Γνωσιακές Διαστρεβλώσεις & ΜΜΕ

Είναι γνωστό ότι τα ΜΜΕ σήμερα διαθέτουν μεγάλη επιρροή. Ο χαρακτηρισμός τους ως 4η εξουσία άλλωστε απορρέει από αυτό το γεγονός. Η δύναμή τους προκύπτει από την εισχώρηση, κυρίως των ηλεκτρονικών ΜΜΕ εν έτοι 2013, στη συντριπτική πλειοψηφία των σπιτιών των πολιτών κάθε χώρας. Η τηλεόραση εν προκειμένω έχει γίνει αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινότητας του ανθρώπου, ο οποίος την κρατά ανοιχτή για να ενημερωθεί, να σχηματίσει άποψη, να ψυχαγωγηθεί, ακόμη και να του κρατήσει συντροφιά σε κάποιες περιπτώσεις. Οι σκοποί της ενημέρωσης και της ψυχαγωγίας είναι «ευγενείς», αδιαμφισβήτητα πολλοί σημαντικοί για τον άνθρωπο σήμερα και δεν είναι λίγοι αυτοί που αντιμετωπίζουν ως λειτούργημα το επάγγελμα του δημοσιογράφου.

Πέρα από την εισαγωγική θεωρητική αυτή προσέγγιση, η 4η εξουσία χρήζει προσεκτικότερης εξέτασης σχετικά με το πώς έχει διαμορφωθεί σήμερα. Η κρίση των αξιών, την οποία λίγοι αμφισβητούν ότι υφίσταται στη σημερινή εποχή, έχει ακουμπήσει τα ΜΜΕ? Επίσης λίγοι είναι αυτοί που θα απαντήσουν αρνητικά. Είναι ο τρόπος μετάδοσης των γεγονότων αντικειμενικός, ανεπηρέαστος δηλαδή από την υποκειμενική αντίληψη του δημοσιογράφου και ως ατόμου, αλλά και ως εργαζόμενου σε μια ιδιωτική επιχείρηση? Κάποιοι μπορεί να επιχειρηματολογήσουν ότι μια πλήρως αντικειμενική προσέγγιση είναι πρακτικά αδύνατη, καθώς η μεσολάβηση του ανθρώπου ως αναμεταδότη αυτόματα προσδίδει ένα βαθμό υποκειμενικότητας. Βέβαια μέρος της εκπαίδευσης ενός δημοσιογράφου αποτελεί η εμφύσηση της ικανότητας ανεπηρέαστης ενημέρωσης, πόσο όμως είναι αυτό δυνατόν και πόσο εφαρμόζεται στην πράξη?

Αν εκλάβουμε λοιπόν ως δεδομένο ότι η 100% αντικειμενική ενημέρωση είναι πρακτικά ανέφικτη, τελειώνει το θέμα εκεί? Μάλλον όχι και αυτό υποστηρίζεται από κάποια διαχρονικά γεγονότα. Είναι κοινή γνώση των περισσότερων ότι κάθε μέσο κρατά μια είτε διακριτικότερη, είτε πιο εμφανή στάση υπέρ ή κατά κάποιων θεσμών όπως συντεχνίες, πολιτικά κόμματα ή αθλητικές ομάδες, αλλά και ιδεολογιών/απόψεων που εκφράζουν κάποια τμήματα του κοινωνικού συνόλου. Έτσι στην Ελλάδα είναι γνωστή στην πλειοψηφία των πολιτών η τοποθέτηση κάθε εφημερίδας, κάθε τηλεοπτικού καναλιού, κάθε ραδιοσταθμού και μάλιστα η τοποθέτηση αυτή έχει ουσιώδη ρόλο στην επιλογή του κάθε πολίτη από πού θα αντλήσει ενημέρωση. Βλέπουμε λοιπόν ότι έχει πλέον θεωρηθεί δεδομένο από πολλούς ότι η ενημέρωσή τους θα είναι συγκεκριμένης απόχρωσης. Για παράδειγμα οι φίλαθλοι μιας ομάδας με τίποτα δεν θα διαβάσουν εφημερίδες που γνωρίζουν ότι υποστηρίζουν την αντίπαλη. Παρομοίως πολίτες με «δεξιά» πολιτική τοποθέτηση γνωρίζουν εκ των προτέρων να αποφεύγουν εφημερίδες που κλίνουν προς τα αριστερά. Το ότι κάθε εφημερίδα αυτοπροβάλλεται στην αρχική της σελίδα ως αντικειμενική απλά αναδεικνύει την ιλαρότητα στην οποία έχει περιπέσει το ζήτημα αυτό.

Τελικά ο πολίτης επιθυμεί αντικειμενική ενημέρωση? Ας αναρωτηθεί ο καθένας από μας. Υποψιάζομαι ότι οι απαντήσεις θα είναι συντριπτικά καταφατικές. Υπάρχουν αντικειμενικά ΜΜΕ σήμερα που να του παρέχουν αυτή την υπηρεσία? Αν υπάρχουν είναι δύσκολο να εντοπιστούν. Φυσικά υφίσταται και ένα αξιοπρόσεκτο ποσοστό του κόσμου, που είναι πεπεισμένο ότι λαμβάνει αντικειμενική ενημέρωση από το μέσο που επιλέγει, ενώ υπάρχει και ένα άλλο ποσοστό που δεν απασχολείται καν με το αν ενημερώνεται αντικειμενικά ή όχι και… απλώς ακούει. Για το τέλος άφησα το καθόλου ευκαταφρόνητο ποσοστό εκείνου του κόσμου, που εξαιτίας της απογοήτευσής του για το υπάρχον επίπεδο των μίντια έχει γυρίσει την πλάτη στα παραδοσιακά ΜΜΕ και είτε δεν ενημερώνεται, είτε ψάχνεται διαρκώς για νέες πηγές ενημέρωσης. Οι τελευταίες αφθονούν στις μέρες μας λόγω της μεγάλης διάδοσης του διαδικτύου.

Χρειάζεται ο πολίτης αντικειμενική ενημέρωση? Χρειάζεται γιατί για να σχηματίσει άποψη για σημαντικά ζητήματα που τον αφορούν πρέπει να έχει όλες τις οπτικές περί αυτών. Όταν ο πολίτης επιλέγει μη αντικειμενική ενημέρωση, έχει ήδη σχηματίσει άποψη και απλώς επιλέγει να επιβεβαιώσει αυτό που ήδη πιστεύει? Εδώ υπεισέρχεται για πρώτη φορά στην ανάλυσή μας η έννοια των γνωσιακών προδιαθέσεων που περιγράφτηκαν σε προηγούμενα άρθρα (βλέπε εδώ). Ο άνθρωπος βρίσκεται υπό την ασυνείδητη συνήθως επιρροή αδυναμιών του ίδιου του νου του που διαστρεβλώνουν τον τρόπο που ερμηνεύει εξωτερικά ερεθίσματα όπως διάφορα γεγονότα της κοινωνικής, πολιτικής και οικονομικής πραγματικότητας. Πρόκειται για ευρήματα της  γνωσιακής ψυχολογίας με πολυεπίπεδες εφαρμογές στην πραγματικότητα αυτή, τμήμα της οποίας αποτελούν και τα ΜΜΕ.

