Νοραδρεναλίνη : Νευροβιολογία & φάρμακα που την επηρεάζουν

νευρωνας

Η Νοραδρεναλίνη (ή νορεπινεφρίνη) είναι μια μονοαμίνη-νευροδιαβιβαστής που παράγεται από ειδικούς νευρώνες που ονομάζονται νοραδρενεργικοί. Το κυτταρικό σώμα τους βρίσκεται κυρίως στον υπομέλα τόπο που νευροανατομικά εντοπίζεται στη γέφυρα του εγκεφαλικού στελέχους. Από εκεί οι νευράξονες των νοραδρενεργικών νευρώνων φέρονται σε διάφορες περιοχές του εγκεφάλου και του νωτιαίου μυελού. Επιπλέον νοραδρεναλίνη εκκρίνεται σε νευροδραστικές συνάψεις με περιφερικούς ιστούς-στόχους από τους μεταγαγγλιακούς νευρώνες του συμπαθητικού αυτόνομου νευρικού συστήματος. Η νοραδρεναλίνη δεσμεύεται από ειδικούς υποδοχείς, είτε στον τελικό νευράξονα (προσυναπτικοί), είτε στον μετασυναπτικό νευρώνα ή ιστό (μετασυναπτικοί). Έτσι φέρονται εις πέρας μεταβολές στη νευρωνική και ιστική λειτουργία, που εκδηλώνονται με αλλαγές σε διάφορες ανθρώπινες λειτουργίες.

Υποδοχείς νοραδρεναλίνης

  • α1 προ- και μετασυναπτικοί διεγερτικοί σε εγκέφαλο και λείους μύες

  • β1 μετασυναπτικοί διεγερτικοί σε εγκέφαλο και μυοκάρδιο

  • α2 προ- και μετασυναπτκοί ανασταλτικοί

  • β2 μετασυναπτικοί, διεγερτικοί στον εγκέφαλο, ανασταλτικοί σε λείους μύες

  • β3 διέγερση λιπόλυσης στο λιπώδη ιστό

Περιφερικές Δράσεις νοραδρεναλίνης

  • Αγγειοσύσπαση (λείοι μύες αρτηριών) : α1

  • Μυδρίαση

·        σύσπαση διαστολέα μυός της κόρης & αύξηση διαμέτρου της : α1
·        χάλαση σφιγκτήρα κόρης & ακτινωτού μυός : β2

  • Σύσπαση αυχένα ουροδόχου κύστης : α1

  • Σύσπαση εξωστήρα μυός κύστης : β2

  • Σύσπαση σφιγκτήρων πεπτικού : α1

  • Αύξηση συσταλτικότητας μυοκαρδίου (θετική ινότροπος δράση) : β1

  • Ταχυκαρδία  (αύξηση φλεβοκομβικού ρυθμού)  : β1

  • Αύξηση παραγωγής ρενίνης από παρασπειραματικά κύτταρα νεφρού  : β1

  • Χάλαση λείων μυών τραχειοβρογχικού δένδρου  : β2

  • Αύξηση γλυκόζης μέσω αποδόμησης γλυκογόνου στο ήπαρ  : β2

  • Αύξηση νοραδρεναλίνης & αδρεναλίνης από μυελό επινεφριδίων

Δράσεις σε εγκέφαλο & Νωτιαίο μυελό

  1. Ραχιαίο κέρας νωτιαίου μυελού  μείωση πόνου  : α2 μετασυναπτικοί

  2. Κεντρομόλοι νευρώνες νωτιαίου μυελού  μείωση πόνου  : α2 προσυναπτικοί

  3. Προμήκης  ρύθμιση αρτηριακής πίεσης   : α1

  4. Πυρήνες ραφής  (βλέπε εδώ)

·       Αύξηση σεροτονίνης μέσω  α1 προσυναπτικών σωματοδενδριτικών υποδοχέων
·        Μείωση σεροτονίνης  μέσω  α1 προσυναπτικών νευροαξονικών υποδοχέων

     5. Μεταιχμιακό, Αμυγδαλή  ‘Αγχος, κρίσεις πανικού, υπερδραστηριότητα, τρόμος, εφιάλτες    

     6.Προμετωπιαίος φλοιός

  • ραχιαιοπλάγια περιοχή  γνωσιακές λειτουργίες (προσοχή, συγκέντρωση)   : α2 μετασυναπτικοί

