Υπεργενίκευση και άγχος

Νέα σημαντκή έρευνα έρχεται να επιβεβαιώσει κλινικά διαπιστωθέντα στοιχεία για το μηχανισμό του άγχους. Πρόκειται για το φαινόμενο της υπεργενίκευσης που συνοπτικά έχει να κάνει με τον εξής τρόπο σκέψης : «Είχα άγχος σε ένα θέμα, άρα θα έχω άγχος και σε άλλα άσχετα θέματα». Με άλλα λόγια μια επέκταση της συναισθηματικής ανταπόκρισης σε μια εμπειρία και σε άλλες ουδέτερες λόγω αντιληπτικής αδυναμίας /δυσκολίας διαχωρισμού των ερεθισμάτων.

Το φαινόμενο της υπεργενίκευσης έχει μελετηθεί και στο πλαίσιο της γνωσιακής επιστήμης.Το αν πρόκειται για ταυτόσημο ή παρεμφερή μηχανισμό μένει να διαπιστωθεί. Ονομάζεται και γνωσιακό λάθος και ουσιαστικά εκφράζει την ερμηνεία μεμονωμένων γεγονότων ως γενικώς και απολύτως ισχύοντα (βλέπε και εδώ). Πρόκειται για ένα είδος αυθαίρετου συμπεράσματος στο πλαίσιο άγνοιας, αγνόησης στοιχείων, υπερβολικής πίστης στην αξιοπιστία της κρίσης μας. Συμβαίνει σε όλους ενίοτε, σε μεγάλο βαθμό όμως στους πολύ αγχώδεις ανθρώπους. Στο πλαισιο της γνωσιακής ψυχοθεραπείας το λάθος της υπεργενίκευσης εντοπίζεται και καταβάλλεται προσπάθεια να περιοριστεί.

Στην παρακάτω εικόνα αναφέρονται κάποιες λέξεις που τείνουν να χρησιμοποιούνται συχνά στο πλαίσιο της χρήσης της υπεργενίκευσης.

Overgeneralization

 

Πηγές :

Fear Generalization and Anxiety: Behavioral and Neural Mechanisms

Γιατί ορισμένοι άνθρωποι αγχώνονται πιο εύκολα;

Αυτοεκπληρούμενη προφητεία (Self-fulfilling prophecy)

Ορισμός κατά τον κοινωνιολόγο Robert K. Merton στον οποίο αποδίδεται η πρώτη διαμόρφωση της έννοιας αυτής :
«Η αυτοεκπληρούμενη προφητεία (Self-Fulfilling Prophecy) είναι μια ευθύς εξαρχής εσφαλμένη εκτίμηση μιας κατάστασης, που όμως προκαλεί συμπεριφορές που καθιστούν την εκτίμηση αυτή πραγματικότητα. Η απατηλή εγκυρότητα της προφητείας διαιωνίζει μια βασιλεία του λάθους. Διότι ο προφήτης θα παραθέσει την εξέλιξη των γεγονότων ως απόδειξη ότι είχε δίκιο».
Το φαινόμενο αυτό είναι πολύ εντυπωσιακό, δύσκολο στη σύλληψή του και με υποτιμημένες ίσως συνέπειες. Ένα παράδειγμα είναι αναγκαίο ώστε να συμβάλλει στην καλύτερη κατανόηση της αυτοεκπληρούμενης προφητείας. Δεν υπάρχει καλύτερο από τις πολιτικοοικονομικές εξελίξεις του τελευταίου διαστήματος. Προφητεία : «H πολιτική αστάθεια θα προκαλέσει ύφεση και αποσταθεροποίηση της οικονομίας». Ο φόβος που ακολουθεί την πρόβλεψη αυτή φέρνει μια συμπεριφορά έντονης οικονομικής επιφυλακτικότητας και περιορισμού της κατανάλωσης και πιθανών επενδυτικών κινήσεων. Η συμπεριφορά αυτή οδηγεί σε ύφεση, καθώς «δεν πέφτει χρήμα στην αγορά» κάτι που είναι ήδη γεγονός τους τελευταίους μήνες για όσους ασχολούνται και γνωρίζουν. Το φαινόμενο αυτό ενδέχεται να επηρεάζει σε κάποιο ίσως μικρό βαθμό και τις οικονομικές εξελίξεις σε διεθνές επίπεδο (τι μπορεί να προκληθεί αν διαρρεύσει μια ψευδής φήμη άραγε?), αλλά και στην ελληνική οικονομία τα τελευταία 5 έτη.
Όπως θα αναμενόταν, κάθε τέτοιου είδους φαινόμενο, δεν μπορεί παρά να είναι σύνθετο και να αλληλεπιδρά με άλλες ανθρώπινες δυσλειτουργικές γνωσιακές διεργασίες. Αμέσως έρχεται στο μυαλό η τάση για αυθαίρετο συμπέρασμα, η συναισθηματική λογική, η υπεργενίκευση, η επιλεκτική προσοχή και η καταστροφοποίηση. Περισσότερες πληροφορίες για το πώς επηρεάζουν οι διεργασίες αυτές θα βρείτε εδώ. Άλλες συσχετιζόμενες γνωσιακές προδιαθέσεις του ανθρώπινου νου είναι : η εσφαλμένη εκτίμηση των πιθανοτήτων (neglect of probability), η προδιάθεση αυτοεπιβεβαίωσης, η προδιάθεση προσοχής, το φαινόμενο «μετά Χριστόν προφήτης» και last but not least η ψυχολογία του όχλου (herd behavior). Για αυτά και πολλά άλλα αξίζει ο ενδιαφερόμενος να δει εδώ και εδώ.
Η σημασία της αυτοεκπληρούμενης προφητείας μπορεί να φανεί και σε ατομικό επίπεδο. Ας φανταστούμε το παράδειγμα ενός ατόμου με χαμηλή αυτοπεποίθηση και αυτοεκτίμηση που πιστεύει ότι δεν κάνει καλή εντύπωση στις συναναστροφές του και αγχώνεται ότι δε θα του μιλήσει κανένας π.χ. σε κάποια εκδήλωση ή πάρτυ. Το άτομο αυτό λοιπόν είναι πιθανό ότι θα παρουσιαστεί αμήχανο, νευρικό, απομονωμένο και λιγομίλητο. Η αρχική του πίστη μάλλον θα επιβεβαιωθεί καθώς δε θα προσεγγιστεί εύκολα από άλλους όντας έτσι. Το λάθος εδώ έγκειται στην αρχική εκτίμηση ή πεποίθηση και μπορεί να εντοπιστεί μέσω μιας ακολουθίας ορθολογιστικών ερωτημάτων προς τον ίδιο του τον εαυτό, τα οποία εξετάζουν αν η πεποίθηση αυτή είναι βάσιμη.
Ακόμη ένα πιο καθημερινό παράδειγμα. Μετά από ένα κακό ύπνο είναι πιθανό ότι κάποιος θα νιώσει κάπως βαρύθυμος, κουρασμένος, λιγότερο δραστήριος και ίσως πιο ευερέθιστος. Δε θα ήταν ασυνήθιστο να σκεφτεί «νιώθω χάλια, χάλια θα πάει η μέρα μου». Εντοπίζουμε καταρχήν τη συναισθηματική λογική. «Αφού έτσι νιώθω, έτσι είναι». Πιστεύοντας λοιπόν έτσι, η μέρα ξεκινά και αρχίζει να μετράει στραβά. «Τελείωσε ο καφές, ξέχασα να πάρω, εκνευρίστηκα». «Έχει κίνηση, άργησα στη δουλειά, αγχώθηκα και εκνευρίστηκα». «Μου είπε κάτι ο συνάδελφος, το πήρα στραβά, εκνευρίστηκα». Και ούτω καθεξής. Το αρχικό αρνητικό συναισθηματικό και γνωσιακό υπόβαθρο της ημέρας επηρέασε τις αντιδράσεις σε ερεθίσματα που άλλοτε δε θα προξενούσαν κάποια ιδιαίτερη διαφορά.

Η αυτοεκπληρούμενη προφητεία εχει επίσης εφαρμογές στη διδασκαλία (τι θα πιστέψει ο καθηγητής για τους μαθητές του), αλλά και σε θέματα ρατσισμού.

sfpΣυγγραφέας του παραπάνω άρθρου είναι ο Σπύρος Καλημέρης Ιατρός, Ψυχίατρος & Ψυχοθεραπευτής. Είναι μέλος του Ιατρικού Συλλόγου Αθηνών & της Ελληνικής Ψυχιατρικής Εταιρείας και ζει και εργάζεται στην Αθήνα.

Ούτε καλημέρα!

Μπορείτε να θυμηθείτε κάποιες στιγμές που ενώ έχετε πολλά στο μυαλό σας κοιτάτε, χωρίς να βλέπετε πραγματικά? Πιστεύω ότι στους περισσότερους από εσάς θα έχει συμβεί λίγο πολύ. Σε εκείνες τις περιπτώσεις αν και τα μάτια μας είναι ανοιχτά, δεν αντιλαμβανόμαστε συνειδητά αυτό που βλέπουμε καθώς η προσοχή μας είναι στραμμένη στο εσωτερικό του νου μας. Έτσι λοιπόν σε αυτές τις περιπτώσεις μπορεί να τύχει να δούμε μπροστά μας κάποιο γνωστό μας πρόσωπο και να μη του/της μιλήσουμε.