Η αναπαραγωγή διάφορων γνωσιακών προδιαθέσεων από τα ΜΜΕ είναι δύσκολο να αμφισβητηθεί. Πρώτο και κύριον, εφόσον οι γνωσιακές προδιαθέσεις αποτελούν χαρακτηριστικό του ανθρώπινου νου, άρα και όλοι όσοι απασχολούνται στον τομέα των ΜΜΕ από τους δημοσιογράφους εώς και τους ιδιοκτήτες είναι σε τελική ανάλυση ως άνθρωποι επιρρεπείς σε αυτές. Δεύτερον, ένας άλλος κλάδος της ψυχολογίας συσχετίζεται με τα ΜΜΕ και την ανάπτυξή τους διαχρονικά. Πρόκειται για την κοινωνική ψυχολογία δηλαδή την επιστήμη που ως αντικείμενό της έχει να κατανοήσει και να ερμηνεύσει τις αλληλεπιδράσεις της σκέψης, των συναισθημάτων και της συμπεριφοράς μεταξύ των ατόμων. Ουσιαστικά το ερώτημα είναι το κατά πόσο τα ΜΜΕ σήμερα αξιοποιούν εξελιγμένες γνώσεις από τον τομέα της κοινωνικής ψυχολογίας, αλλά και άλλους όπως η γνωστική ψυχολογία, η νευροψυχολογία και η κοινωνιολογία ώστε να κατευθύνουν προς συγκεκριμένους στόχους τη βούληση των πολιτών. Η απάντηση στο ερώτημα αυτό δεν είναι απλή και αποτελεί πεδίο συνεχιζόμενης έρευνας. Πέρα από την καθαρά επιστημονική έρευνα, υπάρχουν κάθε είδους θεωρήσεις επί του θέματος αυτού, αρκετές σε καθαρά συνωμοσιολογικό επίπεδο, οι οποίες αποδίδουν κάθε είδους κακόβουλη πρόθεση στη λειτουργία των ΜΜΕ. Το παρόν άρθρο λαμβάνει ξεκάθαρες αποστάσεις από τέτοιου είδους «δαιμονοποιήσεις» και έχει στόχο εκτός από την παράθεση επιστημονικών δεδομένων, την εξαγωγή λογικών συμπερασμάτων που προκύπτουν από πραγματικά γεγονότα και παραδείγματα. Έτσι λοιπόν τα παραδείγματα γνωσιακών προδιαθέσεων που επί καθημερινής βάσης μπορούν να εντοπιστούν παρακολουθώντας ΜΜΕ είναι απεριόριστα. Παρατίθενται κάποιες από αυτές παρακάτω :

«Τυφλό σημείο» Bias blind spot  Η τάση να θεωρούμε τον εαυτό μας λιγότερο προκατειλημμένο από τους γύρω μας

Προδιάθεση επιβεβαίωσης Confirmation bias  Η τάση να ερμηνεύουμε ερεθίσματα βάσει των προσχηματισμένων πεποιθήσεών μας ώστε να τις επιβεβαιώνουμε ή αλλιώς «μας αρέσει να συμφωνούμε με άτομα που συμφωνούν με μας»!

Επιλεκτική στατιστική  Selection bias  Ανάλογα με τον τρόπο επιλογής του δείγματος μιας έρευνας ή δημοσκόπησης, τα αποτελέσματα τείνουν να διαφέρουν

Επίδραση πλαισίου  Framing effect   Η καθοδήγηση σε διαφορετικά συμπεράσματα με βάση την ίδια πληροφορία, αναλόγως με τον τρόπο παρουσίασής της

Φαινόμενο «status quo» (Status quo bias) Η τάση να θέλουμε τα πράγματα να μείνουν ίδια και απαράλλαχτα ή αλλιώς να προτιμώνται υπάρχουσες κοινωνικές,πολιτικές,οικονομικές δομές ασχέτως με τη λειτουργικότητά τους και σε βάρος εναλλακτικών επιλογών που θα ήταν ενδεχομένως επωφελείς για το σύνολο

Φαινόμενο εχθρικών μίντια  Hostile media effect   Η τάση να θεωρούμε τα ΜΜΕ ως προκατειλλημένα ανάλογα την κομματική ή οπαδική προτίμηση του καθενός.

Ψευδής συσχέτιση  Illusory correlation  Η λανθασμένη εκτίμηση ότι υπάρχει συσχέτιση μεταξύ δύο άσχετων γεγονότων

Προδιάθεση προβολής (Projection bias) Η τάση του ατόμου να θεωρεί ασυνείδητα ότι οι άλλοι μοιράζονται μαζί του σκέψεις, απόψεις, αξίες, συναισθήματα

Προδιάθεση προσοχής  Attentional bias  Η τάση του ατόμου να στρέφει την προσοχή του σε συγκεκριμένα ερεθίσματα (συνήθως με συναισθηματικό ή απειλητικό περιεχόμενο) του περιβάλλοντος αγνοώντας τα υπόλοιπα.

Φαινόμενο Διαθεσιμότητας  (Availability heuristic)  Η τάση να υπερεκτιμάται η πιθανότητα να συμβούν γεγονότα με μεγαλύτερη διαθεσιμότητα στη μνήμη, δηλαδή γεγονότα που μπορούμε ευκολότερα να φέρουμε στο νου μας. Σχετικός είναι και ο «καταρράκτης διαθεσιμότητας»  (Availability cascade) ή αλλιώς (Spacing effect) Σχετίζεται με την αύξηση της διαθεσιμότητας στη μνήμη ορισμένων πληροφοριών μέσω της συνεχούς επανάληψής τους. Ο συνδυασμός των δύο αυτών φαινομένων ουσιαστικά μπορεί να αποδοθεί με τη φράση «επανέλαβε κάτι αρκετά και θα γίνει πραγματικότητα»!

Η φράση «δεν ακούμε και κάνα καλό νέο πλέον» έχει χρησιμοποιηθεί πιθανώς από τους περισσότερους από εμάς. Ο μεγάλος όγκος των αρνητικών πληροφοριών που καθημερινά «βομβαρδίζουν» το άτομο μέσω των ΜΜΕ δεν μπορεί να αμφισβητηθεί. Γιατί συμβαίνει αυτό άραγε? Δεν υπάρχουν καλά νέα τη σημερινή εποχή? Αν γίνει αποδεκτό το επιχείρημα ότι σε καιρούς παρακμής και κρίσης τα νέα είναι περισσότερο αρνητικά παρά θετικά, τότε θα πρέπει να επιχειρηθεί σύγκριση με το πώς μεταδίδονταν τα γεγονότα πριν την κρίση. Αν και ορισμένοι μπορεί να το βρουν δύσκολο να ανακαλέσουν κάτι τέτοιο, κάποιοι άλλοι με λίγο «δυνατότερη μνήμη» ίσως θυμούνται ότι τα δελτία ειδήσεων σχεδόν πάντοτε περιλάμβαναν περισσότερες αρνητικές πληροφορίες όπως σκάνδαλα, διαφθορά, γραφειοκρατία κ.α. Επιπλέον όταν συνέβαιναν (και όταν συμβαίνουν ακόμη φυσικά) τραγικά γεγονότα όπως μαζικές δολοφονίες, τρομοκρατικές ενέργειες (π.χ. δίδυμοι πύργοι), πόλεμοι (π.χ. Ιράκ), φυσικά ή ανθρώπινα ατυχήματα (π.χ. ναυάγιο Σάμινα, τσουνάμι στην Ταυλάνδη, ατύχημα Φουκουσίμα) κ.α. κατακλύζεται η ειδησεογραφία από αυτά απωθώντας άλλες ειδήσεις τοπικές ή παγκόσμιες που πιθανώς θα άξιζε να μάθει ο κόσμος. Το θέμα βέβαια είναι ότι τα περισσότερα γεγονότα παρουσιάζονται με ένα υπερβολικό ύφος και υπό ένα πρίσμα καταστροφοποίησης (βλέπε εδώ μεγαλοποίηση αρνητικών ή catastrophizing), ακόμα και όταν δεν είναι τόσο σοβαρά. Η τακτική αυτή έχει το στόχο να προσελκύσει την προσοχή του ακροατή/αναγνώστη. Έχει βρεθεί σε σχετικές μελέτες ότι ερεθίσματα και ο τρόπος παρουσίασης αυτών, που στοχεύουν στο συναίσθημα του κοινού, έχουν «σαγηνευτική» επίδραση σε αυτό. Επιπλέον ερεθίσματα με αρνητικό περιεχόμενο προκαλούν μεγαλύτερη ενεργοποίηση του εγκεφάλου από αυτά με ουδέτερο ή θετικό και άρα εντονότερες συναισθηματικές αντιδράσεις φόβου, δέους, στενοχώριας, περιφρόνησης, θυμού κ.α. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα έχει τίτλο «Τρώνε παιδιά για να επιβιώσουν στη Βόρειο Κορέα» (βλέπε εδώ). Και μόνο στον τίτλο αυτό μπορεί κανείς να εντοπίσει 3 τουλάχιστον γνωσιακές διαστρεβλώσεις (βλέπε εδώ): Υπεργενίκευση, Καταστροφοποίηση, Αυθαίρετο συμπέρασμα. Η θεαματικότητα λοιπόν αυξάνεται και οι… πελάτες μαζεύονται είτε με την προβολή περισσότερων αρνητικά φορτισμένων θεμάτων, είτε με την επικέντρωση σε “light ψυχαγωγία” που υποτίθεται ότι στοχεύει στη χαλάρωση του ακροατή από τις δυσκολίες της καθημερινότητας.

