Κείμενα προβληματισμού - Τροφή για σκέψη, Νευροεπιστήμη & Ψυχιατρική, Ποιότητα ζωής, Ψυχική Υγεία - Ψυχολογία

Eco-anxiety, κλιματική αλλαγή, περιβαλλοντική απειλή

Στο πλαίσιο της επικαιρότητας έχει προκύψει η έννοια eco-anxiety. Αυτό μαζί με όλη την συζήτηση για την κλιματική αλλαγή και το περιβάλλον δίνει λαβή σε διάφορες προεκτάσεις που χρήζουν σχολιασμού και διευκρινήσεων προς αποσαφήνιση διαφόρων παρερμηνειών.

Η eco-anxiety δεν είναι μια καινούρια ασθένεια που ανακάλυψαν οι ψυχίατροι ή κάποια νέα πρωτοφανής ψυχική διαταραχή. Η γνώση του μηχανισμού του άγχους μας βοηθά ώστε να τεκμηριώσουμε τη θέση αυτή. Η βασική αρχή που πρέπει να έχουμε κατά νου είναι ότι άγχος και αγχώδης διαταραχή μπορεί να προκληθούν από πολλές αιτίες και όχι μόνο μία. Όμως η πυρηνική (ψυχο)παθολογία είναι αυτή της αγχώδους διαταραχής με σημεία και συμπτώματα από την ψυχική και σωματική σφαίρα που έχουν αναφερθεί εκτενώς σε άλλα άρθρα από το γράφοντα. Επομένως η eco-anxiety είναι άγχος και ανησυχία (που μπορεί ενίοτε να φτάσει και σε αγχώδη διαταραχή) για τις επιπτώσεις της περιβαλλοντικής καταστροφής.

Περιβαλλοντικά και φυσικά φαινόμενα όπως οι πλημμύρες, οι ξηρασίες, οι πυρκαγιές, οι τυφώνες, το τσουνάμι, οι σεισμοί κ.α. αναμένεται να προκαλέσουν ψυχικό στρες. Πόσο μάλλον σε εκείνους τους ανθρώπους που τα έχουν βιώσει, που έχουν χάσει δικούς τους, έχουν καταστραφεί οι περιουσίες τους. Σε μια λίγο πιο προχωρημένη ανάλυση η αδυναμία ελέγχου της φύσης πάντα προκαλούσε και ακόμη προκαλεί ενδεχομένως ποικίλλου βαθμού υπαρξιακό φόβο στον άνθρωπο. Αυτό έχει πολλές και διάφορες σοβαρές προεκτάσεις, όμως εξηγεί εν μέρει εδώ την ανθρώπινη τάση αποφυγής και άρνησης των ενδείξεων που σηματοδοτούν μια σοβαρή κλιματική αλλαγή.

Λίγα λόγια για το θέμα της απειλής νιώθω ότι πρέπει να ειπωθούν. Σε υποθετικό παράδειγμα που βρίσκεται κάποιος στην αφρικανική ζούγκλα και εντοπίζει ένα λιοντάρι να ορμάει κατά πάνω του, θα βιώσει φυσικά τεράστιο πανικό. Δε θα ειπωθεί ότι αυτός παθαίνει κρίση πανικού τη στιγμή αυτή. Ούτε θα νιώσει ο άνθρωπος άγχος για τον πανικό που βιώνει ως κάτι καταστροφικό και απειλητικό για τον ίδιο. Πρόκειται για μια πραγματική και άμεση απειλή. Όμως υπάρχουν και οι μακροπρόθεσμες απειλές. Για παράδειγμα όταν ξέρουμε ότι ένα αρνητικό για μας σενάριο θα συμβεί στο μέλλον. Στο πλαίσιο μιας τέτοιας απειλής σημεία κλειδιά στο άγχος που θα βιώσουμε αποτελούν το αν ξέρουμε σίγουρα ότι θα συμβεί ή όχι, το αν ξέρουμε πότε θα συμβεί ή όχι, το πόσο αρνητικό εκτιμούμε ότι είναι το σενάριο αυτό, αλλά και το τι εκτιμούμε ότι μπορούμε να πράξουμε ώστε αυτό να μη συμβεί.

Επιπλέον χρήζει υπενθύμισης ότι το άγχος/στρες δεν είναι πάντα και απαραίτητα παθολογικό/προβληματικό. Είναι ένας μηχανισμός κινητοποίησης και επιβίωσης και θα πρέπει να μην το ξεχνάμε αυτό με ένα πρίσμα αποφυγής της υπερδιάγνωσης και ψυχιατρικοποίησης  κάθε είδους στρες. Και επιπλέον το ίδιο το στρες στη φυσιολογική του διάσταση που ενίοτε μπορεί να περιλαμβάνει πιο έντονες και αισθητές εκδηλώσεις, δεν αποτελεί κίνδυνο. Η αντίληψη απειλής στην παραμικρή αλλαγή της ψυχοσωματικής κατάστασης που προκαλεί το στρες είναι επιβαρυντικός παράγοντας για την εγκατάσταση πλέον της διαταραχής άγχους.

