Γνωσιακές Προδιαθέσεις/Παρακάμψεις (Cognitive Bias) (Μέρος ΙΙ)

Κοινό χαρακτηριστικό των γνωσιακών διαστρεβλώσεων (βλέπε εδώ) και προκαταλήψεων είναι η μεγάλη και διαχρονική διασπορά τους στην ανθρώπινη σκέψη και συμπεριφορά. Ενδεχομένως σε παλαιότερους χρόνους να διαμορφώθηκαν ως προσαρμοστικοί μηχανισμοί επιβίωσης σε δύσκολες συνθήκες, προστατευτικοί μηχανισμοί από πιθανές αποτυχίες και τρόποι ερμηνείας ανεξήγητων για το ανθρώπινο μυαλό γεγονότων. Χρησίμευσαν και χρησιμεύουν ως μέσα ταχείας εγκεφαλικής επεξεργασίας πληροφοριών και λήψης γρήγορων αποφάσεων όταν το επιβάλλουν οι συνθήκες (για παράδειγμα κάτω από έντονο στρες) καθώς και ως μέσα ανεύρεσης συντρόφου και εγκατάστασης συλλογικών σχέσεων. Ένας εναλλακτικός όρος που βοηθά περισσότερο στην κατανόησή τους είναι ως «γνωσιακή παράκαμψη». Δηλαδή ο εγκέφαλος κάνει «άλματα» στη λογική επεξεργασία των ερεθισμάτων ώστε να ανταποκριθεί σε συνθήκες που έχει εκλάβει ως δύσκολες. Στη σημερινή εποχή που η ροή των πληροφοριών αυξάνεται γεωμετρικά και οι απαιτήσεις της καθημερινότητας σε κοινωνικό,εργασιακό,οικονομικό,οικογενειακό επίπεδο έχουν διογκωθεί σε ποσότητα και πολυπλοκότητα σε σχέση με το παρελθόν, καθίσταται σαφές ότι τα πρότυπα αυτά είναι τουλάχιστον ανεπαρκή. Στη μεγάλη πλειοψηφία των περιπτώσεων τα πρότυπα αυτά εγκαθίστανται από μικρή ηλικία και είναι ασυνείδητα, δηλαδή το άτομο δεν έχει επίγνωση της ύπαρξής τους, καθώς είναι ενσωματωμένα στο νοητικό του όργανο.

Στο εξωτερικό (κυρίως στις ΗΠΑ) η έρευνα ως προς τις γνωσιακές προδιαθέσεις/προκαταλήψεις (cognitive bias) του ατόμου και τις προεκτάσεις αυτών προχωρά με σταθερά βήματα και μέσω του διαδικτύου κατά κύριο λόγο τα αποτελέσματά της αρχίζουν και γίνονται γνωστά σε ολοένα και περισσότερο στον ευρύτερο πληθυσμό. Στην Ελλάδα η ύπαρξή τους είναι γνωστή πιθανώς στο μεγαλύτερο ποσοστό των ειδικών επιστημόνων (ψυχολόγων, ψυχιάτρων, κοινωνιολόγων κ.α.), αλλά ως εκεί. Μια ιδιαίτερη περίπτωση στην οποία μελετάται στο εξωτερικό η επίδραση των γνωσιακών προκαταλήψεων είναι η νομική επιστήμη και πιο συγκεκριμένα η επίδραση που αφορά στους πρωταγωνιστές μιας δίκης όπως οι ένορκοι, οι δικαστές και οι δικηγόροι. Μια δίκη αποτελεί μια κατάσταση που η λήψη της τελικής απόφασης ενδέχεται να καθορίσει τη ζωή ενός ατόμου, την οικονομική του κατάσταση και άλλα σημαντικά ζητήματα. Έτσι λοιπόν πρέπει να λαμβάνονται υπ’όψιν όλες οι παράμετροι και οι πληροφορίες με τρόπο ενδελεχή και αντικειμενικό.

Η περίπτωση της δίκης μπορεί να οδηγήσει στον εύλογο συνειρμό για την ύπαρξη και μιας σειράς άλλων περιστάσεων κατά τις οποίες η κρίση και η ικανότητα λήψης αποφάσεων έχει μεγάλη σημασία. Παραδείγματα αποτελούν η ψήφος στις εθνικές,δημοτικές,συνδικαλιστικές και άλλες εκλογικές διαδικασίες, η επιλογή καταναλωτικής συμπεριφοράς, ο επαγγελματικός προσανατολισμός, η εργασιακή συνέπεια και υπευθυνότητα, οι σχέσεις μεταξύ των δύο φύλων, η προδιάθεση προς διάφορες κοινωνικές ομάδες και πολλά άλλα. Ουσιαστικά μπορεί να ειπωθεί ότι το άτομο δέχεται και καταγράφει πληροφορίες και ερεθίσματα γύρω του, τις αντιλαμβάνεται, τις καταχωρεί και τις αποθηκεύει και τις χρησιμοποιεί τόσο όταν απαιτείται δράση σε συλλογικό επίπεδο όπως τα προαναφερόμενα παραδείγματα,όσο και όταν παραστεί ανάγκη σε ατομικό επίπεδο. Η μεσολάβηση διαστρεβλώσεων, προκαταλήψεων, παρακάμψεων σε οποιοδήποτε στάδιο της διαδικασίας αυτής μπορεί επαγωγικά να έχει συνέπειες επίσης σε συλλογικό και ατομικό επίπεδο. Για παράδειγμα όταν το άτομο επιδεικνύει ασύνετη καταναλωτική συμπεριφορά γιατί επηρεάστηκε από μια σειρά διαφημίσεων η συνέπεια είναι ότι θα βρεθεί κάποια στιγμή χρεωμένο σε πολύ δύσκολη θέση. Με παρόμοιο σκεπτικό όταν μια μεγάλη πληθυσμιακή ομάδα καθοδηγείται μέσω μιας στοχευμένης πολιτικής καμπάνιας να στηρίξει μια κομματική παράταξη, χωρίς να συνυπολογίσει όλες τις παραμέτρους του παρόντος και λησμονώντας το παρελθόν, η συνέπειες θα είναι οδυνηρές σε συλλογικό επίπεδο.

