Γνωσιακές Προδιαθέσεις (Μέρος IV)

Η λήψη αποφάσεων είναι γνωσιακή διεργασία που μπορεί να συμβαίνει αμέτρητες φορές μέσα σε ένα τυπικό 24ωρο της ζωής μας. Από το τι ρούχα θα φορέσουμε το πρωί μέχρι το ποιες ενέργειες θα κάνουμε ώστε να είμαστε αποτελεσματικοί στην εργασία μας και πώς θα συμπεριφερθούμε στις προσωπικές μας σχέσεις. Κάποιες αποφάσεις που παίρνουμε έχουν αντίκτυπο και στο κοινωνικό σύνολο,όπως για παράδειγμα αν θα αφήσουμε σκουπίδια στην παραλία μέχρι και στο τι θα ψηφίσουμε στις εθνικές εκλογές. Πιθανόν να μην έχουμε πάντοτε επίγνωση για τη σημασία των αποφάσεών μας για τους πολλούς, η σημασία όμως υπάρχει έτσι κι αλλιώς. Οι αποφάσεις που παίρνουμε μπορεί να είναι βραχυπρόθεσμες όπως για παράδειγμα αν θα περάσουμε το φανάρι με πορτοκαλί ή τι θα φάμε το μεσημέρι, αλλά και μακροπρόθεσμες όπως για παράδειγμα μια οικονομική επένδυση,οι σπουδές μας,η δημιουργία οικογένειας κ.α.Σε όλες τις περιπτώσεις η διεργασία της λήψης απόφασης περιλαμβάνει την αξιολόγηση από το νοητικό μας όργανο,δηλαδή τον εγκέφαλο, των ερεθισμάτων-πληροφοριών που φθάνουν στην αντίληψή του και το φιλτράρισμα αυτών μέσα από παρελθούσες εμπειρίες και μνήμες καθώς και μέσα από προϋπάρχοντα,εγκατεστημένα νωρίς στη ζωή μας σχήματα και στερεοτυπικά πρότυπα σκέψης. Όπως ανέφερα σε προηγούμενο μέρος του άρθρου,αν και τα πρότυπα αυτά μπορεί να εξυπηρετούν σε κάποιες περιπτώσεις και υπό κάποιες συνθήκες,τις περισσότερες φορές επιδρούν αρνητικά στην αξιοπιστία των τελικών μας αποφάσεων. Διάφορες πεποιθήσεις και ιδέες που έχουμε σχηματίσει για διάφορους τομείς του κόσμου γύρω μας ενδέχεται να βασίζονται σε εσφαλμένη επεξεργασία κάποιων κομματιών του,η οποία κατά το πλείστον γίνεται ασυνείδητα!Οι εγγενείς μνημονικές αδυναμίες και διάφορες γνωσιακές προκαταλήψεις που αφορούν την κοινωνική μας συνδιαλλαγή περιγράφηκαν στα προηγούμενα άρθρα,αλλά δεν είναι οι μόνες. Ακολουθεί αναφορά στις κυριότερες γνωσιακές προδιαθέσεις που αφορούν τη διαδικασία λήψης αποφάσεων και σχηματισμού πεποιθήσεων (πιο απλά των «πιστεύω» μας)

Φαινόμενο «αβεβαιότητας» Ambiguity effect  Η τάση του ατόμου να αποφεύγει επιλογές για τις οποίες  λείπουν πληροφορίες κάνοντας αβέβαιο το αποτέλεσμα

Προδιάθεση προσοχής  Attentional bias  Η τάση του ατόμου να στρέφει την προσοχή του σε συγκεκριμένα ερεθίσματα (συνήθως με συναισθηματικό ή απειλητικό περιεχόμενο) του περιβάλλοντος αγνοώντας τα υπόλοιπα.

Φαινόμενο Διαθεσιμότητας  Availability heuristic  Η τάση να υπερεκτιμάται η πιθανότητα να συμβούν γεγονότα με μεγαλύτερη διαθεσιμότητα στη μνήμη, δηλαδή γεγονότα που μπορούμε ευκολότερα να φέρουμε στο νου μας. Σχετικός είναι και ο «καταρράκτης διαθεσιμότητας»  Availability cascade . Σχετίζεται με την αύξηση της διαθεσιμότητας στη μνήμη ορισμένων πληροφοριών μέσω της συνεχούς επανάληψής τους. Ο συνδυασμός των δύο αυτών φαινομένων ουσιαστικά μπορεί να αποδοθεί με τη φράση «επανέλαβε κάτι αρκετά και θα γίνει πραγματικότητα»!

«Τυφλό σημείο» Bias blind spot  Η τάση να θεωρούμε τον εαυτό μας λιγότερο προκατειλημμένο από τους γύρω μας

Προδιάθεση επιβεβαίωσης Confirmation bias  Η τάση να ερμηνεύουμε ερεθίσματα βάσει των προσχηματισμένων πεποιθήσεών μας ώστε να τις επιβεβαιώνουμε.

