Συναισθηματική Κακοποίηση Παιδιών & Εφήβων

  Η λέξη κακοποίηση ετοιμολογικά βγαίνει από το «ποιώ κακό» δηλαδή «κάνω κακό». Έχει δηλαδή να κάνει με συμπεριφορά επιβλαβή προς κάποιο υποκείμενο, το οποίο μπορεί να είναι ο άνθρωπος, τα ζώα, η φύση κ.α. Συναισθηματική κακοποίηση μπορεί να υπάρξει σε κάθε ηλικία, στο παρόν άρθρο θα περιοριστούμε στην κακοποίηση ανηλίκων.

  Καταρχήν όταν λέμε κακοποίηση δεν εννοούμε αποκλειστικά σωματική βία ή σεξουαλική. Θα πρέπει να αρχίσει ο κόσμος να έχει επίγνωση ότι υπάρχει μια «ύπουλη» μορφή κακοποίησης, πολύ συχνότερη από τις προαναφερόμενες, η συναισθηματική. Η κακοποίηση αυτή ουσιαστικά αποτελεί ένα μεγάλο αιτιολογικό κρίκο στη δημιουργία ψυχικών διαταραχών. Η σύγχρονη ψυχιατρική θεώρηση ορίζει το λεγόμενο βιοψυχοκοινωνικό μοντέλο ως αιτιοπαθογενετικό των ψυχικών διαταραχών. Δηλαδή η βιολογική-γενετική παράμετρος, η ψυχολογική και η κοινωνική ή αλλιώς «το περιβάλλον» όπως συνηθίζουμε να λέμε. Το κομμάτι του περιβάλλοντος αφορά την οικογένεια, το σχολείο, άλλες ομάδες ανθρώπων στις οποίες σταδιακά συμμετέχει ο ανήλικος, οι συναναστροφές του. Όταν το κομμάτι αυτό γίνει ψυχοπιεστικό για τον ανήλικο και μπορεί να γίνει με πολλούς τρόπους, αυτό αναμένεται αργότερα να οδηγήσει στην εκδήλωση ποικίλης έντασης ψυχοπαθολογίας. Το πράγμα γίνεται πιο δυσχερές αν συμμετέχουν και οι άλλοι δύο παράγοντες δηλαδή η βιολογία και η ψυχολογία.

  Επανερχόμενοι λοιπόν στη συναισθηματική κακοποίηση, ας δούμε κάποιες περιπτώσεις που συμβαίνει. Υψηλή συμβολή έχει καταρχήν η λεκτική κακοποίηση, που μπορεί να αφορά :

• Βρίσιμο
• Αρνητικούς χαρακτηρισμούς & ταμπέλες
• Υψηλή ένταση φωνής : κραυγές και φωνασκίες
• Απειλές-εκφοβισμοί
• Τιμωρητικότητα
• Ειρωνεία
• Υποτίμηση
• Επικριτικότητα/«Κατηγορώ»
• Πρόκληση ενοχών για την οποιαδήποτε επιβάρυνση του ενήλικου

  Υποκατηγορία εδώ θα μπορούσε να είναι η γλώσσα του σώματος είτε με τις εκφράσεις του προσώπου είτε με χειρονομίες οι οποίες θα υποδηλώνουν στο παιδί κάποιο αρνητικό συναίσθημα όπως δυσφορία, θυμό, απογοήτευση, περιφρόνηση κ.α.

  Η κακοποίηση όμως μπορεί να λάβει και τη μορφή της απουσίας κάποιας συμπεριφοράς. Κάποιες σχετικές συμπεριφορές που μπορεί να απουσιάζουν είναι :

• Η ίδια η παρουσία του ενός ή και των δύο γονέων
• Η έκφραση συναισθημάτων και η ενθάρρυνση αυτής
• Η παροχή αγάπης (παραμέληση)
• Η επιβράβευση
• Η ένδειξη ενδιαφέροντος για την καθημερινότητα του παιδιού (παραμέληση)
• Η στήριξη σε πιθανά προβλήματα του παιδιού (παραμέληση)

  Θα πρέπει να ειπωθούν τα εξής. Για να υπάρχει κακοποίηση θα πρέπει οι ανωτέρω συμπεριφορές να είναι συχνές ή/και χρόνιες και όχι μεμονωμένες περιπτώσεις (εξαίρεση η σεξουαλική κακοποίηση). Σε ορισμένες περιπτώσεις δηλαδή ο όρος κακοποίηση ίσως είναι βαρύς και δεν αποδίδει την πραγματική κατάσταση. Όμως σημασία έχει η ουσία και όχι τόσο η διατύπωση. Τα παιδιά επιβαρύνονται από τις παραπάνω συμπεριφορές και μπορεί να θεωρηθεί ότι όσο μεγαλύτερη ένταση, συχνότητα και διάρκεια έχουν τόσο τα μετέπειτα αποτελέσματα στην προσωπικότητά τους για παράδειγμα μπορεί να είναι δυσμενέστερα.