Πόσες φορές έχει τύχει είτε σε μας, είτε να ακούμε από άλλους διάφορες περιπτώσεις που κάποιος δε χαιρέτησε κάποιον :

«Μπροστά του πέρασα και δε μου μίλησε ο αναιδέστατος! Θα του κόψω την καλημέρα».
«Μα καλά τι της έχω κάνει και δε μου λέει ένα γειά».
«Άνθρωποι που δε λένε ένα καλημέρα το πρωί, δεν αξίζουν μία».
«Δε θα της ξαναμιλήσω ποτέ της γειτόνισσας, ακούς εκεί να με γράφει»!

Σκεφτείτε πόσο πιθανό είναι να λάβουν χώρα οι παραπάνω τρόποι επεξεργασίας του γεγονότος αυτού. Το ερώτημα είναι : αν αναλογιστούμε το προαναφερόμενο φαινόμενο που κοιτάμε αλλά δε βλέπουμε, μήπως θα πρέπει να είμαστε λιγότερο βιαστικοί στο κόψιμο της καλημέρας? Και κατ’ επέκταση μήπως έχει τύχει και σε μας και δεν το έχουμε συνειδητοποιήσει?

Εν τέλει μήπως η τάση απόδοσης κακόβουλου κινήτρου στη στάση κάποιου χρειάζεται λίγο περισσότερη φειδώ?

Human Relations

ανθρωπινες σχεσειςΣυγγραφέας του παραπάνω άρθρου είναι ο Σπύρος Καλημέρης Ιατρός, Ψυχίατρος & Ψυχοθεραπευτής. Είναι μέλος του Ιατρικού Συλλόγου Αθηνών & της Ελληνικής Ψυχιατρικής Εταιρείας και ζει και εργάζεται στην Αθήνα.

Ροή της σκέψης & παρεμβολές : Μια άλλη οπτική του φαινομένου των ιδεοληψιών

Ο ανθρώπινος νους είναι ένα πολύπλοκο μωσαϊκό από σκέψεις, εικόνες, συναισθήματα, παρορμήσεις, αισθήσεις. Στο πλαίσιο της (ατέρμονης) προσπάθειας διαλεύκανσης του μηχανισμού εμφάνισης και των αλληλεπιδράσεων των παραπάνω, είναι σημαντικό να συνειδητοποιήσουμε ότι η ροή της ανθρώπινης σκέψης δεν ακολουθεί πάντα ένα λογικό και σκόπιμο μονοπάτι. Στην πραγματικότητα οι ανεπιθύμητες παρεμβολές σε αυτήν είναι συχνές και γίνονται εμπόδιο στην ικανότητά μας για παραγωγική σκέψη και απόδοση. Παραδείγματα παρεμβολών είναι :

• Ιδεοληψίες/Παρεισφρύουσες (παρεμβάλλουσες) σκέψεις
• Ανησυχία
• Μηρυκασμοί
• Ονειροπόληση
• Προδιαθέσεις προσοχής
• Περισπάσεις προσοχής

Σημαντικός αριθμός ερευνών εώς σήμερα έχει καταλήξει στο συμπέρασμα ότι ιδεοληψίες υπάρχουν σε ποικίλο βαθμό και συχνότητα στο γενικό πληθυσμό και ΟΧΙ ΜΟΝΟ σε κλινικά διαγνωσμένες ψυχικές διαταραχές (ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή, κατάθλιψη, αγχώδεις διαταραχές). Η σημασία του γεγονότος αυτού είναι πολύ μεγαλύτερη απ’ όσο φαίνεται με την πρώτη ματιά.
Καταρχήν μιλώντας για ιδεοληψίες θα πρέπει να δώσουμε τον ορισμό τους. Η ιδεοληψία είναι ένα νοητικό παράγωγο ή αλλιώς ένα παράγωγο του εγκεφάλου που μπορεί να εκδηλωθεί ως σκέψη, εικόνα ή παρόρμηση. Έχει συγκεκριμένα χαρακτηριστικά :

• Παρεισφρύει, δηλαδή «εισβάλλει» στη ροή της συνειδητής σκέψης
• Εμπλέκεται στην εν εξελίξει γνωσιακή και συμπεριφορική δραστηριότητα
• Έχει εσωτερική προέλευση (νοητικό παράγωγο)
• Είναι ανεπιθύμητη/απαράδεκτη (δυστονική προς το Εγώ)
• Δεν παρουσιάζει κάποια σκοπιμότητα
• Τείνει να επαναλαμβάνεται ενίοτε με αυξητική τάση
• Τείνει να αποσπά την προσοχή εύκολα
• Είναι πολύ δύσκολο να ελεγχτεί
• Συσχετίζεται με την εμφάνιση έντονου άγχους και δυσφορίας

Οι ιδεοληψίες έχουν ποικίλο περιεχόμενο :

• Σεξουαλικό
• Μόλυνσης
• Ελέγχου
• Επιθετικότητας
• Βλασφημίας
• Ατυχήματος
• Αμφιβολίας
• Αποθησαύρισης
• Συμμετρίας
• Ακρίβειας

Αν και όπως προείπαμε διάφορες έρευνες εδώ και 4 δεκαετίες τουλάχιστον επιβεβαιώνουν την ύπαρξη ιδεοληψιών σε διάφορα ποσοστά στο γενικό πληθυσμό, μια διαφορά που χρήζει επισήμανσης είναι η συχνότητα εμφάνισής τους σε σύγκριση με πληθυσμούς ασθενών, η οποία είναι μικρότερη. Από την άλλη είναι χαρακτηριστικό ότι παρεισφρύουσες σκέψεις με περιεχόμενο σύντονο προς το Εγώ, δηλαδή όχι απαράδεκτες και ανεπιθύμητες, εμφανίζονται με παρόμοιες συχνότητες τόσο σε πληθυσμούς ασθενών όσο και στο γενικό πληθυσμό. Οι παρεισφρύουσες αυτές σκέψεις μπορεί να έχουν περιεχόμενο π.χ.:

• Ανησυχίας
• Ανασφάλειας
• Αποτυχίας
• Θλίψης
Η άλλη διαφορά είναι ποσοτική. Δηλαδή τα χαρακτηριστικά των ιδεοληψιών που αναφέρθηκαν παραπάνω υπάρχουν σε πολύ μικρότερο βαθμό στις παρεισφρύουσες σκέψεις που απαντώνται στο γενικό πληθυσμό.
Το στοιχείο που θα πρέπει να σταθούμε, διότι έχει νόημα για τη θεραπευτική προσέγγιση των ιδεοληψιών, είναι ότι η τάση για άσκηση ελέγχου και εξουδετέρωσης στις παρεισφρύουσες σκέψεις ατόμων χωρίς κλινικά διαγνωσμένη διαταραχή είναι πολύ μικρότερη εώς μηδενική. Αυτό συμβαίνει γιατί τα άτομα αυτά δεν αποδίδουν υψηλή προσοχή ή σημασία ή σκοπιμότητα ή νόημα στην παρουσία τέτοιων νοητικών παρεμβολών. Έτσι λοιπόν αναδεικνύεται σε μείζον το ζήτημα του τι σημαίνει η εμφάνιση της ιδεοληψίας, τι σημασία της αποδίδεται. Η γνωσιακή θεραπευτική αντιμετώπιση των ιδεοληψιών στοχεύει σε αυτό ακριβώς : να επανατοποθετήσει το φαινόμενο στη σωστή του βάση μέσω συγκεκριμένων γνωσιακών και συμπεριφορικών τεχνικών.

Η τελική επανατοποθέτηση είναι ότι :Οι ιδεοληψίες είναι ασήμαντες και άσκοπες νοητικές παρεμβολές

 

Συγγραφέας του παραπάνω άρθρου είναι ο Σπύρος Καλημέρης Ιατρός, Ψυχίατρος & Ψυχοθεραπευτής. Είναι μέλος του Ιατρικού Συλλόγου Αθηνών & της Ελληνικής Ψυχιατρικής Εταιρείας και ζει και εργάζεται στην Αθήνα.

Στο ιατρείο του στην Αθήνα ο ψυχίατρος Σπύρος Καλημέρης σας παρέχει την πιο σύγχρονη ψυχοθεραπευτική και φαρμακευτική αντιμετώπιση της ιδεοψυχαναγκαστικής διαταραχής αλλά και γενικά των ιδεοψυχαναγκαστικών συμπτωμάτων, σε συνδυασμό με στοχευμένες ψυχοκοινωνικές παρεμβάσεις τόσο στον ασθενή όσο και στο στενό, αλλά και ευρύτερο περιβάλλον του.Επίκεντρο της προσέγγισής του είναι η ποιότητα ζωής του ασθενή, με τον οποίο θα ασχοληθεί σοβαρά, υπεύθυνα και όσο χρόνο χρειάζεται για να του δώσει τη βοήθεια που χρειάζεται. Η διακριτικότητα, η ειλικρίνεια, η συναισθηματική κατανόηση θα είναι βασικά χαρακτηριστικά της θεραπευτικής σχέσης μαζί του.