Άρα λοιπόν το φαινόμενο της αρνητικής ενημέρωσης δεν είναι τωρινό, απλώς σήμερα με αφορμή την οικονομική κρίση έχει παραγίνει! Η καταστροφολογική ερμηνεία διαφόρων γεγονότων τον καιρό της οικονομικής κρίσης στην Ελλάδα είναι στην ημερήσια διάταξη. Κάθε δήλωση για παράδειγμα Ευρωπαίου αξιωματούχου που πιθανώς εμπεριέχει κάποια μομφή για την κατάσταση της ελληνικής οικονομίας είναι στην ευχέρεια του κάθε δημοσιογράφου-σχολιαστή να ερμηνευθεί ως προάγγελος νέων μέτρων (μετρολαγνεία). Ακόμη, το 2010 επαναλαμβανόταν διαρκώς και με κάθε δυνατό τρόπο στην Ελλάδα ότι μόνο η αποδοχή των μνημονίων μπορεί να σώσει τη χώρα από τη χρεωκοπία. Η πλειοψηφία του κόσμου απεδέχθη τα μνημόνια ως αναγκαίο κακό και φτάνουμε στο έτος 2013 όπου ήδη ακούγονται επισήμως παραδοχές λάθους από εκείνους που επέβαλαν τα μνημόνια αυτά, χωρίς τότε να θέσουν στη διάθεση του κόσμου άλλες εναλλακτικές λύσεις. Παρατηρούμε ότι η επανάληψη κάποιων απόψεων και εκτιμήσεων, στο πλαίσιο της προδιάθεσης διαθεσιμότητας της πληροφορίας Availability cascade και του (Spαcing effect) , οδήγησε στην αποδοχή αυτών ως δεδομένες.Ταυτόχρονα βλέπουμε στο πρόσφατο παράδειγμα της Κύπρου ότι χρησιμοποιείται περίπου η ίδια διπολική λογική (βλέπε εδώ και εδώ), δηλαδή μνημόνιο ή χρεωκοπία (για κάποιους εκβιασμός), ενώ πλέον είναι γνωστά τα διαλυτικά αποτελέσματα των μνημονίων στην ελληνική οικονομική ζωή. Είτε η μνήμη τους κάπως βολικά δεν τους βοηθά είτε δείχνουν για πολλοστή φορά επιλεκτική προσοχή σε καταστροφολογικές εκτιμήσεις , είτε και τα δύο, πάντως για γνωσιακές διαστρεβλώσεις μιλάμε.Τέλος δε θα πρέπει να ξεχνάμε την επιβαρυντική επίδραση της συνεχούς καταστροφολογίας στην ψυχολογία του κάθε πολίτη ως ξεχωριστό άτομο. Τα αρνητικά συναισθήματα που προαναφέρθηκαν όπως ο φόβος και ο θυμός, όταν διακινούνται συστηματικά, μπορεί να έχουν σοβαρές συνέπειες όσον αφορά την πυροδότηση ψυχικών διαταραχών!

Ποιοι είναι οι λόγοι της μη αντικειμενικότητας?  Γιατί διαιωνίζονται κάποιες γνωσιακές προδιαθέσεις που «θολώνουν» την κρίση του ακροατή ή του αναγνώστη? Ως γνωστόν τα ΜΜΕ αντλούν τα μεγαλύτερα τους έσοδα από διαφημίσεις και κατά δεύτερον από κρατικές επιχορηγήσεις και τραπεζικά δάνεια. Άρα το κάθε μέσο στοχεύει στην υψηλότερη δυνατή θεαματικότητα μέσω της οποίας η διαφήμιση θα δώσει μεγαλύτερο αποτέλεσμα. Ως παράδειγμα μεταφέρω αυτούσιο το απόσπασμα από το εξής δημοσίευμα (βλέπε εδώ): «Μπορεί για κάποιους να είναι απλώς «αριθμοί», αλλά για τα στελέχη των σταθμών αποτελούν βασική πηγή πληροφοριών, αλλά και προβληματισμού  για τα επόμενα βήματά τους, καθώς σκοπός τους είναι να δουν τι είναι αυτό που… μαζεύει πελάτες, αλλά και τι είναι αυτό που τους κάνει να φεύγουν… και να πηγαίνουν αλλού. Και όπως ανέφερα και στην αρχή του κειμένου, το βασικό είναι να αποδείξουν ότι έχουν «πελάτες», για να μπορέσουν να ζητήσουν και μερίδιο της διαφημιστικής πίτας. Κι ιδιαίτερα αυτή την περίοδο που η πίτα μεταφράζεται σε… ψίχουλα, κάθε αποχώρηση από το «ταμείο» τους, τους φέρνει ακόμα λιγότερα έσοδα!»

Επιπλέον δεν είναι κρυφό και άρα δεν μπορεί να αμφισβητηθεί το γεγονός ότι τα περισσότερα ΜΜΕ είναι ιδιοκτησίες ισχυρών οικονομικών παραγόντων κάθε χώρας. Ο στόχος του άρθρου δεν είναι να αναλύσει το ζήτημα αυτό, δεν μπορεί να όμως να αγνοηθεί η επίδραση του γεγονότος αυτού στην επιβεβαίωση της πεποίθησης μερίδας των πολιτών περί της διαβλητότητας της ενημέρωσης προς όφελος των παραγόντων αυτών. Το ίδιο ακριβώς επιχείρημα δύναται να ισχύσει και για κρατικά ΜΜΕ με τη διαφορά ότι αυτά φέρονται να μεροληπτούν υπέρ κυβερνητικών θέσεων. Ως παράδειγμα θα ήθελα να αναφέρω το εξής απόσπασμα επίσης από πρόσφατο δημοσίευμα (βλέπε εδώ) : «Οργισμένος είναι ο πρώην υπουργός Οικονομίας, και το κεντρικό πρόσωπο στο σκάνδαλο με τη λίστα Λαγκάρντ και την αλλοίωσή της, Γιώργος Παπακωνσταντίνου καθώς όπως διαρρέει το περιβάλλον του μέσω του Ν.. η Προανακριτική Επιτροπή μέσω των μέσων ενημέρωσης διαμορφώνει κλίμα παραπομπής εις βάρος του». Τα στοιχεία που προκύπτουν εδώ είναι ότι πρώτον μπορεί κάποιος να «διαρρεύσει» πληροφορίες μέσω κάποιου μέσου και δεύτερον ότι μπορεί μια επιτροπή να «διαμορφώσει κλίμα μέσω των ΜΜΕ εις βάρος κάποιου. Τώρα τι σχέση έχουν η «διαμόρφωση κλίματος» και οι διαρροές με την αντικειμενική ενημέρωση, είναι ένα ρητορικό ερώτημα! . Επίσης πρέπει να σημειωθεί ότι έντονη κριτική στα ΜΜΕ για τον μεροληπτικό τρόπο που λειτουργούν γίνεται και από αρκετούς δημοσιογράφους (βλέπε εδώ ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα).