Στη συνέχεια θα παραθέσω τις κυριότερες γνωσιακές προδιαθέσεις (cognitive bias). Η λίστα είναι μεγάλη και για όποιον ενδιαφέρεται η εκπληκτική online εγκυκλοπαίδεια Wikipedia διαθέτει μια πλήρη καταγραφή. Χωρίζονται αδρά σε 3 μεγάλες κατηγορίες που αφορούν τη μνήμη και τις εγγενείς αδυναμίες της,την κοινωνική συνδιαλλαγή και τη λήψη αποφάσεων/υιοθέτηση απόψεων,πίστεων,πεποιθήσεων. Πρέπει να σημειωθεί ότι η μετάφρασή τους από τα αγγλικά ενδέχεται να μην αποδίδει επακριβώς το νόημα (κάποιες μάλιστα παρατίθενται αμετάφραστες) και γι’αυτό η αντιπαραβολή τους με τους σχετικούς συνδέσμους συνίσταται.

Μνημονικές (Memory Bias)

Υποβολιμότητα (Suggestibility) : Μια μορφή εσφαλμένης απόδοσης όπου αναφερόμενες από ομιλητή ιδέες εκλαμβάνονται λανθασμένα ως μνήμες/αναμνήσεις

Κρυπτομνησία (Cryptomnesia)  Μια μορφή εσφαλμένης απόδοσης όπου μια ανάμνηση εκλαμβάνεται λανθασμένα ως προϊόν φαντασίας και το αντίστροφο (ή αλλιώς η σύγχυση μεταξύ αναμνήσεων και φαντασίας)

Προδιάθεση σταθερότητας/συνέχισης (Consistency bias) Η εσφαλμένη απόδοση της ύπαρξης παρελθούσης νοοτροπίας/συμπεριφοράς και στον παρόντα χρόνο

Φαινόμενο επανάληψης σε τακτικά διαστήματα επί μακρόν (Spacing effect) Με αυτόν τον τρόπο ανακαλείται ευκολότερα η πληροφορία ή αλλιώς πες,πες,ξαναπες επί χρόνια, κάποια στιγμή θα εντυπωθεί!

Εσφαλμένη αναγνώριση αλήθειας (Illusion-of-truth effect) Η τάση να θεωρούμε αληθινές δηλώσεις που έχουμε ξανακούσει συχνά στο παρελθόν (χωρίς συχνά να θυμόμαστε πότε και που ακριβώς τις ακούσαμε), παρά δηλώσεις με τις οποίες δεν είμαστε εξοικειωμένοι

Φαινόμενο «Μετά Χριστόν προφήτης» (Hindsight bias) Η τάση να φιλτράρονται τα γεγονότα διαμέσου της γνώσης του παρόντος, ώστε να φαίνονται οτι τελικά ήταν  προβλέψιμα από το άτομο

Φαινόμενο συναισθηματικού ξεθωριάσματος (Fading affect biasΣυναισθήματα που σχετίζονται με αρνητικές αναμνήσεις ξεχνιούνται ευκολότερα από όσα σχετίζονται με θετικές

Εγωκεντρική προδιάθεση (Egocentric bias) Η ανάμνηση του παρελθόντος ως καλύτερο/ευνοϊκότερο για το άτομο από ότι πραγματικά ήταν ή η τάση να λησμονούνται οι αρνητικές πλευρές των γεγονότων που μας αφορούν

Κανόνας της αποκορύφωσης και του τέλους (Peak-end rule) Η τάση να ευνοείται η καταγραφή όχι του συνόλου μιας εμπειρίας,αλλά το πώς ήταν στο αποκορύφωμά της και πώς τελείωσε

Φαινόμενο «το’χω στην άκρη της γλώσσας μου» (Tip of the tongue) Η τάση να ξεχνάμε ξαφνικά το όνομα του αντικειμένου ή της πληροφορίας για την οποία μιλούσαμε, ενώ θυμόμαστε να το περιγράψουμε με άλλα λόγια

(Primacy effect) Το φαινόμενο όπου από μια λίστα με πληροφορίες ανακαλούμε ευκολότερα τις τελευταίες,ακολούθως τις πρώτες και τελευταίες τις ενδιάμεσες!

Στο 3ο μέρος θα ακολουθήσουν οι γνωσιακές προδιαθέσεις που αφορούν την κοινωνική συνδιαλλαγή και τη λήψη αποφάσεων/υιοθέτηση απόψεων,πίστεων,πεποιθήσεων

Σπύρος Καλημέρης

4 σκέψεις σχετικά με το “Γνωσιακές Προδιαθέσεις/Παρακάμψεις (Cognitive Bias) (Μέρος ΙΙ)

  1. Παράθεμα: Γνωσιακές Παρακάμψεις/Προδιαθέσεις (Μέρος ΙΙΙ) | ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΚΑΛΥΤΕΡΗ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ

  2. Παράθεμα: Χειραγώγηση | ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΚΑΛΥΤΕΡΗ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ

  3. Παράθεμα: Πώς η μνήμη αλλοιώνει το παρελθόν | Ψυχίατρος Αθήνα - Σπύρος Καλημέρης

  4. Παράθεμα: Απόφαση ψήφου | Ψυχίατρος Αθήνα - Σπύρος Καλημέρης

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s