 

Στερεότυπα & γνωσιακές διαστρεβλώσεις Μέρος 1ο : Στερεότυπα φύλου

Γνωσιακές διαστρεβλώσεις κυκλοφορούν «ανενόχλητες» γύρω μας. Εύλογα προκύπτει το ερώτημα τι σημαίνει ο όρος αυτός. Με πολύ απλά λόγια σημαίνει ότι έχουμε μάθει να σκεφτόμαστε με κάποια συγκεκριμένα πρότυπα σκέψης, τα οποία ενώ τα υιοθετούμε συνήθως ασυνείδητα και τα θεωρούμε αυτονόητα, μας οδηγούν σε εσφαλμένα συμπεράσματα, με αποτέλεσμα να διαιωνίζονται δυσλειτουργικές συμπεριφορές, τόσο σε ατομικό όσο και σε ομαδικό επίπεδο. Για το θέμα αυτό υπάρχει αρκετό υλικό μέσα στο website, το οποίο μπορεί ο ενδιαφερόμενος να ανακαλύψει πάτώντας στους σχετικούς συνδέσμους στο τέλος του άρθρου.

Οι γνωσιακές διαστρεβλώσεις λειτουργούν «υπογείως». Δηλαδή ως επί το πλείστον δεν υπάρχει η επίγνωση της ενσωμάτωσής τους στην καθημερινότητα του λόγου μας ή των συμπεριφορών μας. Ο συνδυασμός τους με στερεότυπα ή γενικευμένες πεποιθήσεις είναι ίσως ο πυροδοτικός μηχανισμός για ένα ευρύ φάσμα προβλημάτων της εποχής (επίσης στο τέλος του άρθρου υπάρχει σχετικός με τον ορισμό των στερεοτύπων καθώς και με την επίδρασή τους στην ψυχική υγεία σύνδεσμος). Παρακάτω προσπαθώ να προσεγγίσω ένα από αυτά με τη φιλοδοξία να προσφέρω μια διαφορετική οπτική γωνία σε αναγνώστες που το θέμα τους απασχολεί.

Το θέμα λοιπόν που επέλεξα για αρχή είναι τα στερεότυπα φύλου, δηλαδή : «Οι άντρες είναι …» ή «οι γυναίκες είναι …». Όπου 3 τελείες μπορούν να τοποθετηθούν πάρα πολλά επίθετα, με αποτέλεσμα να σχηματίζονται οι αντίστοιχες πεποιθήσεις! Νομίζω ότι όλοι μας κάποια στιγμή έχουμε βρεθεί στη φάση που να αποδώσουμε χαρακτηρισμούς στο άλλο φύλο ,οι οποίοι αντιλαμβάνεστε ότι μόνο κολακευτικοί δεν είναι. Κάποιοι από μας πιθανώς το κάνουν πολύ συχνότερα. Συνήθως θα βάλουμε μπροστά και το όλοι/όλες, ειδάλλως αυτό υπονοείται. Στην πραγματικότητα εδώ επεισέρχεται βαθιά η έννοια της υπεργενίκευσης που ορίζεται ως εξής «η τάση να προκύπτει χωρίς στοιχειοθέτηση ένα γενικό συμπέρασμα μετά από θεώρηση ενός μεμονωμένου γεγονότος ή να χαρακτηρίζεται μια ολόκληρη ομάδα ατόμων από πράξεις ενός μικρού τμήματος της ομάδας αυτής».

Όλοι μας γνωρίζουμε ένα συγκεκριμένο αριθμό γυναικών ή αντρών. Μπορεί να είναι 10-20-50-100-200-500 αναλόγως με την κοινωνική ζωή του καθενός. Αν θεωρήσουμε ότι στην Ελλάδα υπάρχουν 5000000 αντρες και 5000000 γυναίκες προκύπτει ότι γνωρίζουμε ένα απειροελάχιστο ποσοστό από το κάθε φύλο. Επομένως ΑΚΟΜΗ ΚΑΙ ΑΝ θεωρήσουμε ότι όλοι/όλες όσοι/όσες γνωρίζουμε είναι έτσι ή αλλιώς, δεν μπορούμε να γενικεύσουμε λόγω του ελάχιστου στατιστικού δείγματος που έχουμε. Για να γίνει πιο κατανοητό, αν γνωρίζουμε 10 το ποσοστό είναι 0,000002 και με 200 πάει στο 0,00004! Επιπλέον, το ερώτημα που ακολουθεί άμεσα είναι αν η κρίση μας για τα άτομα του ιδίου φύλου που γνωρίζουμε είναι σωστή και αντικειμενική. Είναι σύνηθες θεωρώ να ακούμε σήμερα στομφώδεις περιγραφές από εκπροσώπων και των δύο φύλων για το πόσο χάλια έχουν περάσει με μία ή περισσότερες σχέσεις τους με το έτερο φύλο. Αυτό που συμβαίνει εδώ είναι μια σειρά από διαστρεβλώσεις, που λειτουργούν και εντός και εκτός των σχέσεων και γίνονται μια από τις αιτίες των προβλημάτων. Εκείνο που χάνεται εν μέρει από την άμεση προσοχή είναι η ατομικές ιδιαιτερότητες και η πολυπλοκότητα του κάθε ανθρώπου, είτε άνδρα είτε γυναίκας. Τελικά δημιουργείται φαύλος κύκλος καθώς η τελική κρίση του καθένα επηρεάζεται από την ύπαρξη ή όχι πεποιθήσεων. Το παρακάτω σχηματάκι, χωρίς να είναι ο κανόνας, δείχνει αδρά πώς λειτουργεί ο θεωρούμενος φαύλος κύκλος.

ΠΕΠΟΙΘΗΣΗ/ΣΤΕΡΕΟΤΥΠΟ→ΔΙΑΣΤΡΕΒΛΩΜΕΝΗ ΚΡΙΣΗ→ΜΕΤΑΒΟΛΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ→ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΤΗ ΣΧΕΣΗ ΚΑΘΩΣ Η ΜΕΤΑΒΟΛΗ ΑΥΤΗ ΔΕ ΓΙΝΕΤΑΙ ΕΥΚΟΛΑ ΑΠΟΔΕΚΤΗ→ΜΕΤΑΒΟΛΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΑΛΛΟΥ→ΕΠΙΒΕΒΑΙΩΣΗ ΟΤΙ «ΤΕΛΙΚΑ ΟΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΕΙΝΑΙ ΕΤΣΙ Ή ΟΙ ΑΝΤΡΕΣ ΕΙΝΑΙ ΕΤΣΙ»

Έτσι λοιπόν αν κάποιος ή κάποια απατήθηκε από τον/την πρώην σύντροφό του/της  είναι πολύ πιθανό να προβεί στο συμπέρασμα ότι όλοι οι άντρες είναι καθάρματα ή ότι όλες οι γυναίκες ασκούν το αρχαιότερο επάγγελμα. Το συμπέρασμα αυτό όμως που προκύπτει σε μια περίοδο έντονης συναισθηματικής φόρτισης και κυκλοφορεί συνεχώς στο μυαλό του απατημένου, είναι πιθανό σιγά σιγά να μετατραπεί σε πεποίθηση. Η πεποίθηση αυτή δεν μπορεί παρά να επηρεάσει και τη μελλοντική συμπεριφορά του. Αναλόγως την προσωπικότητα του απατημένου, η συμπεριφορά του όσον αφορά το άλλο φύλο μπορεί να είναι ζηλοτυπική, επιφυλακτική, περιφρονητική, εκδικητική και πολλά άλλα. Βραχυπρόθεσμα ή μακροπρόθεσμα μια ζηλοτυπική συμπεριφορά προκαλεί δυσφορία, θυμό, εναντίωση, συναισθηματική απομάκρυνση, αλλαγή συμπεριφοράς και εν τέλει στροφή εκτός συστήματος οικογένειας προς αναζήτηση συναισθηματικής και σωματικής εγγύτητας. Η πυροδότηση συναισθηματικής διαταραχής (κατάθλιψη) δεν είναι ασυνήθιστο φαινόμενο σε παρόμοιες περιπτώσεις.