Κλείνοντας τη μακροσκελή αυτή ανάλυση θα ήθελα να δώσω έμφαση στο πόσο συχνή είναι η ύπαρξη γνωσιακών διαστρεβλώσεων στα ΜΜΕ μέσω του παραδείγματος μιας δημοσκόπησης. Έτσι λοιπόν η ανάλυση των στοιχείων της σχετικής δημοσκόπησης (βλέπε εδώ) κλείνει με την εξής παράγραφο : «Ιδιαίτερη σημασία έχουν τα ευρήματα της έρευνας για την τρομοκρατία. Το 60% της κοινής γνώμης εμφανίζεται να πιστεύει ότι τα φαινόμενα τρομοκρατίας μεγεθύνονται για λόγους αποπροσανατολισμού των πολιτών. Μόνο το 38,1% τα αντιμετωπίζει ως μεγάλο πλήγμα για τη χώρα. Εκτιμάται λοιπόν ότι δημιουργείται ξανά ένα κοινωνικό υπόστρωμα ανοχής στα τρομοκρατικά κρούσματα και όχι ένα καθαρό μέτωπο κατά της βίας, όπως προσδοκά ο πολιτικός κόσμος.» Παρατηρούμε καταρχήν οτι χρησιμοποιείται το απαρέμφατο της λέξης εκτιμώ (εκτιμάται). Το ερώτημα είναι εκτιμάται από ποιόν!? Στη συνέχεια διαβάζουμε το αυθαίρετο συμπέρασμα οτι υπάρχει κοινωνικό υπόστρωμα ανοχής σε τρομοκρατικά κρούσματα. Από που προκύπτει αυτό? Το 60% δεν αρνείται την ύπαρξη φαινομένων τρομοκρατίας, αλλά θεωρεί οτι μεγαλοποιείται η σημασία φαινομένων βίας, τα οποία μέσω υπεργενίκευσης χαρακτηρίζονται ως τρομοκρατικά. Επιπλέον το 38,1% που τα θεωρεί όσο σοβαρά θα έπρεπε κατά τη δημοσιογράφο-σχολιαστή είναι μικρό? Το σχόλιο κλείνει με τη φράση «όχι ένα καθαρό μέτωπο κατά της βίας, όπως προσδοκά ο πολιτικός κόσμος». Δηλαδή οι πολίτες έρχονται σε αντίθεση με τον πολιτικό κόσμο ανεχόμενοι τη βία. Περα από το αυθαίρετο και αυτού του συμπεράσματος βάσει των παρατιθέμενων ποσοστών, η δημοσιογράφος ξέχασε να επιχειρηματολογήσει για το τι κάνει ο πολιτικός κόσμος για να πατάξει τη βία που «δεν ανέχεται». Δηλαδή η αύξηση της εγκληματικότητας, της βίας στα γήπεδα, οι καταστροφές και τα θύματα στην Αθήνα όταν γίνονται διαδηλώσεις, ακόμα και τα περιστατικά βίας σε ζωντανό τηλεοπτικό χρόνο είναι ενδείξεις της μη ανοχής του πολιτικού κόσμου απέναντι στη βία?

Όλα τα παραπάνω δε σημαίνει ότι όλα τα ΜΜΕ καταδικάζονται αναφανδόν και χωρίς ελαφρυντικά. Η χρησιμότητα των ΜΜΕ δεν μπορεί να αμφισβητηθεί παρά τα σοβαρά αρνητικά τους στοιχεία. Επίσης η υπεργενίκευση θα πρέπει να αποφεύγεται όσον αφορά την κριτική που γίνεται στα ΜΜΕ. Σε τελική ανάλυση ο κάθε ένας από μας θα μπορούσε να είναι αρκετά ευαισθητοποιημένος ώστε να επιλέγει μόνο τα κομμάτια της ενημέρωσης που προσεγγίζουν περισσότερο στις ευγενείς θεωρητικές πτυχές της. Τέτοια κομμάτια υπάρχουν, αλλά απαιτείται ενεργοποίηση από τον κάθε πολίτη ξεχωριστά ώστε να τα εντοπίσει και να τα επιλέξει.

Σπύρος Καλημέρης

Πηγές :


Παγίδες για το πορτοφόλι σας ή αλλιώς Γνωσιακές Προδιαθέσεις & Οικονομική Συμπεριφορά (Μέρος V)

Η συνέχεια του μεγάλου «οδοιπορικού» ενημέρωσης σχετικά με τις ανθρώπινες γνωσιακές προδιαθέσεις και προκαταλήψεις μας φέρνει αισίως στο 5ο μέρος του. Υπάρχουν κάποιες προδιαθέσεις που παρά την ευρεία εφαρμογή τους στην ανθρώπινη νόηση και συμπεριφορά, σχετίζονται και πιο συγκεκριμένα με τη διαχείριση των χρημάτων,την καταναλωτική συμπεριφορά,τη λήψη αποφάσεων για επενδύσεις και τα στερεότυπα που μεσολαβούν στην αντίληψη του ατόμου για τα οικονομικά.Τέτοιου τύπου γνωσιακές προδιαθέσεις δύνανται να συμβάλλουν αρνητικά στην οικονομική διαχείριση ενός ατόμου,μιας οικογένειας,μιας μικρής ή μεγάλης επιχείρησης ή ακόμη και μεγάλων οικονομικών οργανισμών όπως θα δούμε στη συνέχεια. Παρακάτω αναφέρονται κάποιες από αυτές.

Φαινόμενο ονομαστικής αξίας    Denomination effect  Η τάση του ατόμου να ξοδεύει περισσότερα χρήματα όταν διαθέτει μικρότερης ονομαστικής αξίας π.χ. νομίσματα συγκριτικά με το όταν διαθέτει μεγαλύτερης π.χ. χαρτονομίσματα

«Εκλογίκευση μετά την αγορά»  Post-purchase rationalization  Η τάση του ατόμου να βρίσκει επιχειρήματα που να υποστηρίζουν μια αγορά/επένδυση που έκανε,παρόλο που τη θεωρεί λανθασμένη.

Ψευδαίσθηση αυτοσυγκράτησης  Restraint bias  Η υπερεκτίμηση της δυνατότητάς μας να συγκρατήσουμε τον εαυτό μας μπροστά στους πειρασμούς π.χ. στα ψώνια ή στο φαγητό

Φαινόμενο υπερβολικής αυτοπεποίθησης   Overconfidence effect Η υπερεκτίμηση της αξιοπιστίας της κρίσης μας ή της ικανότητας να δώσουμε σωστές απαντήσεις

Προδιάθεση εξοικείωσης  familiarity heuristic  Η τάση να προτιμάμε επιλογές με τις οποίες είμαστε εξοικειωμένοι,δηλαδή επιλογές για τις οποίες υπάρχουν διαρκως ερεθίσματα γύρω μας, παρόλο που αυτές μπορεί να μην είναι οι σωστές για εμάς. Προδιάθεση στην οποία στηρίζεται εν μέρει η βιομηχανία της διαφήμισης! Πρόκειται για άλλη μια προδιάθεση με ευρύτατες εφαρμογές. Ένα σχετικό αφορά την επιλογή διαδρομής. Τείνουμε να επιλέγουμε μια διαδρομή που ήδη έχουμε χρησιμοποιήσει στο παρελθόν,παρόλο που μπορεί να υπάρχουν άλλες συντομότερες για τον προορισμό μας. Η προδιάθεση αυτή σχετίζεται και με την προαναφερόμενη (βλέπε εδώ) τάση μας να μην επιθυμούμε αλλαγές σε υπάρχουσες δομές άσχετα πόσο λειτουργικές είναι αυτές (Status quo bias).