Αγνοώντας τις πιθανότητες  Neglect of probability  Η τάση να αγνοούμε τις υπάρχουσες πιθανότητες κατά την αξιολόγηση μιας αβέβαιας κατάστασης π.χ. φοβόμαστε περισσότερο τα αεροπλάνα από τα αυτοκίνητα, ενώ η πιθανότητα ατυχήματος με τα δεύτερα είναι μεγαλύτερη

Προδιάθεση αρνητικότητας Negativity bias Η τάση να δίνουμε μεγαλύτερη προσοχή και να θεωρούμε σημαντικότερες αρνητικές πληροφορίες/ερεθίσματα από τα θετικά. Εξελικτικά η προδιάθεση αυτή ερμηνεύεται ως μια προσπάθεια αυτοπροστασίας από τις πιθανές συνέπειες των αρνητικών γεγονότων

Προδιάθεση αντίδρασης Reactance  Η τάση να πράττουμε το αντίθετο από αυτό που οι άλλοι μας συμβουλεύουν,μας προτρέπουν,μας εντέλλουν ερμηνεύοντάς το ως προσπάθεια καταστρατήγησης της ελευθερίας γνώμης/επιλογής μας. Συχνή στην παιδική ηλικία …και όχι μόνο!

Επιλεκτική στατιστική  Selection bias  Ανάλογα με τον τρόπο επιλογής του δείγματος μιας έρευνας ή δημοσκόπησης,τα αποτελέσματα τείνουν να διαφέρουν

Texas sharpshooter fallacy Η εύρεση ομοιοτήτων σε άσχετες μεταξύ τους πληροφορίες και η χρήση τους για την ανάδειξη της ύπαρξης επαναλαμβανόμενων προτύπων

Φαινόμενο ψευδούς ομοφωνίας  False-consensus effect  Η τάση του ατόμου να υπερεκτιμά το πόσο οι άλλοι συμφωνούν μαζί του

Επίδραση πλαισίου  Framing effect   Η καθοδήγηση σε διαφορετικά συμπεράσματα με βάση την ίδια πληροφορία, αναλόγως με τον τρόπο παρουσίασής της

Η «πλάνη του τζογαδόρου»  Gambler’s fallacy  Η τάση να πιστεύουμε ότι οι μελλοντικές πιθανότητες επηρεάζονται από γεγονότα του παρελθόντος. Λανθασμένη στατιστική θεώρηση του τύπου : «Αφού επί 5 συνεχόμενες φορές έριξα τα ζάρια και ήρθε κορώνα,η πιθανότητα να έρθει γράμματα την εκτη φορά είναι μεγαλύτερη»

Προδιάθεση ψευδοβεβαιότητας  Pseudocertainty effect  Η τάση να μειώνουμε τις επιλογές με ρίσκο όταν το προδοκώμενο αποτέλεσμα είναι θετικό,ενώ να προβαίνουμε σε επιλογές μεγαλύτερου ρίσκου όταν το προσδοκώμενο αποτέλεσμα είναι αρνητικό

Φαινόμενο «Μετά Χριστόν προφήτης» (Hindsight bias)  Η τάση να θεωρούμε ότι προβλέψαμε την έκβαση κάποιων γεγονότων,χρονικά κρίνοντας όταν αυτά ήδη έχουν συμβεί

Φαινόμενο «status quo» (Status quo bias) Η τάση να θέλουμε τα πράγματα να μείνουν ίδια και απαράλλαχτα ή αλλιώς να προτιμώνται υπάρχουσες κοινωνικές,πολιτικές,οικονομικές δομές ασχέτως με τη λειτουργικότητά τους και σε βάρος εναλλακτικών επιλογών που θα ήταν ενδεχομένως επωφελείς για το σύνολο

Φαινόμενο εχθρικών μίντια  Hostile media effect   Η τάση να θεωρούμε τα ΜΜΕ ως προκατειλλημένα ανάλογα την κομματική ή οπαδική προτίμηση του καθενός. Για παράδειγμα ένας δεξιός μπορεί να «βλέπει» ότι μια παραδοσιακά φιλοκυβερνητική εφημερίδα αρχίζει και «κλείνει το μάτι» προς πιο κεντροαριστερές κατευθύνσεις, ενώ αντίθετα ένας αριστερός την ίδια χρονική στιγμή «βλέπει» ότι «η στήριξη του υπάρχοντος πολιτικού συστήματος είναι μεγαλύτερη από ποτέ».