Υπάρχει μεγάλος αριθμός πεποιθήσεων-στερεοτύπων σχετικών με το φύλο. Ένα ακόμη παράδειγμα θα ήταν σκόπιμο να δοθεί και αυτό θα μπορούσε να είναι η πεποίθηση ότι οι άντρες είναι υπεύθυνοι για την οικονομική ή γενικά υλική στήριξη μιας οικογένειας, ενώ οι γυναίκες για την ανατροφή των παιδιών και του νοικοκυριού. Πρόκειται για πεποίθηση με απαρχές απροσδιόριστης παλαιότητας, που τη σημερινή εποχή δέχεται ισχυρή πίεση εν μέσω των σημαντικών οικονομικών ανακατατάξεων που έχει φέρει η παγκοσμιοποίηση, αλλά και η κρίση. Έτσι αν για παράδειγμα έρθουν τα πράγματα έτσι για μια οικογένεια, ώστε ο άντρας να μείνει άνεργος και να δουλεύει η γυναίκα, πόσο μπορεί ο εκπρόσωπος του αντρικού φύλου να αποδεχτεί την αλλαγή ρόλων αντίθετα με αυτό που επιβάλει το στερεότυπο με το οποίο έχει μεγαλώσει?Κάποιες φορές μπορεί αλλά συχνότερα όχι και αυτό συσχετίζεται και με το επίπεδο συντηρητισμού μιας κοινωνίας. Οι προεκτάσεις του φαινομένου είναι ποικίλλες. Προφανώς και είναι επιθυμητό ο άντρας να συνεισφέρει σε σημαντικό και ενδεχομένως μεγαλύτερο βαθμό, όμως οι ρεαλιστικές συνθήκες μπορεί να επιβάλλουν προσαρμογή. Και επιπλέον δε θα πρέπει να θεωρείται μη επιθυμητό να εργάζεται, να εξελίσσεται επαγγελματικά και να συνεισφέρει με περισσότερους τρόπους στην οικογένεια η γυναίκα. Χωρίς βέβαια αυτό να οδηγεί τα πράγματα στο άλλο άκρο.. Ένα ακόμη στοιχείο προς επεξεργασία είναι το ότι πολλές φορές εκπρόσωποι του ενός φύλου ενισχύουν τα στερεότυπα που υποτίθεται ότι θέλουν να αποφύγουν. Στο παράδειγμά μας αναλογιστείτε την εξής πτυχή: Είναι πολλές αυτές οι γυναίκες που επιδιώκουν σήμερα να πληρώσουν – ή έστω να μοιραστούν – το λογαριασμό ενός δείπνου? Έτσι έχουμε σήμερα το φαινόμενο οι άντρες να νιώθουν εντονα συναισθήματα ντροπής, ενοχής και μειωμένης αυτοπεποίθησης όταν δεν μπορούν να ανταποκριθούν στο ρόλο του «άντρα του σωστού που πληρώνει» και οι γυναίκες να αντιφάσκουν διατηρώντας τέτοιες «απαιτήσεις» παράλληλα με την τάση εργασιακής/οικονομικής «ανεξαρτητοποίησης» τους.

Το φαινόμενο των στερεοτύπων του ενός φύλου για το άλλο είναι απότοκο αρκετών γνωσιακών προδιαθέσεων κοινωνικού τύπου και λήψης αποφάσεων. Ξεκινάμε με τη γνωστή ως «συμπεριφορά όχλου»  (“herd behavior”) που είναι η τάση να ακολουθούμε τις απόψεις και τις συμπεριφορές των πολλών. Αποτελεί ένα βασικό τρόπο μετάδοσης στερεοτύπων γενκά. Αν «όλοι» οι άντρες λένε ότι οι γυναίκες είναι έτσι, ε δεν μπορεί έτσι θα είναι. Επίσης η προδιάθεση υπέρ των «δικών μας» (Ingroup bias) που οδηγεί τα άτομα του ίδιου φύλου να είναι ευνοικά προκατειλλημένοι μεταξύ τους. Η προδιάθεση επιβεβαίωσης  Confirmation bias  που είναι η τάση να ερμηνεύουμε ερεθίσματα βάσει των προσχηματισμένων πεποιθήσεών μας ώστε να τις επιβεβαιώνουμε ή αλλιώς «μας αρέσει να συμφωνούμε με άτομα που συμφωνούν με μας»! Φανταστείτε την κλασική εικόνα με παρέες αντρών ή γυναικών που να θάβουν ανελέητα το αντίθετο φύλο! Η προδιάθεση αρνητικότητας (Negativity bias) ή η παρεμφερής μεγαλοποίηση των αρνητικών (catastrophizing), δηλαδή η τάση να δίνουμε μεγαλύτερη προσοχή και να διογκώνουμε τα αρνητικά ερεθίσματα/πληροφορίες. Αντίστοιχα λοιπόν το κάθε φύλο θα αξιολογεί ως σπουδαιότερα τα ελαττώματα του αντίθετου φύλου από τα προτερήματα.

Εδώ θα πρέπει να αναφερθεί ότι δεν ισχυρίζομαι ότι δεν υπάρχουν γενικότερα χαρακτηριστικά που εντοπίζονται συχνότερα στο κάθε φύλο. Απεναντίας υπάρχουν, βέβαια η αναφορά τους δεν είναι εντός του σκοπού του άρθρου (αφήστε που θα χρειαζόταν βιβλίο για να αναλυθεί το θέμα αυτό). Όπως μπορεί να καταλάβει κάποιος τα χαρακτηριστικά αυτά μπορεί να είναι ΚΑΙ ΘΕΤΙΚΑ ΚΑΙ ΑΡΝΗΤΙΚΑ. Επίσης κάποια χαρακτηριστικά υπάρχουν ταυτόχρονα και στα 2 φύλα. Ακόμη τα χαρακτηριστικά αυτά δεν έπεται ότι παραμένουν όλα διαχρονικά ίδια και απαράλλαχτα. Το προαναφερόμενο παράδειγμα το σχετικό με τους ρόλους των δύο φύλων είναι χαρακτηριστικό. Εν τέλει το ζήτημα που σχολιάζεται εδώ είναι η προκατειλλημένη αντιμετώπιση που επιφυλάσσει το ένα φύλο για το άλλο, λόγω των εγκυστωμένων πεποιθήσεων που έχουν εγκατασταθεί είτε μέσω μεμονωμένων εμπειριών και της από στόμα σε στόμα διάδοσης τους, είτε μέσω στερεοτύπων. Η επίδραση αυτή μπορεί να είναι εμφανής ή μη εμφανής. Η συνειδητοποίηση του φαινομένου αυτού θα μπορούσε να αποτελέσει μακροπρόθεσμα ένα μικρό λιθαράκι υποστήριξης,  εξισορρόπησης και ειρήνευσης στις σχέσεις μεταξύ των δύο φύλων. Φυσικά οι σχέσεις ανδρών γυναικών διέπονται από πολλούς ακόμη και πολυπλοκότερους παράγοντες.

Στερεότυπα & ψυχική υγεία

Γνωσιακές διαστρεβλώσεις

Γνωσιακή επιστήμη

στερεότυπα φύλου

Συγγραφέας του παραπάνω άρθρου είναι ο Σπύρος Καλημέρης Ιατρός, Ψυχίατρος & Ψυχοθεραπευτής. Είναι μέλος του Ιατρικού Συλλόγου Αθηνών & της Ελληνικής Ψυχιατρικής Εταιρείας και ζει και εργάζεται στην Αθήνα.

Στο ιατρείο του στην Αθήνα ο ψυχίατρος Σπύρος Καλημέρης σας παρέχει την πιο σύγχρονη ψυχοθεραπευτική και φαρμακευτική αντιμετώπιση του συνόλου των ψυχικών διαταραχώνσε συνδυασμό με στοχευμένες ψυχοκοινωνικές παρεμβάσεις τόσο στον ασθενή όσο και στο στενό, αλλά και ευρύτερο περιβάλλον του.Επίκεντρο της προσέγγισής του είναι η ποιότητα ζωής του ασθενή, με τον οποίο θα ασχοληθεί σοβαρά, υπεύθυνα και όσο χρόνο χρειάζεται για να του δώσει τη βοήθεια που χρειάζεται. Η διακριτικότητα, η ειλικρίνεια, η συναισθηματική κατανόηση θα είναι βασικά χαρακτηριστικά της θεραπευτικής σχέσης μαζί του.

Επίδραση ψυχοπιεστικών γεγονότων στο άγχος και στην κατάθλιψη

Μεγάλου μεγέθους (32000 συμμετέχοντες) μελέτη του πανεπιστημίου του Λιβερπουλ (κλικ για ανακατεύθυνση στην αντίστοιχη ιστοσελίδα) αναδεικνύει ένα ήδη γνωστό στον πολύ κόσμο γεγονός και ένα όχι και τόσο γνωστό ακόμα:

Η επίδραση ψυχοπιεστικών γεγονότων στη ζωή του ατόμου είναι η πρωταρχική αιτία ανάπτυξης καταθλιπτικής ή αγχώδους διαταραχής, ΟΜΩΣ το πώς ακριβώς το άτομο σκέφτεται και αντιμετωπίζει το εκάστοτε ψυχοπιεστικό συμβάν αποτελεί ΚΟΜΒΙΚΟ παράγοντα για το επίπεδο του άγχους ή της κατάθλιψης που θα βιώσει. Με άλλα λόγια «δεν είναι τα πράγματα που ταράζουν τους ανθρώπους, αλλά οι δοξασίες των ανθρώπων για τα πράγματα». Πρόκειται για τη βασική αρχή της Γνωσιακής Ψυχοθεραπείας,η οποία με μεγάλη αποτελεσματικότητα εφαρμόζεται ακριβώς σε αυτές τις δύο μείζονες και συχνότερες ψυχικές διαταραχές που ασχολήθηκε η παραπάνω μελέτη. Η αλλαγή προς το λειτουργικότερο του τρόπου που βλέπουμε τα πράγματα και η άρση κάποιων γνωσιακών διαστρεβλώσεων που αλλοιώνουν προς το αρνητικότερο την εικόνα μας για τον κόσμο μπορεί να έχει απρόσμενα εντυπωσιακό θεραπευτικό αποτέλεσμα για όποιον αποφασίσει να δοκιμάσει τη γνωσιακή ψυχοθεραπεία.

 
Συγγραφέας του παραπάνω άρθρου είναι ο Σπύρος Καλημέρης Ιατρός, Ψυχίατρος & Ψυχοθεραπευτής. Είναι μέλος του Ιατρικού Συλλόγου Αθηνών & της Ελληνικής Ψυχιατρικής Εταιρείας και ζει και εργάζεται στην Αθήνα.
 
