Αυτοεκπληρούμενη προφητεία (Self-fulfilling prophecy)

Ορισμός κατά τον κοινωνιολόγο Robert K. Merton στον οποίο αποδίδεται η πρώτη διαμόρφωση της έννοιας αυτής :
«Η αυτοεκπληρούμενη προφητεία (Self-Fulfilling Prophecy) είναι μια ευθύς εξαρχής εσφαλμένη εκτίμηση μιας κατάστασης, που όμως προκαλεί συμπεριφορές που καθιστούν την εκτίμηση αυτή πραγματικότητα. Η απατηλή εγκυρότητα της προφητείας διαιωνίζει μια βασιλεία του λάθους. Διότι ο προφήτης θα παραθέσει την εξέλιξη των γεγονότων ως απόδειξη ότι είχε δίκιο».
Το φαινόμενο αυτό είναι πολύ εντυπωσιακό, δύσκολο στη σύλληψή του και με υποτιμημένες ίσως συνέπειες. Ένα παράδειγμα είναι αναγκαίο ώστε να συμβάλλει στην καλύτερη κατανόηση της αυτοεκπληρούμενης προφητείας. Δεν υπάρχει καλύτερο από τις πολιτικοοικονομικές εξελίξεις του τελευταίου διαστήματος. Προφητεία : «H πολιτική αστάθεια θα προκαλέσει ύφεση και αποσταθεροποίηση της οικονομίας». Ο φόβος που ακολουθεί την πρόβλεψη αυτή φέρνει μια συμπεριφορά έντονης οικονομικής επιφυλακτικότητας και περιορισμού της κατανάλωσης και πιθανών επενδυτικών κινήσεων. Η συμπεριφορά αυτή οδηγεί σε ύφεση, καθώς «δεν πέφτει χρήμα στην αγορά» κάτι που είναι ήδη γεγονός τους τελευταίους μήνες για όσους ασχολούνται και γνωρίζουν. Το φαινόμενο αυτό ενδέχεται να επηρεάζει σε κάποιο ίσως μικρό βαθμό και τις οικονομικές εξελίξεις σε διεθνές επίπεδο (τι μπορεί να προκληθεί αν διαρρεύσει μια ψευδής φήμη άραγε?), αλλά και στην ελληνική οικονομία τα τελευταία 5 έτη.
Όπως θα αναμενόταν, κάθε τέτοιου είδους φαινόμενο, δεν μπορεί παρά να είναι σύνθετο και να αλληλεπιδρά με άλλες ανθρώπινες δυσλειτουργικές γνωσιακές διεργασίες. Αμέσως έρχεται στο μυαλό η τάση για αυθαίρετο συμπέρασμα, η συναισθηματική λογική, η υπεργενίκευση, η επιλεκτική προσοχή και η καταστροφοποίηση. Περισσότερες πληροφορίες για το πώς επηρεάζουν οι διεργασίες αυτές θα βρείτε εδώ. Άλλες συσχετιζόμενες γνωσιακές προδιαθέσεις του ανθρώπινου νου είναι : η εσφαλμένη εκτίμηση των πιθανοτήτων (neglect of probability), η προδιάθεση αυτοεπιβεβαίωσης, η προδιάθεση προσοχής, το φαινόμενο «μετά Χριστόν προφήτης» και last but not least η ψυχολογία του όχλου (herd behavior). Για αυτά και πολλά άλλα αξίζει ο ενδιαφερόμενος να δει εδώ και εδώ.
Η σημασία της αυτοεκπληρούμενης προφητείας μπορεί να φανεί και σε ατομικό επίπεδο. Ας φανταστούμε το παράδειγμα ενός ατόμου με χαμηλή αυτοπεποίθηση και αυτοεκτίμηση που πιστεύει ότι δεν κάνει καλή εντύπωση στις συναναστροφές του και αγχώνεται ότι δε θα του μιλήσει κανένας π.χ. σε κάποια εκδήλωση ή πάρτυ. Το άτομο αυτό λοιπόν είναι πιθανό ότι θα παρουσιαστεί αμήχανο, νευρικό, απομονωμένο και λιγομίλητο. Η αρχική του πίστη μάλλον θα επιβεβαιωθεί καθώς δε θα προσεγγιστεί εύκολα από άλλους όντας έτσι. Το λάθος εδώ έγκειται στην αρχική εκτίμηση ή πεποίθηση και μπορεί να εντοπιστεί μέσω μιας ακολουθίας ορθολογιστικών ερωτημάτων προς τον ίδιο του τον εαυτό, τα οποία εξετάζουν αν η πεποίθηση αυτή είναι βάσιμη.
Ακόμη ένα πιο καθημερινό παράδειγμα. Μετά από ένα κακό ύπνο είναι πιθανό ότι κάποιος θα νιώσει κάπως βαρύθυμος, κουρασμένος, λιγότερο δραστήριος και ίσως πιο ευερέθιστος. Δε θα ήταν ασυνήθιστο να σκεφτεί «νιώθω χάλια, χάλια θα πάει η μέρα μου». Εντοπίζουμε καταρχήν τη συναισθηματική λογική. «Αφού έτσι νιώθω, έτσι είναι». Πιστεύοντας λοιπόν έτσι, η μέρα ξεκινά και αρχίζει να μετράει στραβά. «Τελείωσε ο καφές, ξέχασα να πάρω, εκνευρίστηκα». «Έχει κίνηση, άργησα στη δουλειά, αγχώθηκα και εκνευρίστηκα». «Μου είπε κάτι ο συνάδελφος, το πήρα στραβά, εκνευρίστηκα». Και ούτω καθεξής. Το αρχικό αρνητικό συναισθηματικό και γνωσιακό υπόβαθρο της ημέρας επηρέασε τις αντιδράσεις σε ερεθίσματα που άλλοτε δε θα προξενούσαν κάποια ιδιαίτερη διαφορά.

Η αυτοεκπληρούμενη προφητεία εχει επίσης εφαρμογές στη διδασκαλία (τι θα πιστέψει ο καθηγητής για τους μαθητές του), αλλά και σε θέματα ρατσισμού.

sfpΣυγγραφέας του παραπάνω άρθρου είναι ο Σπύρος Καλημέρης Ιατρός, Ψυχίατρος & Ψυχοθεραπευτής. Είναι μέλος του Ιατρικού Συλλόγου Αθηνών & της Ελληνικής Ψυχιατρικής Εταιρείας και ζει και εργάζεται στην Αθήνα.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s