Η τάση για ανίχνευση απειλής στο περιβάλλον είναι έμφυτη στην ανθρώπινη φύση και εξελικτικά αναγκαία. Η εκτίμηση της απειλής είναι κομβικό στοιχείο ως προαναφέρθηκε με την πιθανότητα της υπερεκτίμησης από τη μια και της υποβάθμισης από την άλλη. Μιλώντας για eco-anxiety οπωσδήποτε είμαστε στην πρώτη περίπτωση, όμως είναι κατάλληλη μια φυσιολογική ανησυχία για την πορεία της περιβαλλοντικής/κλιματικής κατάστασης της γης? Δεν αποτελούν διάφορα γεγονότα ενδείξεις ανησυχητικές? Δε θα τα απαριθμήσω εδώ υπάρχουν αμέτρητες πηγές σοβαρού επιπέδου ώστε να προβληματίζεται κανείς. Είναι σίγουρο ότι ο πλανήτης οδηγείται στην καταστροφή και άμεσα, ή ισχύει ότι δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα να το αποτρέψουμε? Όχι εμφατικά. Υπάρχει αντίληψη από τους ισχυρούς που λαμβάνουν αποφάσεις διεθνώς ότι χρειάζονται μέτρα δραστικά πλέον και ότι δε θα πρέπει το οικονομικό κόστος να αποτελεί τροχοπέδη προς αυτή τη δράση? Είναι ίσως προκατειλλημένη μια απόλυτα αρνητική απάντηση, όμως τέτοια μέτρα δε φαίνονται να υπάρχουν προς το παρόν. Θα ζητούσε κανείς πιο ώριμες και προσεκτικές πολιτικές στο θέμα από αυτό που ως τώρα διαφαίνεται.

Επισημαίνεται η τάση της ανθρώπινης φύσης προς το άμεσο κέρδος σε βάρος του μακροπρόθεσμου, αλλά και την τάση για αποφυγή του δυσάρεστου και αναβολής ως την τελευταία στιγμή που η αμεσότητα του κινδύνου θα δώσει επιτέλους το σχετικό κίνητρο για δράση. Επισημαίνονται διάφορα εγγενή μειονεκτήματα του υπάρχοντος οικονομικού συστήματος (χωρίς να καταδικάζεται εξ’ ολοκλήρου αυτό) που ακριβώς επειδή είναι μόνο οικονομικό σύστημα αποτυγχάνει να λογαριάσει άλλους παράγοντες που θέλουμε δε θέλουμε το υπερβαίνουν, όπως είναι η ίδια η ανθρώπινη ζωή. Στο δημόσιο λόγο και χώρο σε ένα πλαίσιο καταναγκαστικής «πολιτικής ορθότητας» η αμφισβήτηση υπαρχόντων θεσμών εύκολα παρερμηνεύεται και τιτλοφορείται ποικιλοτρόπως με συνέπεια την απώλεια του ουσιαστικού νοήματος.

Ο τρόπος που μεταφράζεται η έννοια απειλή σε επίπεδο πλανήτη αλλάζει. Εννοώ ότι 20 30 40 50 100 χρόνια για έναν πλανήτη δεν είναι πολύς χρόνος. Για τον άνθρωπο βέβαια είναι πάρα πολύς και αυτό ίσως μπερδεύει δημιουργώντας εντύπωση ότι δε χρειάζεται να γίνει κάτι άμεσα. Η κλιματική αλλαγή είναι μακροπρόθεσμη απειλή με το ανθρώπινο κριτήριο και γι’ αυτό οφείλουμε να αποκτήσουμε οπτική σε επίπεδο πλανήτη, με την έννοια του πόσου χρόνου θα χρειαστεί ώστε οι σχετικές δράσεις να πιάσουν τόπο.

Θα ήθελα να κλείσω με μια μικρή αναλογία. Όταν ένας άνθρωπος καπνίζει δεκαετίες, είναι παχύσαρκος, πίνει συχνά, έχει χοληστερίνη, τριγλυκερίδια, σάκχαρο, υπέρταση λέμε ότι κινδυνεύει πολύ περισσότερο από το μέσο όρο να πάθει σοβαρό καρδιαγγειακό νόσημα. Είναι μια απειλή κατά της ζωής του και κατά της ποιότητας αυτής στην καλύτερη περίπτωση. Θα πάθει σίγουρα ο άνθρωπος αυτός καρδιαγγειακό νόσημα? Όχι. Μικρές πιθανότητες αλλά μπορεί και να μην πάθει. Πρέπει ο άνθρωπος αυτός να λάβει μέτρα ώστε να αποτρέψει την απειλή αυτή? Ναι λέει μια αυθόρμητη απάντηση. Έλα όμως που ουκ ολίγοι «κάτοχοι των ανωτέρω παραγόντων κινδύνου» συνάνθρωποί μας δε λειτουργούν έτσι και επιμένουν σε μια σχεδόν ξέφρενη απόλαυση του τσιγάρου, του φαγητού, του ποτού κ.λ.π., με ή χωρίς επίγνωση (συχνά μάλιστα περήφανοι για τη στάση τους αυτή). Πώς θα σας φαινόταν μια παρόμοια στάση όσον αφορά ένα παγκόσμιας κλίμακας φαινόμενο όπως η κλιματική αλλαγή?

Σπύρος Καλημέρης Ψυχίατρος Ψυχοθεραπευτής

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.