Στο ιατρείο του στην Αθήνα ο ψυχίατρος Σπύρος Καλημέρης με εξειδικευμένη εκπαίδευση στο πεδίο των αγχωδών διαταραχών και της κατάθλιψης σας παρέχει την πιο σύγχρονη φαρμακευτική και ψυχοθεραπευτική αντιμετώπισή τους. Επίκεντρο της προσέγγισής του είναι η ποιότητα ζωής του ασθενή, με τον οποίο θα ασχοληθεί σοβαρά, υπεύθυνα και όσο χρόνο χρειάζεται για να του δώσει τη βοήθεια που χρειάζεται. Η διακριτικότητα, η ειλικρίνεια, η συναισθηματική κατανόηση θα είναι βασικά χαρακτηριστικά της θεραπευτικής σχέσης μαζί του.

Γνωστικές Λειτουργίες & Σχιζοφρένεια

 

Οι γνωστικές λειτουργίες φέρονται εις πέρας από την αλληλεπίδραση διαφόρων περιοχών του εγκεφάλου και είναι :

  • ο λόγος (προφορικός και γραπτός)
  • η μνήμη (με όλες τις υποδιαιρέσεις της, βλέπε εδώ)
  • η προσοχή και η συγκέντρωση
  • η βούληση
  • η αντίληψη

Οι παραπάνω λειτουργίες οδηγούν σε πιο σύνθετες δεξιότητες όπως :

  • η διαμόρφωση σχεδίων
  • η διαμόρφωση προτεραιοτήτων
  • η διατήρηση στόχων
  • η ικανότητα επίλυσης προβλημάτων
  • η μάθηση από την εμπειρία
  • η κριτική ικανότητα
  • η αφαιρετική ικανότητα
  • η κοινωνική συμπεριφορά
  • η λήψη αποφάσεων
  • η παραγωγή ιδεών-δημιουργικότητα

Στη σχιζοφρένεια, αλλά και γενικά στην ευρύτερη κατηγορία των ψυχωτικών διαταραχών, εντοπίζονται σε σημαντικό ποσοστό ελλείμματα στις παραπάνω γνωστικές λειτουργίες.Τα ελλείμματα αυτά είναι δυνατόν να ξεκινούν:

  • ·        ΠΡΙΝ την εμφάνιση της ψυχωτικής συνδρομής αποτελώντας επιβαρυντικό παράγοντα για την εκδήλωσή της,
  • ·        κατά τη διάρκεια της οξείας φάσης,
  • ·        αλλά και στη λεγόμενη υπολλειμματική φάση της νόσου που συνήθως έπεται μήνες εώς χρόνια μετά την αντιμετώπιση της οξείας ψυχωτικής συνδρομής .

Στην πρώτη περίπτωση μιλάμε για το πρόδρομο στάδιο της ψύχωσης το οποίο εγκαθίσταται σταδιακά σε νεαρή ή εφηβική ηλικία, μέρος του οποίου αποτελούν δυσχέρειες σε ορισμένες από τις γνωστικές λειτουργίες. Το αποτέλεσμα είναι εμφανείς ή λιγότερο εμφανείς αλλαγές στη συμπεριφορά του ασθενούς.Οι αλλαγές μπορεί να αφορούν κοινωνική απόσυρση, απώλεια ενδιαφέροντος για σχολείο/εργασία, μείωση σχολικής/εργασιακής  απόδοσης, έναρξη παράξενης συμπεριφοράς.

Η έγκαιρη αναγνώριση τέτοιων αλλαγών από το οικογενειακό περιβάλλον είναι ΥΨΙΣΤΗΣ ΣΗΜΑΣΙΑΣ, καθώς όσο νωρίτερα ξεκινήσει η θεραπεία, η οποία στο πρόδρομο στάδιο δε θα είναι απαραίτητα φαρμακευτική ή μόνο φαρμακευτική, αλλά και ψυχοθεραπευτική και εργοθεραπευτική, τόσο καλύτερη είναι η πρόγνωση της ψυχωτικής διαταραχής. Βέβαια στην πράξη υφίσταται ένα ΤΕΡΑΣΤΙΟ ΕΜΠΟΔΙΟ: το ΣΤΙΓΜΑ (βλέπε εδώ & εδώ). Λόγω του στίγματος συχνά σημειώνεται τέτοια χρονική καθυστέρηση στην αναζήτηση εξειδικευμένης βοήθειας που η ψύχωση καθίσταται πλέον ιδιαίτερα δύσκολο να αντιμετωπιστεί (βλέπε εδώ).

Οι σχιζοφρενείς έχουν χαμηλές επιδόσεις σε νευροψυχολογικά τεστ που μετρούν τη μνήμη εργασίας, τη σημασιολογική μνήμη, τη λεκτική και οπτική μάθηση και μνήμη, την προσοχή και συγκέντρωση, την οπτική αντίληψη αλλά και πιο σύνθετες δεξιότητες όπως η αφαιρετική ικανότητα, την επίλυση προβλημάτων, την εκτελεστική ικανότητα, τη στοχοκατευθυνόμενη συμπεριφορά κ.α. Σε ένα ποσοστό εντοπίζονται ανάλογες επιδόσεις σε συγγενείς ασθενών, γεγονός με σημασία στη διερεύνηση της κληρονομικότητας της νόσου (βλέπε εδώ). Τα γνωστικά ελλείμματα αποτελούν ξεχωριστή κατηγορία συμπτωμάτων της σχιζοφρένειας και συσχετίζονται σε κάποιο βαθμό με τα λεγόμενα αρνητικά συμπτώματα.

Οι γνωστικές δυσλειτουργίες νευροανατομικά αφορούν κυρίως την προμετωπιαία,προκινητική και κροταφική υποδιαίρεση του εγκεφάλου. Πιο συγκεκριμένα έχουν ανευρεθεί οι εξής αλλοιώσεις :

•             Φλοιώδης ατροφία

•             Μειωμένη συμμετρία σε διάφορες εγκεφαλικές περιοχές, όπως ο μετωπιαίος και ο κροταφικός λοβός.

•             Ατροφία σκώληκα παρεγκεφαλίδας

•             Κοιλίες: Διάταση πλάγιων κοιλιών εγκεφάλου κατά ~25%

•             Μεταιχμιακό σύστημα: ατροφία ιππόκαμπου και άλλων κροταφικών δομών κατά ~25%. Επιπλέον, ο ιππόκαμπος εμφανίζει δυσλειτουργία και αποδιοργάνωση της αρχιτεκτονικής των νευρώνων του. Το μέγεθος της ατροφίας σχετίζεται με τη βαρύτητα της νόσου.

•             Θάλαμος: μείωση μεγέθους και απώλεια νευρώνων σε ορισμένους πυρήνες

Οι αλλοιώσεις ανευρίσκονται συνήθως εξ αρχής στους ασθενείς, και δεν είναι σαφές αν επιδεινώνονται με την πάροδο της νόσου. Επιπλέον ανευρίσκονται και σε υγιείς συγγενείς τους, καθώς και σε άτομα υψηλού κινδύνου. Πιθανότατα αποτελούν τα αποτυπώματα της γενετικής προδιάθεσης και οφείλονται μάλλον στη διαταραχή νευρωνικής δικτύωσης του υπό ωρίμανση εγκεφάλου.

Η βελτίωση των γνωστικών λειτουργιών στη σχιζοφρένεια αποτελεί επίκεντρο της ψυχιατρικής έρευνας και πρακτικής τα τελευταία χρόνια. Ίσως αποτελεί κομβικό σημείο στη θεραπεία της σχιζοφρένειας, καθώς στοχεύει στην ανόρθωση της χαμηλής λειτουργικότητα των ασθενών σε σημαντικούς τομείς : κοινωνική ζωή, εργασία, οικογένεια. Πρέπει να σημειωθεί ότι δεν έχει αποδειχθεί βελτίωση στις γνωστικές λειτουργίες με την αντιψυχωτική φαρμακευτική αγωγή.Έτσι η εστίαση μεταπίπτει σε γνωσιακές-συμπεριφορικές μεθόδους όπως η γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία και η γνωσιακή αναδόμηση και ψυχοκοινωνικές και εργοθεραπευτικές παρεμβάσεις. Εν πάσει περιπτώσει η έρευνα στο συγκεκριμένο πεδίο είναι διαρκώς εξελισσόμενη.

Σπύρος Καλημέρης

 schizo cognition

Χειραγώγηση

Γνωσιακές Διαστρεβλώσεις & ΜΜΕ

Γνωσιακές Διαστρεβλώσεις (Cognitive Distortions) (Μέρος Ι)

Γνωσιακές Προδιαθέσεις/Παρακάμψεις (Cognitive Bias) (Μέρος ΙΙ)

Γνωσιακές Παρακάμψεις/Προδιαθέσεις (Μέρος ΙΙΙ)

Γνωσιακές Προδιαθέσεις (Μέρος IV)

Γνωσιακές Προδιαθέσεις & Οικονομική Συμπεριφορά (Μέρος V)

Στα παραπάνω άρθρα έχουν σχολιαστεί εκτενώς διάφορα νοητικά μοντέλα που λειτουργούν στην καθημερινή μας σκέψη και συνήθως ασυνείδητα επηρεάζουν τις καθημερινές μας αποφάσεις. Σημαντικό ρόλο στη διάδοση τους διαδραματίζουν τα ΜΜΕ σε παγκόσμιο επίπεδο. Ο Νόαμ Τσόμσκυ, επί 50 χρόνια (!) μάχιμος καθηγητής Γλωσσολογίας και πολύπειρος γνώστης των κοινωνικών επιστημών, δίνει εν συντομία κάποιες τεχνικές που χρησιμοποιούνται από τα ΜΜΕ και που περιλαμβάνουν διάφορες γνωσιακές παρακάμψεις.