  • μεσοκοιλιακή περιοχή  συναίσθημα : β1

    7.  παρεγκεφαλίδα  τρόμος  : β1

 Η έλλειψη νοραδρεναλίνης δύναται να προκαλέσει τα παρακάτω συμπτώματα :

  • ·        μείωση προσοχής και συγκέντρωσης,

  • ·        διαταραχές ενεργού μνήμης,

  • ·        καταθλιπτική διάθεση,

  • ·        ψυχοκινητική επιβράδυνση,

  • ·        κόπωση,

  • ·        απάθεια

Τα συμπτώματα αυτά είναι σαφές ότι αποτελούν μεταξύ άλλων βασικά συμπτώματα της μειζονος κατάθλιψης. Έτσι γίνεται αντιληπτό ότι εκτός από τη σεροτονίνη και η νοραδρεναλίνη αποτελεί νευροδιαβιβαστή στόχο για τη θεραπευτική αντιμετώπιση της κατάθλιψης. Σε επόμενο άρθρο θα εξεταστεί και ο ρόλος της ντοπαμίνης. Πρέπει να σημειωθεί ότι η σεροτονινεργικοί και νοραδρενεργικοί νευρώνες συνάπτονται εκτεταμένα στον εγκέφαλο, τα επίπεδα σεροτονίνης επηρεάζουν τα επίπεδα νοραδρεναλίνης και αντίστροφα. Επιπλέον υφίσταται αυτορύθμιση της έκκρισης τόσο σεροτονίνης όσο και νοραδρεναλίνης από τους αντίστοιχους νευρώνες μέσω των προσυναπτικών αυτουποδοχέων. Οι τελευταίοι ονομάζονται έτσι επειδή εντοπίζονται στο τελικό άκρο, στους δενδρίτες ή στο κυτταρικό σώμα του προσυναπτικού νευρώνα. Όταν βρίσκονται σε προσυναπτικό νευρώνα που παράγει τον ίδιο νευροδιαβιβαστή ονομάζονται αυτουποδοχείς. Όταν βρίσκονται σε προσυναπτικό νευρώνα που παράγει άλλον νευροδιαβιβαστή ονομάζονται ετερουποδοχείς. Το αποτέλεσμα της πρόσδεσης του νευροδιαβιβαστή σε αυτούς είναι το λεγόμενο negative feedback, δηλαδή η μείωση της έκκρισης του παραγόμενου νευροδιαβιβαστή. Οι αλληλεπιδράσεις σεροτονίνης, νοραδρεναλίνης και ντοπαμίνης είναι ιδιαίτερα πολύπλοκες και ξεφεύγουν από το στόχο του παρόντος άρθρου. Για την μεγαλύτερη κατανόηση των μηχανισμών δράσης υπάρχει και προηγούμενο άρθρο που αφορά τη σεροτονίνη (βλέπε εδώ).

Οι αντικαταθλιπτικοί παράγοντες που επηρεάζουν τα επίπεδα νοραδρεναλίνης είναι :

SNRIs : Εκλεκτικοί αναστολείς επαναπρόσληψης Σεροτονίνης και Νοραδρεναλίνης

Βενλαφαξίνη & Ντουλοξετίνη : δρουν μέσω αναστολής του μεταφορέα επαναπρόσληψης νοραδρεναλίνης και σεροτονίνης (βλέπε και εδώ) . Έτσι αυξάνονται τα επίπεδά τους (και της ντοπαμίνης), παρέχοντας ευεργετικό αποτέλεσμα. Η ντουλοξετίνη ειδικότερα έχει ευνοικό αποτέλεσμα και στην αντιμετώπιση προεξάρχοντων σωματικών εκδηλώσεων, όπως η ινομυαλγία και ο χρόνιος νευροπαθητικός πόνος (και διαβητικής αιτιολογίας). Από πλευράς ανεπιθύμητων ενεργειών ενδέχεται να εκδηλωθούν συμπτώματα συμπαθητικής διέγερσης στην αρχική φάση χορήγησης όπως ταχυκαρδία, τρόμος, ανησυχία, ξηροστομία κ.α. Ειδικά με τη βενλαφαξίνη θα πρέπει να υπάρχει προσοχή στην αρτηριακή πίεση καθώς ενδέχεται να προκαλέσει υπέρταση που θα οδηγήσει στη διακοπή και αλλαγή του φαρμάκου.