«Παγίδα της σχετικότητας»  Relativity trap  Όταν η γκάμα των προϊόντων σύγκρισης είναι μικρή,η αξιολόγηση από τον πελάτη μιας τιμής αλλάζει. Έτσι όταν π.χ. η αρχική ή η συνιστώμενη τιμή ενός προϊόντος τίθεται ψηλά,η τελική τιμή με την έκπτωση που μας παρουσιάζεται μας φαίνεται χαμηλή. Κλασικό τρυκ των καταστημάτων για να αυξήσουν τις πωλήσεις τους! Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα ώστε να γίνει πιο κατανοητή η σχετικότητα είναι το εξής:Ας πούμε ότι σκοπεύουμε να αγοράσουμε ένα στυλό και ένα κοστούμι. Το στυλό κοστίζει 16 ευρώ,αλλά ξαφνικά θυμόμαστε μια εξαιρετική ευκαιρία εκποίησης όπου μπορούμε να το πάρουμε 1 ευρώ πηγαίνοντας σε μαγαζί που απέχει 15 λεπτά. Το κοστούμι κοστίζει 500 ευρώ αλλά ο υπάλληλος στο ταμείο μας ενημερώνει ότι υπάρχει το ίδιο σε προσφορά 485 ευρώ σε υποκατάστημα που απέχει επίσης 15 λεπτά. Το κέρδος μας είναι το ίδιο (15 ευρώ) , ο χρόνος που θα πρέπει να αφιερώσουμε είναι ο ίδιος (15 λεπτά). Τι θα επιλέγατε εσεις? Στο σχετικό πείραμα που διεξήχθη (βλέπε εδώ) στην πρώτη περίπτωση επικράτησε η επιλογή του φθηνότερου στυλό, ενώ στη δεύτερη του ακριβότερου κοστουμιού! Τι άλλαξε? Το μέτρο σύγκρισης,δηλαδή η αρχική τιμή του κάθε πράγματος!

Προδιάθεση άμεσου κέρδους  Hyperbolic discounting  Η τάση του ατόμου να επιδιώκει κέρδος πιο σύντομα άσχετα εάν είναι μικρότερο, από την περίπτωση να είναι μεγαλύτερο,αλλά αργότερα στη μονάδα του χρόνου. Από σχετικές έρευνες προκύπτει το ίδιο πάνω κάτω αποτέλεσμα:για παράδειγμα στην περίπτωση που ετίθετο το δίλημμα σε μια ομάδα ανθρώπων να κερδίσει 1000 ευρώ τώρα ή 2000 ευρώ σε 6 μήνες,οι περισσότεροι θα επέλεγαν το άμεσο κέρδος. Σχετίζεται με φλοιώδη & υποφλοιώδη νευρωνικά εγκεφαλικά δίκτυα παρόρμησης και ανταμοιβής, τα οποία με απλά λόγια οδηγούν το άτομο να επιλέγει άμεση ανταμοιβή και άντληση ευχαρίστησης. Αντίθετα τα φλοιώδη νευρωνικά δίκτυα κυρίως εδραζόμενα στον πλαγιοραχιαίο προμετωπιαίο εγκεφαλικό φλοιό,τα οποία μπορούν να έχουν τροποποιητική δράση στα προηγούμενα και με απλά λόγια να μας οδηγούν σε πιο «συνετές» και μακροπρόθεσμα ευνοϊκότερες επιλογές, επικρατούν σε λιγότερες περιπτώσεις. Έτσι εφαρμογές του φαινομένου αυτού συναντώνται στις διατροφικές μας συνήθειες,στην καταναλωτική μας συμπεριφορά,στις εξαρτήσεις είτε από ουσίες είτε π.χ. στον τζόγο και γενικά σε ό,τι μπορεί να μας δώσει κάποιου τύπου ικανοποίηση.

Ψευδαίσθηση του χρήματος  Money illusion  Η τάση να εστιάζουμε την προσοχή μας στην ονομαστική αξία του νομίσματος παρά στην αγοραστική του αξία ως μέσο ανταλλαγής. Για παράδειγμα η αλλαγή από δραχμή σε ευρώ. Πριν την αλλαγή μια τυρόπιτα κόστιζε 100 δρχ, ενώ μετά έφτασε 1 ή 1,5 ευρώ. Το 1,5 φαίνεται πολύ μικρότερο από το 100,στην πραγματικότητα όμως τώρα η τυρόπιτα κοστίζει 5 φορές πάνω!Με την ίδια προδιάθεση σήμερα το χαρτονόμισμα των 5 ευρώ αξιολογείται χαμηλά στη συνείδησή μας,ενώ πριν την αλλαγή το ποσό των 1700 δρχ είχε πολύ σημαντικότερη αγοραστική αξία.

Η σύγχρονη παραγωγική βιομηχανία μέσω της διαφήμισης και των ΜΜΕ βρίσκεται σε μια συνεχή διαδικασία ενίσχυσης και διαιώνισης των παραπάνω (αλλά και άλλων)  προδιαθέσεων στο καταναλωτικό κοινό. Ο κυριότερος λόγος που συμβαίνει αυτό είναι ο στόχος της αύξησης του κέρδους και άρα πώλησης περισσότερων προϊόντων που διέπει την ύπαρξη αυτών των επιχειρήσεων.

Ταυτόχρονα γνωσιακές προδιαθέσεις εντοπίζονται και σε μακροοικονομικό επίπεδο σε όλες τις πτυχές των επαγγελμάτων,εταιρειών,οργανισμών με αντικείμενο τα οικονομικά. Ο λόγος γίνεται για τα χρηματιστήρια και όλες τις επιχειρήσεις που είναι εισηγμένες σε αυτά, τις λεγόμενες «αγορές» που προσφάτως μπήκαν και επηρέασαν τη ζωή εκατομμυρίων Ελλήνων, τις τράπεζες, τα ιδιωτικά funds, διεθνείς οργανισμούς όπως το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο και ούτω καθεξής. Μια προδιάθεση που είναι ιδιαίτερα εμφανής είναι η ψυχολογία του όχλου ή της αγέλης (herd instinct , herd behaviour σε ελεύθερη μετάφραση). Σίγουρα αρκετοί αναγνώστες θα έχουν προσέξει ότι κάθε σημαντική πολιτική,κοινωνική,οικονομική εξέλιξη (ακόμα και φυσικά γεγονότα ή ατυχήματα) προκαλεί ένα «ντόμινο» παρόμοιων οικονομικών συνεπειών παγκοσμίως με πιο πρόσφατο παράδειγμα τις εκλογές στην Ιταλιά που δεν ανέδειξαν κυβέρνηση. Πτώση στα χρηματιστήρια, άνοδος των spreads, έντονη ανησυχία των αγορών κ.λ.π. Επαγωγικά λοιπόν συμπεραίνουμε ότι υπάρχει μια αρνητική (καταστροφική συχνά) ερμηνεία ενός γεγονότος,αρχίζει ένα fund να «πουλάει» και ακολουθούν και όλοι οι υπόλοιποι αφού κανείς δε θέλει να βγει χαμένος! Πρέπει να σημειωθεί ότι στη σημερινή εποχή της παγκόσμιας δικτύωσης οι οικονομικές αυτές επιπτώσεις μεταδίδονται πλέον σε ελάχιστο χρονικό διάστημα και σε αυτό συμβάλλουν και τα οικονομικά ενημερωτικά δίκτυα που εδώ και δεκαετίες έχουν δημιουργηθεί από μεγάλης εμβέλειας ΜΜΕ. Παράλληλα ελέγχεται και αν η καταστροφική ερμηνεία κάποιου πολιτικού γεγονότος μπορεί να στοιχειοθετηθεί. Σε αυτό το επίπεδο μπορεί κανείς να διακρίνει τη γνωσιακή διαστρέβλωση της μεγαλοποίησης των  αρνητικών (βλέπε εδώ). Άλλες γνωσιακές προδιαθέσεις και διαστρεβλώσεις που εντοπίζονται στο ίδιο παράδειγμα είναι η επιλεκτική προσοχή (βλέπε εδώ) , προδιάθεση προσοχής (Attentional bias) και η προδιάθεση αρνητικότητας (Negativity bias).