Πηγή : Νόαμ Τσόμσκι – Δέκα τεχνικές για τη χειραγώγηση της κοινής γνώμης

1. Η τεχνική της διασκέδασης

tsomsky Πρωταρχικό στοιχείο του κοινωνικού ελέγχου, η τεχνική της διασκέδασης συνίσταται στη στροφή της προσοχής του κοινού από τα σημαντικά προβλήματα και από τις μεταλλαγές που αποφασίστηκαν από τις πολιτικές και οικονομικές ελίτ, δι’ενός αδιάκοπου καταιγισμού διασκεδαστικών και ασήμαντων λεπτομερειών.

Η τεχνική της διασκέδασης είναι επίσης απαραίτητη για να αποτραπεί το κοινό από το να ενδιαφερθεί για ουσιαστικές πληροφορίες στους τομείς της επιστήμης, της οικονομία, της ψυχολογίας, της νευροβιολογίας και της κυβερνητικής.

«Κρατήστε αποπροσανατολισμένη την προσοχή του κοινού, μακριά από τα αληθινά κοινωνικά προβλήματα, αιχμαλωτισμένη σε θέματα χωρίς καμιά πραγματική σημασία. Κρατήστε το κοινό απασχολημένο, απασχολημένο, απασχολημένο, χωρίς χρόνο για να σκέφτεται να επιστρέφει κανονικά στη φάρμα με τα άλλα ζώα». Απόσπασμα από το Όπλα με σιγαστήρα για ήσυχους πολέμους.

xiragogisi 2. Η τεχνική της δημιουργίας προβλημάτων, και στη συνέχεια παροχής των λύσεων

Αυτή η τεχνική ονομάζεται επίσης «πρόβλημα-αντίδραση-λύση». Πρώτα δημιουργείτε ένα πρόβλημα, μια «έκτακτη κατάσταση» για την οποία μπορείτε να προβλέψετε ότι θα προκαλέσει μια συγκεκριμένη αντίδραση του κοινού, ώστε το ίδιο να ζητήσει εκείνα τα μέτρα που εύχεστε να το κάνετε να αποδεχτεί.

Για παράδειγμα: αφήστε να κλιμακωθεί η αστική βία, ή οργανώστε αιματηρές συμπλοκές, ώστε το κοινό να ζητήσει τη λήψη μέτρων ασφαλείας που θα περιορίζουν τις ελευθερίες του. Ή, ακόμη: δημιουργήστε μια οικονομική κρίση για να κάνετε το κοινό να δεχτεί ως αναγκαίο κακό τον περιορισμό των κοινωνικών δικαιωμάτων και την αποδόμηση των δημοσίων υπηρεσιών.

3. Η τεχνική της υποβάθμισης

Για να κάνει κάποιος αποδεκτό ένα απαράδεκτο μέτρο, αρκεί να το εφαρμόσει σταδιακά κατά «φθίνουσα κλίμακα» για μια διάρκεια 10 ετών. Μ’ αυτόν τον τρόπο επιβλήθηκαν ριζικά νέες κοινωνικό-οικονομικές συνθήκες (νεοφιλελευθερισμός) στις δεκαετίες του 1980 και 1990. Μαζική ανεργία, αβεβαιότητα, «ευελιξία», μετακινήσεις, μισθοί που δεν διασφαλίζουν πια ένα αξιοπρεπές εισόδημα• τόσες αλλαγές, που θα είχαν προκαλέσει επανάσταση, αν είχαν εφαρμοστεί αιφνιδίως και βίαια.

4. Η στρατηγική της αναβολής

Ένας άλλος τρόπος για να γίνει αποδεκτή μια αντιλαϊκή απόφαση είναι να την παρουσιάσετε ως «οδυνηρή αλλά αναγκαία», αποσπώντας την συναίνεση του κοινού στο παρόν, για την εφαρμογή της στο μέλλον.

Είναι πάντοτε πιο εύκολο να αποδεχτεί κάποιος αντί μιας άμεσης θυσίας μια μελλοντική. Πρώτ’ απ’όλα, επειδή η προσπάθεια δεν πρέπει να καταβληθεί άμεσα. Στη συνέχεια, επειδή το κοινό έχει πάντα την τάση να ελπίζει αφελώς ότι «όλα θα πάνε καλύτερα αύριο» και ότι μπορεί, εντέλει, να αποφύγει τη θυσία που του ζήτησαν. Τέλος, μια τέτοια τεχνική αφήνει στο κοινό ένα κάποιο χρονικό διάστημα, ώστε να συνηθίσει στην ιδέα της αλλαγής, και να την αποδεχτεί μοιρολατρικά, όταν κριθεί ότι έφθασε το πλήρωμα του χρόνου για την τέλεσή της.

5. Η στρατηγική του να απευθύνεσαι στο κοινό σαν να είναι μωρά παιδιά

Η πλειονότητα των διαφημίσεων που απευθύνονται στο ευρύ κοινό χρησιμοποιούν έναν αφηγηματικό λόγο, επιχειρήματα, πρόσωπα και έναν τόνο ιδιαιτέρως παιδικό, εξουθενωτικά παιδιάστικο, σαν να ήταν ο θεατής ένα πολύ μικρό παιδί ή σαν να ήταν διανοητικώς ανάπηρος.

Όσο μεγαλύτερη προσπάθεια καταβάλλεται να εξαπατηθεί ο θεατής, τόσο πιο παιδιάστικος τόνος υιοθετείται από τον διαφημιστή. Γιατί; «Αν [ο διαφημιστής] απευθυνθεί σε κάποιον σαν να ήταν παιδί δώδεκα ετών, τότε είναι πολύ πιθανόν να εισπράξει, εξαιτίας του έμμεσου και υπαινικτικού τόνου, μιαν απάντηση ή μιαν αντίδραση τόσο απογυμνωμένη από κριτική σκέψη, όσο η απάντηση ενός δωδεκάχρονου παιδιού». Απόσπασμα από το «Όπλα με σιγαστήρα για ήσυχους πολέμους».

6. Η τεχνική του να απευθύνεστε στο συναίσθημα μάλλον παρά στη λογική

Η επίκληση στο συναίσθημα είναι μια κλασική τεχνική για να βραχυκυκλωθεί η ορθολογιστική ανάλυση, επομένως η κριτική αντίληψη των ατόμων. Επιπλέον, η χρησιμοποίηση του φάσματος των αισθημάτων επιτρέπει να ανοίξετε τη θύρα του ασυνείδητου για να εμφυτεύσετε ιδέες, επιθυμίες, φόβους, παρορμήσεις ή συμπεριφορές…

7. Η τεχνική του να κρατάτε το κοινό σε άγνοια και ανοησία

Συνίσταται στο να κάνετε το κοινό να είναι ανίκανο να αντιληφθεί τις τεχνολογίες και τις μεθοδολογίες που χρησιμοποιείτε για την υποδούλωσή του. «Η ποιότητα της εκπαίδευσης που παρέχεται στις κατώτερες κοινωνικές τάξεις πρέπει να είναι πιο φτωχή, ώστε η τάφρος της άγνοιας που χωρίζει τις κατώτερες τάξεις από τις ανώτερες τάξεις να μη γίνεται αντιληπτή από τις κατώτερες». Απόσπασμα από το «Ὀπλα με σιγαστήρα για ήσυχους πολέμους».

8. Η τεχνική του να ενθαρρύνεις το κοινό να αρέσκεται στη μετριότητα

Συνίσταται στο να παρακινείς το κοινό να βρίσκει «cool» ό,τι είναι ανόητο, φτηνιάρικο και ακαλλιέργητο.

9. Η τεχνική του να αντικαθιστάς την εξέγερση με την ενοχή

Συνίσταται στο να κάνεις ένα άτομο να πιστεύει ότι είναι το μόνο υπεύθυνο για την συμφορά του, εξαιτίας της διανοητικής ανεπάρκειάς του, της ανεπάρκειας των ικανοτήτων του ή των προσπαθειών του. Έτσι, αντί να εξεγείρεται εναντίον του οικονομικού συστήματος, απαξιώνει τον ίδιο τον εαυτό του και αυτο-ενοχοποιείται, κατάσταση που περιέχει τα σπέρματα της νευρικής κατάπτωσης, η οποία έχει μεταξύ άλλων και το αποτέλεσμα της αποχής από οποιασδήποτε δράση. Και χωρίς τη δράση, γλιτώνετε την επανάσταση!..

10. Η τεχνική του να γνωρίζεις τα άτομα καλύτερα από όσο γνωρίζουν τα ίδια τον εαυτό τους

Στη διάρκεια των τελευταίων πενήντα ετών, οι κατακλυσμιαία πρόοδος της επιστήμης άνοιξε μια ολοένα και πιο βαθειά τάφρο ανάμεσα στις γνώσει του ευρέως κοινού και στις γνώσεις που κατέχουν και χρησιμοποιούν οι ιθύνουσες ελίτ. Χάρη στη βιολογία, τη νευροβιολογία και την εφαρμοσμένη ψυχολογία, το «σύστημα» έφτασε σε μια εξελιγμένη γνώση του ανθρώπινου όντος, και από την άποψη της φυσιολογίας και από την άποψη της ψυχολογίας.