Μιρταζαπίνη  Αποτελεί ένα πολύ αποτελεσματικό αντικαταθλιπτικό με μοναδικό μηχανισμό δράσης.

  • Είναι ανταγωνιστής των α2 υποδοχέων της νοραδρεναλίνης. Αυτό σε προσυναπτικό επίπεδο έχει ως αποτέλεσμα την αύξηση των επιπέδων νοραδρεναλίνης και σεροτονίνης στη σύναψη, καθώς αναστρέφει το negative feedback που λέγαμε παραπάνω.

  • Ανταγωνιστής των 5HT2A & 5HT2C. Η σημαντική αυτή επίδραση «κατευθύνει» τα αυξημένα επίπεδα των μονοαμινών στους 5HT1A υποδοχείς, παρέχοντας έτσι αγχολυτικό & αντικαταθλιπτικό αποτέλεσμα με ταυτόχρονη έμμεση ενίσχυση των επιπέδων ντοπαμίνης. Επιπλέον ευθύνεται για τη μη επίδραση στη σεξουαλική δυσλειτουργία ως ανεπιθύμητη ενέργεια.

  • Ανταγωνιστής  5HT3.  Απουσία ανεπιθύμητων ενεργειών ναυτίας και γαστρεντερικών ενοχλημάτων.

  • Ανταγωνιστής H1 υποδοχέων ισταμίνης.  Η επίδραση αυτή έχει υπναγωγικό αποτέλεσμα και έτσι  συνεισφέρει στη βελτίωση των συνυπάρχοντων προβλημάτων ύπνου και γι’αυτό χρησιμοποιείται συνήθως βραδινές ώρες.

Ανεπιθύμητες ενέργειες σε κάποιους ασθενείς : Αύξηση βάρους, υπνηλία, ξηροστομία, ανησυχία, κατακράτηση ούρων

Βουπροπιόνη  Εκλεκτικός αναστολέας επαναπρόσληψης νοραδρεναλίνης και ντοπαμίνης (NDRI). Αναστέλλει το διαμεμβρανικό μεταφορέα επαναπρόσληψης νοραδρεναλίνης & ντοπαμίνης. Πρόκειται για ιδιαίτερα κινητοποιητικό παράγοντα με σημαντική επίδραση στον προμετωπιαίο φλοιό. Δεν προκαλεί σεξουαλική δυσλειτουργία.

Αγκομελατίνη  Πρόκειται για σχετικά νέο αντικαταθλιπτικό παράγοντα με κύρια δράση στους Μ1 και Μ2 υποδοχείς της μελατονίνης στην επίφυση του εγκεφάλου (κωνάριο). Η δράση αυτή συνεισφέρει στη ρύθμιση των διαταραχών ύπνου. Επιδρά έμμεσα στη νοραδρενεργική διαβίβαση (και στη ντοπαμινεργική) μέσω ανταγωνισμού των 5HT2C υποδοχέων της σεροτονίνης, δράση που αυξάνει τα επίπεδα νοραδρεναλίνης και ντοπαμίνης στον προμετωπαίο φλοιό. Χρησιμοποιείται επικουρικά συνήθως, έχει ευνοικό προφίλ ανεπιθύμητων ενεργειών, ενώ επίσης δεν προκαλεί σεξουαλική δυσλειτουργία.

Στη νοραδρενεργική νευροδιαβίβαση παρεμβαίνουν και κάποια αντιψυχωτικά φάρμακα. Τα νέας γενιάς αντιψυχωτικά όπως η ρισπεριδόνη, η ολανζαπίνη, η κουετιαπίνη, η ζιπρασιδόνη, η παλιπεριδόνη και η κλοζαπίνη προκαλούν ανταγωνισμό των α1 (η ρισπεριδόνη και η παλιπεριδόνη και των α2) υποδοχέων. Η επίδραση στον α1 υποδοχέα μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα ζάλη και ορθοστατική υπόταση, ενώ στον α2 υποδοχέα μπορεί να έχει αντικαταθλιπτική δράση με παρόμοιο με της μιρταζαπίνης μηχανισμό. Επιπλέον ο ανταγωνισμός των 5HT2A & 5HT2C υποδοχέων της σεροτονίνης που επιφέρουν τα περισσότερα νέας γενιάς αντιψυχωτικά, μπορεί να δώσει αντικαταθλιπτικό αποτέλεσμα μέσω έμμεσης ενίσχυσης των επιπέδων της νοραδρεναλίνης.