Όλα τα παραπάνω αποτελούν ένα ελάχιστο δείγμα του αντικειμένου ενός σχετικά νέου επιστημονικού κλάδου αυτού της Συμπεριφορικής Χρηματοοικονομικής (Behavioral Finance). Πρόκειται με απλά λόγια για μια συνένωση πηγών από κλάδους της ψυχολογίας και της οικονομικής επιστήμης και ασχολείται με τη μελέτη της συμπεριφοράς των ανθρώπων ως άτομα και ως μέλη ευρύτερων ομάδων σε ό,τι έχει να κάνει με τη διαχείριση χρημάτων. Το έναυσμα για την ανάπτυξη του κλάδου αυτού δόθηκε από την ανάγκη εύρεσης εξηγήσεων για περιπτώσεις που η οικονομική συμπεριφορά επενδυτών και καταναλωτών ήταν μη ορθολογική. Την κορύφωση μιας ανορθολογικής οικονομικής συμπεριφοράς αποτέλεσε η παγκόσμια οικονομική κρίση των τελευταίων ετών. Φαίνεται λοιπόν ότι μια από τις γενεσιουργές αιτίες της κρίσης ήταν ο παράγοντας των γνωσιακών προδιαθέσεων!

Σπύρος Καλημέρης

Πηγές

Γνωσιακές Προδιαθέσεις (Μέρος IV)

Η λήψη αποφάσεων είναι γνωσιακή διεργασία που μπορεί να συμβαίνει αμέτρητες φορές μέσα σε ένα τυπικό 24ωρο της ζωής μας. Από το τι ρούχα θα φορέσουμε το πρωί μέχρι το ποιες ενέργειες θα κάνουμε ώστε να είμαστε αποτελεσματικοί στην εργασία μας και πώς θα συμπεριφερθούμε στις προσωπικές μας σχέσεις. Κάποιες αποφάσεις που παίρνουμε έχουν αντίκτυπο και στο κοινωνικό σύνολο,όπως για παράδειγμα αν θα αφήσουμε σκουπίδια στην παραλία μέχρι και στο τι θα ψηφίσουμε στις εθνικές εκλογές. Πιθανόν να μην έχουμε πάντοτε επίγνωση για τη σημασία των αποφάσεών μας για τους πολλούς, η σημασία όμως υπάρχει έτσι κι αλλιώς. Οι αποφάσεις που παίρνουμε μπορεί να είναι βραχυπρόθεσμες όπως για παράδειγμα αν θα περάσουμε το φανάρι με πορτοκαλί ή τι θα φάμε το μεσημέρι, αλλά και μακροπρόθεσμες όπως για παράδειγμα μια οικονομική επένδυση,οι σπουδές μας,η δημιουργία οικογένειας κ.α.Σε όλες τις περιπτώσεις η διεργασία της λήψης απόφασης περιλαμβάνει την αξιολόγηση από το νοητικό μας όργανο,δηλαδή τον εγκέφαλο, των ερεθισμάτων-πληροφοριών που φθάνουν στην αντίληψή του και το φιλτράρισμα αυτών μέσα από παρελθούσες εμπειρίες και μνήμες καθώς και μέσα από προϋπάρχοντα,εγκατεστημένα νωρίς στη ζωή μας σχήματα και στερεοτυπικά πρότυπα σκέψης. Όπως ανέφερα σε προηγούμενο μέρος του άρθρου,αν και τα πρότυπα αυτά μπορεί να εξυπηρετούν σε κάποιες περιπτώσεις και υπό κάποιες συνθήκες,τις περισσότερες φορές επιδρούν αρνητικά στην αξιοπιστία των τελικών μας αποφάσεων. Διάφορες πεποιθήσεις και ιδέες που έχουμε σχηματίσει για διάφορους τομείς του κόσμου γύρω μας ενδέχεται να βασίζονται σε εσφαλμένη επεξεργασία κάποιων κομματιών του,η οποία κατά το πλείστον γίνεται ασυνείδητα!Οι εγγενείς μνημονικές αδυναμίες και διάφορες γνωσιακές προκαταλήψεις που αφορούν την κοινωνική μας συνδιαλλαγή περιγράφηκαν στα προηγούμενα άρθρα,αλλά δεν είναι οι μόνες. Ακολουθεί αναφορά στις κυριότερες γνωσιακές προδιαθέσεις που αφορούν τη διαδικασία λήψης αποφάσεων και σχηματισμού πεποιθήσεων (πιο απλά των «πιστεύω» μας)

Φαινόμενο «αβεβαιότητας» Ambiguity effect  Η τάση του ατόμου να αποφεύγει επιλογές για τις οποίες  λείπουν πληροφορίες κάνοντας αβέβαιο το αποτέλεσμα

Προδιάθεση προσοχής  Attentional bias  Η τάση του ατόμου να στρέφει την προσοχή του σε συγκεκριμένα ερεθίσματα (συνήθως με συναισθηματικό ή απειλητικό περιεχόμενο) του περιβάλλοντος αγνοώντας τα υπόλοιπα.

Φαινόμενο Διαθεσιμότητας  Availability heuristic  Η τάση να υπερεκτιμάται η πιθανότητα να συμβούν γεγονότα με μεγαλύτερη διαθεσιμότητα στη μνήμη, δηλαδή γεγονότα που μπορούμε ευκολότερα να φέρουμε στο νου μας. Σχετικός είναι και ο «καταρράκτης διαθεσιμότητας»  Availability cascade . Σχετίζεται με την αύξηση της διαθεσιμότητας στη μνήμη ορισμένων πληροφοριών μέσω της συνεχούς επανάληψής τους. Ο συνδυασμός των δύο αυτών φαινομένων ουσιαστικά μπορεί να αποδοθεί με τη φράση «επανέλαβε κάτι αρκετά και θα γίνει πραγματικότητα»!

«Τυφλό σημείο» Bias blind spot  Η τάση να θεωρούμε τον εαυτό μας λιγότερο προκατειλημμένο από τους γύρω μας

Προδιάθεση επιβεβαίωσης Confirmation bias  Η τάση να ερμηνεύουμε ερεθίσματα βάσει των προσχηματισμένων πεποιθήσεών μας ώστε να τις επιβεβαιώνουμε.

Αγνοώντας τις πιθανότητες  Neglect of probability  Η τάση να αγνοούμε τις υπάρχουσες πιθανότητες κατά την αξιολόγηση μιας αβέβαιας κατάστασης π.χ. φοβόμαστε περισσότερο τα αεροπλάνα από τα αυτοκίνητα, ενώ η πιθανότητα ατυχήματος με τα δεύτερα είναι μεγαλύτερη

Προδιάθεση αρνητικότητας Negativity bias Η τάση να δίνουμε μεγαλύτερη προσοχή και να θεωρούμε σημαντικότερες αρνητικές πληροφορίες/ερεθίσματα από τα θετικά. Εξελικτικά η προδιάθεση αυτή ερμηνεύεται ως μια προσπάθεια αυτοπροστασίας από τις πιθανές συνέπειες των αρνητικών γεγονότων

Προδιάθεση αντίδρασης Reactance  Η τάση να πράττουμε το αντίθετο από αυτό που οι άλλοι μας συμβουλεύουν,μας προτρέπουν,μας εντέλλουν ερμηνεύοντάς το ως προσπάθεια καταστρατήγησης της ελευθερίας γνώμης/επιλογής μας. Συχνή στην παιδική ηλικία …και όχι μόνο!

