδιαθέσεις (Μέρος ΙΙΙ) | ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΚΑΛΥΤΕΡΗ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ

  3. Παράθεμα: Παγίδες για το πορτοφόλι σας ή αλλιώς Γνωσιακές Προδιαθέσεις & Οικονομική Συμπεριφορά | ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΚΑΛΥΤΕΡΗ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ

  4. Παράθεμα: Παγίδες για το πορτοφόλι σας ή αλλιώς Γνωσιακές Προδιαθέσεις & Οικονομική Συμπεριφορά (Μέρος V) | ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΚΑΛΥΤΕΡΗ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ

  5. Παράθεμα: Φάρμακα & Ψυχιατρική (Μέρος Α’) | ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΚΑΛΥΤΕΡΗ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ

  6. Παράθεμα: Γνωσιακές Διαστρεβλώσεις & ΜΜΕ | ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΚΑΛΥΤΕΡΗ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ

  7. Παράθεμα: Αιτιοπαθογένεια της κατάθλιψης γνωσιακά | ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΚΑΛΥΤΕΡΗ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ

  8. Παράθεμα: Λογοτεχνία & γνωστικές λειτουργίες | ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΚΑΛΥΤΕΡΗ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ

  9. Παράθεμα: Χειραγώγηση | ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΚΑΛΥΤΕΡΗ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ

  10. Παράθεμα: Επίδραση ψυχοπιεστικών γεγονότων στο άγχος και στην κατάθλιψη | ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΚΑΛΥΤΕΡΗ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ

  11. Παράθεμα: Λογοτεχνία & γνωστικές λειτουργίες | Ψυχίατρος Αθήνα @ Σπύρος Καλημέρης

  12. Παράθεμα: Επίδραση ψυχοπιεστικών γεγονότων στο άγχος και στην κατάθλιψη | Ψυχίατρος Αθήνα - Σπύρος Καλημέρης

  13. Παράθεμα: Στερεότυπα & γνωσιακές διαστρεβλώσεις Μέρος 1ο : Στερεότυπα φύλου | Ψυχίατρος Αθήνα - Σπύρος Καλημέρης

  14. Παράθεμα: Αυτοεκπληρούμενη προφητεία (Self-fulfilling prophecy) | Σπύρος Καλημέρης Ψυχίατρος Αθήνα

  15. Παράθεμα: Ενημέρωση από το διαδίκτυο για θέματα υγείας | Σπύρος Καλημέρης Ψυχίατρος Αθήνα

  16. Παράθεμα: Όταν σας ζητάμε ν’ αλλάξετε | Σπύρος Καλημέρης Ψυχίατρος Αθήνα

  17. Παράθεμα: Υπεργενίκευση και άγχος – Σπύρος Καλημέρης Ψυχίατρος Αθήνα

  18. Παράθεμα: Σκέψεις ως γεγονότα – Σπύρος Καλημέρης Ψυχίατρος Αθήνα

  19. Παράθεμα: Σκέψεις ως γεγονότα – Ερέθισμα – Προοπτική

  20. Παράθεμα: Σκέψεις ως γεγονότα – Evolution Path

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s