Το σύστημα έφτασε να γνωρίζει τον μέσο άνθρωπο καλύτερα απ’όσο γνωρίζει ο ίδιος τον εαυτό του. Αυτό σημαίνει ότι στην πλειονότητα των περιπτώσεων, το σύστημα ασκεί έναν πολύ πιο αυξημένο έλεγχο και επιβάλλεται με μια μεγαλύτερη ισχύ επάνω στα άτομα απ’όσο τα άτομα στον ίδιο τον εαυτό τους.

Κάποιος μπορεί να συμφωνεί ή να διαφωνεί ή εν μέρει να συμφωνεί και εν μέρει να διαφωνεί με τα παραπάνω. Εν πάσει περιπτώσει σημαντικό είναι και μόνο το γεγονός να αφιερώσει κάποιο χρόνο για να τα επεξεργαστεί live ή online. Δηλαδή την ώρα που θα παρακολουθεί ένα δελτίο ειδήσεων να ελέγξει με το μυαλό του και για παράδειγμα να αναρωτηθεί : «Τώρα αυτό που ακούω πόσο σημαντικό είναι στην πραγματική ζωή?» ή » Μα καλά μια καλή είδηση σε συμβαίνει σε αυτό τον κόσμο τελικά?» και αμέτρητα άλλα. Επιπλέον για εκείνους που έχουν γίνει «αλλεργικοί» στη λέξη «συνωμοσία» ορίστε και ακόμη ένα χρήσιμο αρθράκι :

Πηγή : Η Κατασκευή της Συναίνεσης: Ο Νόαμ Τσόμσκι και τα ΜΜΕ (1992)

Σε ένα από τα πιο πολυβραβευμένα ντοκιμαντέρ στην ιστορία του είδους, με τίτλο «Η Κατασκευή της Συναίνεσης: ο Νόαμ Τσόμσκι και τα Μίντια», οι δημιουργοί ακολουθούν σε διαλέξεις ανά τον πλανήτη τον βραβευμένο με το βραβείο Κιότο (ιαπωνικό βραβείο ισότιμο του Νόμπελ για τις κοινωνικές επιστήμες) καθηγητή Γλωσσολογίας και μαχητικό κριτικό της εξωτερικής πολιτικής των ΗΠΑ για μισό αιώνα, Νόαμ Τσόμσκι. Το αποτέλεσμα τους δικαίωσε με 22 βραβεία και 50 συμμετοχές σε διεθνή φεστιβάλ, καθώς αποτέλεσε το πιο επιτυχημένο ντοκιμαντέρ στην ιστορία του Καναδά μέχρι την προβολή του The Corporation (2003), από τους ίδιους δημιουργούς.

Ο Αμερικανός διανοητής υποστηρίζει ότι τα ΜΜΕ στις ΗΠΑ είναι, αν όχι «φερέφωνα», τουλάχιστον εκφραστές των συμφερόντων του κυρίαρχου πολιτικού και οικονομικού κατεστημένου (των «πολυεθνικών»). «Ο ρόλος των ΜΜΕ», σημειώνει, «είναι να υπερασπίζονται την πολιτική, οικονομική και κοινωνική ατζέντα των προνομιούχων ομάδων που κυριαρχούν στην κοινωνία και στο κράτος». Αυτή η εξάρτηση από την πολιτική και οικονομική εξουσία κάνει τα ΜΜΕ όργανα προπαγάνδας και όχι ενημέρωσης.

Οι έλεγχοι τους οποίους ασκεί η οικονομική και η πολιτική εξουσία μέσω των ΜΜΕ στις «Δημοκρατίες της Δύσης» διαφέρουν από αυτούς των ολοκληρωτικών καθεστώτων κι έτσι οι «Τάιμς της Νέας Υόρκης» δεν είναι η σοβιετική «Πράβδα». Ωστόσο, το τελικό αποτέλεσμα όσων αποτυπώνονται στο χαρτί είναι «εφάμιλλης ομοιογένειας και συμμόρφωσης», όπως υποστηρίζει.

Το φαινόμενο δεν είναι παράδοξο, επισημαίνει, ενώ η κατάδειξή του δε συνιστά θεωρία συνωμοσίας:

Τίποτα δεν είναι πιο άσχετο σε αυτά που συζητήσαμε από μια θεωρία συνωμοσίας. Αν αναλύσω το οικονομικό σύστημα και πω ότι η General Motors προσπαθεί να μεγιστοποιήσει το κέρδος και το μερίδιο της αγοράς, αυτό δεν είναι θεωρία συνωμοσίας, είναι ανάλυση των θεσμών. Δεν έχει καμία σχέση με τις συνωμοσίες και είναι η ίδια ακριβώς λογική που εφαρμόζεται για τα μέσα ενημέρωσης. Η φράση «θεωρία συνωμοσίας» αναφέρεται συνεχώς και νομίζω πως έχει σκοπό ακριβώς να αποθαρρύνει τη θεσμική ανάλυση.

Παράλληλα, για τους δομικούς περιορισμούς των δελτίων ειδήσεων και των ειδησεογραφικών εκπομπών που κατά κανόνα δεν επιτρέπουν εμβάθυνση στις αναλύσεις, σημειώνει:

Ας υποθέσουμε ότι εμφανίζομαι και μέσα σε δυο λεπτά πω ότι ο Καντάφι είναι τρομοκράτης ο Χομεϊνί δολοφόνος και ότι οι Ρώσοι εισέβαλαν στο Αφγανιστάν. Δεν χρειάζομαι αποδείξεις, όλοι θα συμφωνήσουν. Ας υποθέσουμε όμως ότι πω κάτι που δεν αναμασάει τα συμβατικά πιστεύω. Ας υποθέσουμε ότι πω κάτι που δεν είναι αυτό που περιμένουν. Ας υποθέσουμε ότι πω… «Οι μεγαλύτερες διεθνείς τρομοκρατικές επιχειρήσεις είναι αυτές που γίνονται από την Ουάσινγκτον». Ή ας υποθέσουμε ότι πω: «Τη δεκαετία του ’80 η κυβέρνηση των ΗΠΑ λειτουργούσε υπόγεια». Ας υποθέσουμε ότι πω: «οι ΗΠΑ εισέβαλαν στο Νότιο Βιετνάμ». «Οι καλύτεροι πολιτικοί ηγέτες είναι τεμπέληδες και διεφθαρμένοι» – «Αν εφαρμόζονταν οι νόμοι της Νυρεμβέργης τότε όλοι οι μεταπολεμικοί πρόεδροι των ΗΠΑ θα είχαν κρεμαστεί» – «Η Βίβλος είναι πιθανότατα το βιβλίο με τις περισσότερες γενοκτονίες» – «Η εκπαίδευση είναι ένα σύστημα επιβαλλόμενης άγνοιας» – «Δεν υπάρχει περισσότερη ηθική στις διεθνείς σχέσεις απ’ ότι υπήρχε στην εποχή του Τζέγκις Χαν. Απλώς υπάρχουν διαφορετικοί παράγοντες». Τότε «οι άνθρωποι θα θελήσουν να καταλάβουν τι εννοώ», συνεχίζει.

Εύλογα θα σκεφτούν: «Γιατί το είπες αυτό; Δεν το έχω ξανακούσει αυτό. Αφού το είπες θα πρέπει να δώσεις μια εξήγηση. Ίσως μερικές αποδείξεις και καλύτερα να έχεις πολλές αποδείξεις γιατί αυτό είναι ένα αρκετά αναπάντεχο σχόλιο. Ωστόσο δεν μπορείς να δώσεις αποδείξεις όταν μιλάς συνοπτικά. Αυτή είναι η μεγαλοφυΐα αυτού του δομικού περιορισμού».

Για το ντοκιμαντέρ που διέγραψε τη δική του πορεία, ο ίδιος σημειώνει μετά από εκκλήσεις του κόσμου «να προσχωρήσουν στο κίνημα του οποίου ηγείται», ότι ενδεχομένως είναι στη φύση του τηλεοπτικού μέσου να «θεοποιείται» το πρόσωπο σε βάρος του μηνύματος που μεταφέρει. Χαρακτηριστικά, για τους «Τάιμς της Νέας Υόρκης» απάντησε πως το ντοκιμαντέρ -και κυρίως το βιβλίο στο οποίο βασίζεται- αποτελεί πάνω από όλα μια κριτική για τα ΜΜΕ κι όχι ένα κάλεσμα για οργάνωση, όπως οι ίδιοι σημειώνουν αγνοώντας την πρώτη παράμετρο.