Επιλεκτική στατιστική  Selection bias  Ανάλογα με τον τρόπο επιλογής του δείγματος μιας έρευνας ή δημοσκόπησης,τα αποτελέσματα τείνουν να διαφέρουν

Texas sharpshooter fallacy Η εύρεση ομοιοτήτων σε άσχετες μεταξύ τους πληροφορίες και η χρήση τους για την ανάδειξη της ύπαρξης επαναλαμβανόμενων προτύπων

Φαινόμενο ψευδούς ομοφωνίας  False-consensus effect  Η τάση του ατόμου να υπερεκτιμά το πόσο οι άλλοι συμφωνούν μαζί του

Επίδραση πλαισίου  Framing effect   Η καθοδήγηση σε διαφορετικά συμπεράσματα με βάση την ίδια πληροφορία, αναλόγως με τον τρόπο παρουσίασής της

Η «πλάνη του τζογαδόρου»  Gambler’s fallacy  Η τάση να πιστεύουμε ότι οι μελλοντικές πιθανότητες επηρεάζονται από γεγονότα του παρελθόντος. Λανθασμένη στατιστική θεώρηση του τύπου : «Αφού επί 5 συνεχόμενες φορές έριξα τα ζάρια και ήρθε κορώνα,η πιθανότητα να έρθει γράμματα την εκτη φορά είναι μεγαλύτερη»

Προδιάθεση ψευδοβεβαιότητας  Pseudocertainty effect  Η τάση να μειώνουμε τις επιλογές με ρίσκο όταν το προδοκώμενο αποτέλεσμα είναι θετικό,ενώ να προβαίνουμε σε επιλογές μεγαλύτερου ρίσκου όταν το προσδοκώμενο αποτέλεσμα είναι αρνητικό

Φαινόμενο «Μετά Χριστόν προφήτης» (Hindsight bias)  Η τάση να θεωρούμε ότι προβλέψαμε την έκβαση κάποιων γεγονότων,χρονικά κρίνοντας όταν αυτά ήδη έχουν συμβεί

Φαινόμενο «status quo» (Status quo bias) Η τάση να θέλουμε τα πράγματα να μείνουν ίδια και απαράλλαχτα ή αλλιώς να προτιμώνται υπάρχουσες κοινωνικές,πολιτικές,οικονομικές δομές ασχέτως με τη λειτουργικότητά τους και σε βάρος εναλλακτικών επιλογών που θα ήταν ενδεχομένως επωφελείς για το σύνολο

Φαινόμενο εχθρικών μίντια  Hostile media effect   Η τάση να θεωρούμε τα ΜΜΕ ως προκατειλλημένα ανάλογα την κομματική ή οπαδική προτίμηση του καθενός. Για παράδειγμα ένας δεξιός μπορεί να «βλέπει» ότι μια παραδοσιακά φιλοκυβερνητική εφημερίδα αρχίζει και «κλείνει το μάτι» προς πιο κεντροαριστερές κατευθύνσεις, ενώ αντίθετα ένας αριστερός την ίδια χρονική στιγμή «βλέπει» ότι «η στήριξη του υπάρχοντος πολιτικού συστήματος είναι μεγαλύτερη από ποτέ».

«Ψυχολογία του όχλου» (Herd Instinct) Η τάση του ατόμου να υιοθετεί τις γνώμες και να ακολουθεί τις συμπεριφορές των πολλών

Ψευδαίσθηση ελέγχου  Illusion of control   Η τάση να υπερεκτιμάται ο βαθμός ελέγχου ή επιρροής του ατόμου σε εξωτερικά γεγονότα

Ψευδής συσχέτιση  Illusory correlation  Η λανθασμένη εκτίμηση ότι υπάρχει συσχέτιση μεταξύ δύο άσχετων γεγονότων

Πλάνη σχεδιασμού  Planning fallacy  Η τάση να υποεκτιμάται ο χρόνος ολοκλήρωσης ενός έργου

Φαινόμενο παράλειψης  Omission bias  Η τάση να κρίνουμε βλαπτικές πράξεις ως χειρότερες από παραλείψεις με παρόμοιο βλαπτικό αποτέλεσμα

Στρουθοκαμηλισμός  Ostrich effect  Η τάση να κάνουμε τα στραβά μάτια ή να αγνοούμε μια φανερά αρνητική κατάσταση!

Pareidolia  Το φαινόμενο της ερμηνείας ενός τυχαίου ερεθίσματος ως συγκεκριμένο και σημαντικό π.χ. η αντίληψη εικόνων ή προσώπων στο σχήμα ενός σύννεφου ή η αντίληψη «κρυφών» ακουστικών μηνυμάτων σε δίσκους βυνηλίου που παίζονται ανάποδα!

Κάνοντας κλικ στην αγγλική απόδοση του όρου μεταφερόμαστε στην online εγκυκλοπαίδεια Wikipedia όπου υπάρχει η αγγλική επεξήγηση των εννοιών,μια μεγάλη γκάμα σχετικών πηγών (references) καθώς και αναφορά σε αρκετά περισσότερες προδιαθέσεις.Επιπλέον μια μίνι έρευνα σε μηχανές αναζήτησης στο δίκτυο όπως η google δίνει εύκολα περισσότερες πληροφορίες οποιαδήποτε μας κινήσει το ενδιαφέρον.

Κάποιες γνωσιακές προδιαθέσεις αναφέρθηκαν και σε προηγούμενο άρθρο ως κοινωνικού τύπου (βλέπε εδώ). Στην πραγματικότητα και οι κοινωνικού τύπου προδιαθέσεις έχουν πολύ να κάνουν και με τις πεποιθήσεις μας,ενώ περιλαμβάνουν και τη διαδικασία λήψης απόφασης. Επιπλέον η ύπαρξη ή όχι μνημονικών αδυναμιών επίσης επηρεάζει τη λήψη μιας απόφασης. Η κατηγοριοποίηση που χρησιμοποιήθηκε επομένως δεν είναι τόσο ουσιαστική,απλώς εστιάζει σε μια συγκεκριμένη παράμετρο μερικών γνωσιακών προδιαθέσεων (όπως π.χ. η κοινωνική συνδιαλλαγή). Με ανάλογο τρόπο θα αναφέρω στο επόμενο μέρος του άρθρου κάποιες προδιαθέσεις που εκτός από τη γενική τους εφαρμογή αφορούν και πιο συγκεκριμένα τη διαδικασία λήψης αποφάσεων σχετικά με τη διαχείριση οικονομικών πόρων.

Σπύρος Καλημέρης

Γνωσιακές Παρακάμψεις/Προδιαθέσεις (Μέρος ΙΙΙ)

Κοινωνικού τύπου γνωσιακές προκαταλήψεις (Social Biases)

Μια απόπειρα ορισμού τους θα μπορούσε να είναι:Προκατειλλημένες στάσεις,πεποιθήσεις απέναντι σε συγκεκριμένες κοινωνικές,πολιτιστικές,πολιτικές ομάδες,θρησκείες,φυλές,φύλα συμπεριλαμβανομένου και τη συνειδητή ή ασυνείδητη έκφραση αυτών στον προφορικό και γραπτό λόγο.Και μόνο μια απλή αντιπαραβολή του ορισμού αυτού με συμβάντα και εμπειρίες της καθημερινότητας είναι αρκετή για να μας υποψιάσει περί του συμπεράσματος στο οποίο καταλήγουν έρευνες του κλάδου της κοινωνικής ψυχολογίας :  ότι κοινωνικές γνωσιακές προκαταλήψεις διαχρονικά αποτρέπουν την αμοιβαία επωφελή αλληλεπίδραση μεταξύ των ανθρώπων! Ακολουθεί μια σύντομη αναφορά στις κυριότερες από αυτές.