«Ψυχολογία του όχλου» (Herd Instinct) Η τάση του ατόμου να υιοθετεί τις γνώμες και να ακολουθεί τις συμπεριφορές των πολλών

Ψευδαίσθηση ελέγχου  Illusion of control   Η τάση να υπερεκτιμάται ο βαθμός ελέγχου ή επιρροής του ατόμου σε εξωτερικά γεγονότα

Ψευδής συσχέτιση  Illusory correlation  Η λανθασμένη εκτίμηση ότι υπάρχει συσχέτιση μεταξύ δύο άσχετων γεγονότων

Πλάνη σχεδιασμού  Planning fallacy  Η τάση να υποεκτιμάται ο χρόνος ολοκλήρωσης ενός έργου

Φαινόμενο παράλειψης  Omission bias  Η τάση να κρίνουμε βλαπτικές πράξεις ως χειρότερες από παραλείψεις με παρόμοιο βλαπτικό αποτέλεσμα

Στρουθοκαμηλισμός  Ostrich effect  Η τάση να κάνουμε τα στραβά μάτια ή να αγνοούμε μια φανερά αρνητική κατάσταση!

Pareidolia  Το φαινόμενο της ερμηνείας ενός τυχαίου ερεθίσματος ως συγκεκριμένο και σημαντικό π.χ. η αντίληψη εικόνων ή προσώπων στο σχήμα ενός σύννεφου ή η αντίληψη «κρυφών» ακουστικών μηνυμάτων σε δίσκους βυνηλίου που παίζονται ανάποδα!

Κάνοντας κλικ στην αγγλική απόδοση του όρου μεταφερόμαστε στην online εγκυκλοπαίδεια Wikipedia όπου υπάρχει η αγγλική επεξήγηση των εννοιών,μια μεγάλη γκάμα σχετικών πηγών (references) καθώς και αναφορά σε αρκετά περισσότερες προδιαθέσεις.Επιπλέον μια μίνι έρευνα σε μηχανές αναζήτησης στο δίκτυο όπως η google δίνει εύκολα περισσότερες πληροφορίες οποιαδήποτε μας κινήσει το ενδιαφέρον.

Κάποιες γνωσιακές προδιαθέσεις αναφέρθηκαν και σε προηγούμενο άρθρο ως κοινωνικού τύπου (βλέπε εδώ). Στην πραγματικότητα και οι κοινωνικού τύπου προδιαθέσεις έχουν πολύ να κάνουν και με τις πεποιθήσεις μας,ενώ περιλαμβάνουν και τη διαδικασία λήψης απόφασης. Επιπλέον η ύπαρξη ή όχι μνημονικών αδυναμιών επίσης επηρεάζει τη λήψη μιας απόφασης. Η κατηγοριοποίηση που χρησιμοποιήθηκε επομένως δεν είναι τόσο ουσιαστική,απλώς εστιάζει σε μια συγκεκριμένη παράμετρο μερικών γνωσιακών προδιαθέσεων (όπως π.χ. η κοινωνική συνδιαλλαγή). Με ανάλογο τρόπο θα αναφέρω στο επόμενο μέρος του άρθρου κάποιες προδιαθέσεις που εκτός από τη γενική τους εφαρμογή αφορούν και πιο συγκεκριμένα τη διαδικασία λήψης αποφάσεων σχετικά με τη διαχείριση οικονομικών πόρων.

Σπύρος Καλημέρης

11 σκέψεις σχετικά με το “Γνωσιακές Προδιαθέσεις (Μέρος IV)

  1. Παράθεμα: Άρνηση πραγματικότητας? | ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΚΑΛΥΤΕΡΗ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ

  2. Παράθεμα: Λογοτεχνία & γνωστικές λειτουργίες | ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΚΑΛΥΤΕΡΗ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ

  3. Παράθεμα: Χειραγώγηση | ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΚΑΛΥΤΕΡΗ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ

  4. Παράθεμα: Λογοτεχνία & γνωστικές λειτουργίες | Ψυχίατρος Αθήνα @ Σπύρος Καλημέρης

  5. Παράθεμα: Στερεότυπα & γνωσιακές διαστρεβλώσεις Μέρος 1ο : Στερεότυπα φύλου | Ψυχίατρος Αθήνα - Σπύρος Καλημέρης

  6. Παράθεμα: Η αυτοεκπληρούμενη προφητεία και οι γονείς | Ψυχίατρος Αθήνα - Σπύρος Καλημέρης

  7. Παράθεμα: Απόφαση ψήφου | Ψυχίατρος Αθήνα - Σπύρος Καλημέρης

  8. Παράθεμα: Αυτοεκπληρούμενη προφητεία (Self-fulfilling prophecy) | Σπύρος Καλημέρης Ψυχίατρος Αθήνα

  9. Παράθεμα: Σκέψεις ως γεγονότα – Σπύρος Καλημέρης Ψυχίατρος Αθήνα

  10. Παράθεμα: Σκέψεις ως γεγονότα – Ερέθισμα – Προοπτική

  11. Παράθεμα: Σκέψεις ως γεγονότα – Evolution Path

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s