  Είναι βέβαιον ότι και οι γονείς αντιμετωπίζουν διάφορα ψυχικά φορτία στο παρόν ή αντιμετώπισαν στο παρελθόν και πιθανόν να υπέστησαν και οι ίδιοι κάποιου είδους κακοποίηση. Αυτό είναι σεβαστό και άξιο συμπαράστασης. Οποιοδήποτε πρόβλημα ψυχικής φύσεως παρουσιάζει ο κάθε γονέας θα πρέπει να αντιμετωπίζεται με τον κατάλληλο τρόπο, δηλαδή συνήθως από κάποιον ειδικό θεραπευτή ψυχολόγο ή ψυχίατρο και όχι να μεταφέρεται στα παιδιά του. Δεν είναι ισοπεδωτικό για την προσωπικότητα του κάθε γονέα να μην είναι καλά, ούτε χρήζει αρνητικής τιτλοφόρησης του τύπου «απέτυχα», «δεν είμαι καλός για τα παιδιά μου» και άλλα σχετικά. Επιτρέπεται να μην είμαστε καλά κάποια στιγμή στη ζωή μας δε γεννηθήκαμε με συμβόλαιο άριστης ψυχικής υγείας. Το θέμα είναι ότι από τη στιγμή που αρθεί ο παράγοντας άγνοια τι γίνεται. Με απλά λόγια από τη στιγμή που εγκατασταθεί η επίγνωση, έστω και όχι τελείως συνειδητά, ότι κάποιες στάσεις μας με κάποιο απροσδιόριστο τρόπο επιβαρύνουν συναισθηματικά το ή τα παιδιά μας. Σε αυτό το σημείο υπάρχει άλλη δικαιολογία για τη διαιώνιση αυτών των στάσεων?

  Μια μικρή υποσημείωση εδώ έχει να κάνει με την πιθανή υιοθέτηση μιας εντελώς αντίθετης στάσης από τους γονείς του τύπου υπερπροστασίας, επιβράβευσης για ανύπαρκτους λόγους κατ’ εξακολούθηση, υπερπαροχής καταναλωτικών αγαθών κ.α. ώστε «να μη στενοχωρηθεί το παιδί μου». Πρόκειται για επίσης επιβαρυντική συμπεριφορά, που μπορεί να έχει μελλοντικές συνέπειες όπως η εξάρτηση, το άγχος, η μειωμένη αυτοπεποίθηση, η υπονόμευση σύνθετων γνωστικών λειτουργιών (εκτέλεση έργου, λήψη αποφάσεων, πρωτοβουλιών, μακροπρόθεσμος σχεδιασμός κ.α.)

  Θα πρέπει να επισημάνουμε ότι η συναισθηματική κακοποίηση δε διεξάγεται αποκλειστικά στους κόλπους της οικογένειας. Το σχολικό περιβάλλον επίσης αποτελεί ευνοικό χώρο ύπαρξής της με ονομασία ευρύτερα καθιερωμένη ως bullying (εκφοβισμός). Η συναισθηματική κακοποίηση στο σχολείο δε συμβαίνει μόνο από παιδί προς παιδί. Ενίοτε τέτοια συμπεριφορά υιοθετεί κάποιο άτομο από το προσωπικό του σχολείου π.χ. δάσκαλοι / καθηγητές. Πρόκειται για υποεκτιμημένο φαινόμενο που θα μπορούσε σε μια σύγχρονη κοινωνία να χρήζει πολύ μεγαλύτερης προσοχής και σχετικών μέτρων. Τέλος δεν αποκλείεται η εμφάνιση συναισθηματικής κακοποίησης και σε οποιαδήποτε άλλη καθημερινή δραστηριότητα ενός παιδιού, η οποία αφορά τη συναναστροφή με άλλα άτομα (ανήλικα ή ενήλικα) π.χ. αθλήματα, χόμπυ, φροντιστήρια κ.α.

  Η συναισθηματική κακοποίηση θα προκαλέσει κάποιας μορφής αλλαγή στη συμπεριφορά, την ψυχική/ψυχοσωματική κατάσταση ή την προσωπικότητα του ανήλικου. Η αλλαγή αυτή μπορεί να είναι εμφανέστατη ή πιο διακριτική. Όσο νωρίτερα εντοπιστεί και γίνει αντικείμενο διαχείρισης, τόσο καλύτερα για την πρόληψη μελλοντικής εμφάνισης πιο σύνθετων προβλημάτων. Τα τελευταία κάλλιστα μπορεί να είναι αγχώδεις, συναισθηματικές, πρόσληψης τροφής, ψυχοσωματικές ή και ψυχωτικές (ανάλογα τη βαρύτητα της κακοποίησης) διαταραχές, καθώς και διαταραχές προσωπικότητας και κατάχρησης ουσιών.

SONY DSC

Συγγραφέας του παραπάνω άρθρου για τον ενημερωτικό-παρεμβατικό ιστότοπο «Ψυχίατρος Αθήνα» είναι ο Σπύρος Καλημέρης Ιατρός, Ψυχίατρος & Ψυχοθεραπευτής. Είναι μέλος του Ιατρικού Συλλόγου Αθηνών & της Ελληνικής Ψυχιατρικής Εταιρείας και ζει και εργάζεται στην Αθήνα.

Στο ιατρείο του στην Αθήνα ο ψυχίατρος Σπύρος Καλημέρης σας παρέχει την πιο σύγχρονη ψυχοθεραπευτική και φαρμακευτική αντιμετώπιση του συνόλου των ψυχικών διαταραχών (π.χ. κατάθλιψη, αγχώδεις διαταραχές, διπολική διαταραχή, ψυχώσεις, καταχρήσεις σε συνδυασμό με στοχευμένες ψυχοκοινωνικές παρεμβάσεις τόσο στον ασθενή όσο και στο στενό, αλλά και ευρύτερο περιβάλλον του. Επίκεντρο της προσέγγισής του είναι η ποιότητα ζωής του ασθενή, με τον οποίο θα ασχοληθεί σοβαρά, υπεύθυνα και όσο χρόνο χρειάζεται για να του δώσει τη βοήθεια που χρειάζεται. Η διακριτικότητα, η ειλικρίνεια, η συναισθηματική κατανόηση θα είναι βασικά χαρακτηριστικά της θεραπευτικής σχέσης μαζί του.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s