Λογοτεχνία & γνωστικές λειτουργίες

Με τον όρο γνωστικές λειτουργίες αναφερόμαστε σε ατομικές δεξιότητες που συμβάλλουν στην επαφή μας με το περιβάλλον και άλλους ανθρώπους και στην ανταπόκριση σε βασικό επίπεδο στις ανάγκες της καθημερινότητας. Οι γνωστικές λειτουργίες φέρονται εις πέρας από την αλληλεπίδραση διαφόρων περιοχών του εγκεφάλου και είναι :

  • ο λόγος (προφορικός και γραπτός)
  • η μνήμη (με όλες τις υποδιαιρέσεις της, βλέπε εδώ)
  • η προσοχή και η συγκέντρωση
  • η βούληση
  • η αντίληψη

Οι παραπάνω λειτουργίες οδηγούν σε πιο σύνθετες δεξιότητες όπως :

  • η διαμόρφωση σχεδίων
  • η διαμόρφωση προτεραιοτήτων
  • η διατήρηση στόχων
  • η ικανότητα επίλυσης προβλημάτων
  • η μάθηση από την εμπειρία
  • η κριτική ικανότητα
  • η αφαιρετική ικανότητα
  • η κοινωνική συμπεριφορά
  • η λήψη αποφάσεων
  • η παραγωγή ιδεών-δημιουργικότητα

Μία ακόμη έρευνα αναδεικνύει την αξια του διαβάσματος στην «ενίσχυση» των λειτουργιών αυτών. Η συγκεκριμένη μέτρησε την επίδραση του διαβάσματος λογοτεχνικών βιβλίων στη λήψη αποφάσεων (βλέπε εδώ) και στην ανθρώπινη συναισθηματική ανάγκη για σιγουριά και σταθερότητα. Περισσότερο τα λογοτεχνικά και λιγότερο βιβλία εκπαιδευτικού επαγγελματικού περιεχομένου ενισχύουν την ορθότερη κρίση ως προς τη λήψη αποφάσεων και την ανοχή της αβεβαιότητας, συμπεραίνει η έρευνα. Ο λόγος είναι με απλά λόγια οτι στο βιβλίο ο αναγνώστης δε βιώνει την ανάγκη να λάβει απόφαση, ενώ παράλληλα μπαίνει στη διαδικασία να να παρατηρήσει την ακολουθία γεγονότων μετά από απόφαση (κάποιου πρωταγωνιστή) που πιθανώς ο ίδιος να μη συμφωνεί. Ως εξωτερικός παρατηρητής αποκτά τη δυνατότητα να γνωρίσει και άλλες οπτικές και προοπτικές που εως τώρα δεν ήξερε, είχε παρεξηγήσει ή είχε υποβαθμίσει. Επιπλέον γνωσιακές διαστρεβλώσεις του τύπου «άσπρο ή μαύρο» (βλέπε εδώ) γίνεται πιο πρόσφορο να διαλυθούν. Ουσιαστικά το συμπέρασμα και το κλειδί ταυτόχρονα είναι η διεύρυνση του πεδίου σκέψης ή αλλιώς του πνευματικού ορίζοντα.

Πηγή : Reading novels makes us better thinkers

Η επίδραση των προαναφερόμενων γνωστικών λειτουργιών στην ανθρώπινη καθημερινότητα δεν μπορεί να παραγνωρίζεται ειδικά στη σημερινή εποχή. Πόσο συχνά νιώθουμε αβεβαιότητα για διάφορα πράγματα στη ζωή? Και τι επιπτώσεις έχει αυτή η αβεβαιότητα? Ας αναρωτηθεί ο καθένας μας. Η διαχείριση προβλημάτων που φαντάζουν ανυπέρβλητα θα μπορούσε σε πολλές περιπτώσεις να πάρει άλλη τροπή χωρίς «κοσμοιστορικές αλλαγές». Απλά με την εισαγωγή του βιβλίου στη ζωή μας..

Σπύρος Καλημέρης

tigana

 

 

Η λειτουργία της προσοχής στην αγχώδη διαταραχή

προσοχ'η

Η προσοχή αποτελεί μια ανώτερη ψυχική λειτουργία μέσω της οποίας επιτυγχάνεται ενεργητική ή παθητική εστίαση σε αισθητηριακά δεδομένα ή σε άλλες ανώτερες λειτουργίες.

Οι αγχώδεις διαταραχές χαρακτηρίζονται από την προδιάθεση της προσοχής σε συναισθηματικά απειλητικές πληροφορίες (βλέπε εδώ). Λεκτικά ερεθίσματα με αρνητικά φορτισμένο περιεχόμενο όπως «καρκίνος», «ασθένεια», «τρομοκρατία», «περικοπές» κ.λ.π. αλλά και οπτικά όπως μια εικόνα πολέμου ή φυσικής καταστροφής τείνουν να προκαλέσουν την αυτόματη εστίαση σε αυτά στους αγχώδεις ασθενείς και λιγότερο εώς καθόλου στους μη αγχώδεις. Με τον μηχανισμό αυτό η καθημερινότητα των ασθενών αυτών «βρίθει» από απειλές και κινδύνους. Πρέπει να σημειωθεί ότι ενώ η συντριπτική πλειοψηφία των ανθρώπων θα παρουσιάσει έντονη αντίδραση σε ένα άμεσα απειλητικό συμβάν π.χ. ένας ληστής να μας σταματήσει στο δρόμο με ένα όπλο στο χέρι, οι αγχώδεις ασθενείς θα παρουσιάσουν έντονη αντίδραση και σε μέτριας έντασης ή δυνητικά ερεθίσματα π.χ. θα περπατάνε ελέγχοντας συνεχώς γύρω τους για πιθανή προσέγγιση από «επικίνδυνο άτομο».

Παράλληλα, η διαρκής εστίαση της προσοχής σε απειλητικά ερεθίσματα έχει ως αποτέλεσμα τη «στένωσή» της. Με απλά λόγια αφήνεται μικρό περιθώριο στην εστίαση της προσοχής σε μη απειλητικά χαρακτηριστικά των ερεθισμάτων ή σε άλλα ερεθίσματα που υποδεικνύουν ασφάλεια αντί για κίνδυνο. Εάν αυτά λαμβάνονταν υπ’ όψιν, η επίδρασή τους θα ήταν ευεργετική για μια λιγότερο αγχώδη τελική ερμηνεία των «απειλητικών» καταστάσεων. Το γεγονός αυτό οδηγεί στην επινόηση άλλων συμπεριφορών ασφαλείας, οι οποίες ναι μεν παροδικά αποτρέπουν την εκδήλωση του άγχους, μακροπρόθεσμα όμως δεν είναι θεραπευτικές διότι οι καταστροφικές ερμηνείες διαιωνίζονται. Για να γίνει περισσότερο κατανοητό το παραπάνω, ας εξετάσουμε ένα υποθετικό παράδειγμα στο οποίο ένας αγοραφοβικός ασθενής δε βγαίνει έξω από το σπίτι μόνος του γιατί φοβάται ότι θα του συμβεί μια δύσπνοια και θα μείνει αβοήθητος. Το να βγαίνει πάντα συνοδευόμενος θα του μειώσει το άγχος. Δε θα τον βοηθήσει όμως να αντικρούσει τις αβάσιμες ιδέες και πεποιθήσεις ότι είναι ευάλωτος, ότι η εκδήλωση της δύσπνοιας είναι πιθανή εώς σίγουρη και ότι μια δύσπνοια είναι 100% των περιπτώσεων καταστροφική. Επιπλέον δεν είναι αντικειμενικά δυνατόν και λειτουργικό να κυκλοφορεί πάντα συνοδευόμενος. Η ίδια λογική έχει να κάνει και με την αποφυγή διαφόρων καταστάσεων. Για περισσότερα παραδείγματα των συμπεριφορών ασφαλείας και αποφυγής βλέπε εδώ.

Η προσοχή είναι μόνο μία από τις γνωσιακές παραμέτρους που δυσλειτουργούν σε μια αγχώδη διαταραχή και μέρος της γνωσιακής ψυχοθεραπείας για το άγχος εστιάζεται στη λειτουργία αυτή.

Η λειτουργία της προσοχής νευροβιολογικά επιτελείται από την πλαγιοραχιαία περιοχή του προμετωπιαίου φλοιού και την πρόσθια έλικα του προσαγωγίου, τμήμα του μεταιχμιακού συστήματος.

 

Συγγραφέας του παραπάνω άρθρου είναι ο Σπύρος Καλημέρης Ιατρός, Ψυχίατρος & Ψυχοθεραπευτής. Είναι μέλος του Ιατρικού Συλλόγου Αθηνών & της Ελληνικής Ψυχιατρικής Εταιρείας και ζει και εργάζεται στην Αθήνα.

Στο ιατρείο του στην Αθήνα ο ψυχίατρος Σπύρος Καλημέρης σας παρέχει την πιο σύγχρονη ψυχοθεραπευτική και φαρμακευτική αντιμετώπιση του συνόλου των ψυχικών διαταραχών. Η εξειδικευμένη εκπαίδευση στις ψυχωτικές, συναισθηματικές (διπολική διαταραχήκατάθλιψη) και αγχώδεις διαταραχές αποτελεί το βασικό ατού της δουλειάς του. Η επιστράτευση νέων διαγνωστικών εξετάσεων που συνεισφέρουν στην επιλογή καταλληλότερης αγωγής, είναι άλλο ένα πλεονέκτημα στην υπηρεσία του ασθενή.

Επίκεντρο της προσέγγισής του είναι η ποιότητα ζωής του ασθενή, με τον οποίο θα ασχοληθεί σοβαρά, υπεύθυνα και όσο χρόνο χρειάζεται για να του δώσει τη βοήθεια που χρειάζεται. Η διακριτικότητα, η ειλικρίνεια, η συναισθηματική κατανόηση θα είναι βασικά χαρακτηριστικά της θεραπευτικής σχέσης μαζί του.