Κάποια αντιυπερτασικά φάρμακα ανταγωνίζονται τους β υποδοχείς της νοραδρεναλίνης και επιδρούν έτσι ευνοικά σε φυσικά συμπτώματα άγχους λόγω συμπαθητικής διέγερσης, όπως η ταχυκαρδία και ο τρόμος. Πρόκειται για τους β αναστολείς με σημαντικότερους εκπροσώπους το Inderal (προπρανολόλη) & το Tenormin (ατενολόλη). Χρησιμοποιούνται ευρέως στις αγχώδεις διαταραχές. Επίσης σημαντικό φάρμακο με παρόμοιο αποτέλεσμα είναι και η κλονιδίνη (Catapressan) που δρα ως α2 νοραδρενεργικός αγωνιστής. Η δράση αυτή έχει ως αποτέλεσμα την ελάττωση των επιπέδων νοραδρεναλίνης μέσω negative feedback στους προσυναπτικούς αυτουποδοχείς και άρα μείωση των συμπτωμάτων της αυξημένης συμπαθητικής διέγερσης. Τα φάρμακα αυτά χρησιμοποιούνται επιπλέον και στη θεραπεία απεξάρτησης από τον αλκοολισμό.

Τέλος επίδραση στη νοραδρενεργική νευροδιαβίβαση έχουν και παράγοντες που χρησιμοποιούνται στη διαταραχή ελλειματικής προσοχής και υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ), καθώς και στη ναρκοληψία και στις υπερυπνίες. Πρόκειται για τη μεθυλαφαινιδάτη, την ατομοξετίνη και τη μοδαφινίλη. Για περισσότερες πληροφορίες βλέπε εδώ. Η ευεργετική επίδραση της ενίσχυσης της νοραδρενεργικής διαβίβασης στον προμετωπιαίο φλοιό είναι και πάλι ο μηχανισμός κλειδί με κλινικά αποτελέσματα την ενίσχυση των γνωστικών λειτουργιών και της ενεργητικότητας.

Συγγραφέας του παραπάνω άρθρου είναι ο Σπύρος Καλημέρης Ιατρός, Ψυχίατρος & Ψυχοθεραπευτής. Είναι μέλος του Ιατρικού Συλλόγου Αθηνών & της Ελληνικής Ψυχιατρικής Εταιρείας και ζει και εργάζεται στην Αθήνα.

Στο ιατρείο του στην Αθήνα ο ψυχίατρος Σπύρος Καλημέρης σας παρέχει την πιο σύγχρονη ψυχοθεραπευτική και φαρμακευτική αντιμετώπιση του συνόλου των ψυχικών διαταραχών. Η εξειδικευμένη εκπαίδευση στις ψυχωτικές, συναισθηματικές (διπολική διαταραχήκατάθλιψη) και αγχώδεις διαταραχές αποτελεί το βασικό ατού της δουλειάς του. Η επιστράτευση νέων διαγνωστικών εξετάσεων που συνεισφέρουν στην επιλογή καταλληλότερης αγωγής, είναι άλλο ένα πλεονέκτημα στην υπηρεσία του ασθενή.

Επίκεντρο της προσέγγισής του είναι η ποιότητα ζωής του ασθενή, με τον οποίο θα ασχοληθεί σοβαρά, υπεύθυνα και όσο χρόνο χρειάζεται για να του δώσει τη βοήθεια που χρειάζεται. Η διακριτικότητα, η ειλικρίνεια, η συναισθηματική κατανόηση θα είναι βασικά χαρακτηριστικά της θεραπευτικής σχέσης μαζί του.

2 σκέψεις σχετικά με το “Νοραδρεναλίνη : Νευροβιολογία & φάρμακα που την επηρεάζουν

  1. Παράθεμα: Γενετική προδιάθεση για εστίαση σε αρνητικά ερεθίσματα!? | ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΚΑΛΥΤΕΡΗ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ

  2. Παράθεμα: Σωματικά συμπτώματα Κατάθλιψης | ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΚΑΛΥΤΕΡΗ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s