«Ψυχολογία του όχλου» (Herd Instinct) Η τάση του ατόμου να υιοθετεί τις γνώμες και να ακολουθεί τις συμπεριφορές των πολλών

Προδιάθεση υπέρ των «δικών μας» (Ingroup bias) Η τάση να επιδεικνύεται ευνοική αντιμετώπιση σε άτομα που θεωρούμε δικά μας,του κύκλου μας,της ομάδας στην οποία ανήκουμε

Φαινόμενο DunningKruger (Dunning–Kruger effect) Όταν μη ικανοί άνθρωποι φέρουν μεγάλη ιδέα για τον εαυτό τους,ενώ ικανοί έχουν την τάση να υποτιμούν τις δυνατότητές τους. Στην πρώτη περίπτωση αυτό συμβαίνει γιατί απουσιάζει η ικανότητα διάκρισης μεταξύ ικανότητας και ανικανότητας στους μη ικανούς ανθρώπους. Παρουσιάζει ομοιότητες και με το φαινόμενο της «απατηλής υπεροχής» (Illusory superiority)

Προκατάληψη ενός δίκαιου κόσμου («θείας δίκης»?) (Just-world phenomenon) Η τάση για πίστη σε ένα δίκαιο κόσμο όπου κάποια στιγμή οι άδικοι θα πάθουν ό,τι αξίζουν

Φαινόμενο «status quo» (Status quo bias) Η τάση να θέλουμε τα πράγματα να μείνουν ως είναι ή αλλιώς να προτιμώνται υπάρχουσες κοινωνικές,πολιτικές,οικονομικές δομές ασχέτως με τη λειτουργικότητά τους και σε βάρος εναλλακτικών επιλογών που θα ήταν ενδεχομένως επωφελείς για το σύνολο

Προδιάθεση ψευδούς συναίνεσης (False consensus effect) Η τάση του ατόμου να υπερτιμά το βαθμό που οι άλλοι συμφωνούν μαζί του

Προδιάθεση προβολής (Projection bias) Η τάση του ατόμου να θεωρεί ασυνείδητα ότι οι άλλοι μοιράζονται μαζί του σκέψεις,απόψεις,αξίες,συναισθήματα

Forer effect  Η τάση του ατόμου να δίνει υψηλή αξιοπιστία σε περιγραφές της προσωπικότητάς του που αφορούν υποτιθέμενα το ίδιο, ενώ στην πραγματικότητα είναι ασαφείς και γενικές και δύναται να ισχύουν για πολύ κόσμο π.χ. ωροσκόπια

«Ύστατο» σφάλμα απόδοσης (Ultimate attribution error) Όταν εσφαλμένα αποδίδουμε κάποιο χαρακτηριστικό σε ένα σύνολο ατόμων αντί να εξατομικεύουμε για κάθε άτομο ξεχωριστά

Θεμελιώδες σφάλμα απόδοσης (Fundamental attribution error) Η τάση του ατόμου να δίνει υπερβολική έμφαση σε εξηγήσεις βάσει χαρακτήρα για συμπεριφορές που παρατηρεί σε άλλους και να υποτιμά την επίδραση των καταστάσεων και συνθηκών κάτω από τις οποίες συμβαίνουν οι συμπεριφορές αυτές. Ακριβώς το αντίστροφο έχει την τάση να κάνει για δικές του συμπεριφορές! Για παράδειγμα μπορεί να κρίνουμε τους άλλους ως μη ηθικούς ή λαμόγια όταν χρησιμοποιούν κάποιο «βύσμα»,αλλά όταν το βύσμα παρουσιαστεί σε μας το εκμεταλλευόμαστε εκλογικεύοντας με ποικίλλους καταστασιακούς τρόπους (π.χ. έχω ανάγκη)

(Halo effect) Η τάση να κρίνουμε τους ανθρώπους βάσει επιφανειακών εντυπώσεων που έχουμε αποκομίσει από αυτούς π.χ. ένα ωραίο ντύσιμο

«Ηθική τύχη» (Moral luck) Η τάση του ατόμου να αποδίδει υψηλό ή χαμηλό ηθικό φρόνημα αναλόγως με το αποτέλεσμα μιας πράξης και όχι αναλόγως της πρόθεσης

Ψευδαίσθηση διαφάνειας (Illusion of transparency) Όταν υπερεκτιμάμε το πόσο μας γνωρίζουν οι άλλοι,αλλά και το πόσο εμείς γνωρίζουμε τους άλλους

 

Θα πρέπει να σημειωθεί ότι η κατηγοριοποίηση των γνωσιακών προδιαθέσεων όπως αναφέρθηκαν στα προηγούμενα μέρη του άρθρου (βλέπε εδώ και εδώ) δεν είναι αυστηρή και απλώς εξυπηρετεί περισσότερο τη δική μας κατανόηση. Έτσι σε πολλές από τις προαναφερόμενες προδιαθέσεις κατατάσσονται  και στην επόμενη και μεγαλύτερη κατηγορία που θα ακολουθήσει στο 4ο μέρος: το σύνολο των προδιαθέσεων που αφορά τη λήψη αποφάσεων/υιοθέτηση απόψεων,πίστεων,πεποιθήσεων.

Σπύρος Καλημέρης

Γνωσιακές Προδιαθέσεις/Παρακάμψεις (Cognitive Bias) (Μέρος ΙΙ)

Κοινό χαρακτηριστικό των γνωσιακών διαστρεβλώσεων (βλέπε εδώ) και προκαταλήψεων είναι η μεγάλη και διαχρονική διασπορά τους στην ανθρώπινη σκέψη και συμπεριφορά. Ενδεχομένως σε παλαιότερους χρόνους να διαμορφώθηκαν ως προσαρμοστικοί μηχανισμοί επιβίωσης σε δύσκολες συνθήκες, προστατευτικοί μηχανισμοί από πιθανές αποτυχίες και τρόποι ερμηνείας ανεξήγητων για το ανθρώπινο μυαλό γεγονότων. Χρησίμευσαν και χρησιμεύουν ως μέσα ταχείας εγκεφαλικής επεξεργασίας πληροφοριών και λήψης γρήγορων αποφάσεων όταν το επιβάλλουν οι συνθήκες (για παράδειγμα κάτω από έντονο στρες) καθώς και ως μέσα ανεύρεσης συντρόφου και εγκατάστασης συλλογικών σχέσεων. Ένας εναλλακτικός όρος που βοηθά περισσότερο στην κατανόησή τους είναι ως «γνωσιακή παράκαμψη». Δηλαδή ο εγκέφαλος κάνει «άλματα» στη λογική επεξεργασία των ερεθισμάτων ώστε να ανταποκριθεί σε συνθήκες που έχει εκλάβει ως δύσκολες. Στη σημερινή εποχή που η ροή των πληροφοριών αυξάνεται γεωμετρικά και οι απαιτήσεις της καθημερινότητας σε κοινωνικό,εργασιακό,οικονομικό,οικογενειακό επίπεδο έχουν διογκωθεί σε ποσότητα και πολυπλοκότητα σε σχέση με το παρελθόν, καθίσταται σαφές ότι τα πρότυπα αυτά είναι τουλάχιστον ανεπαρκή. Στη μεγάλη πλειοψηφία των περιπτώσεων τα πρότυπα αυτά εγκαθίστανται από μικρή ηλικία και είναι ασυνείδητα, δηλαδή το άτομο δεν έχει επίγνωση της ύπαρξής τους, καθώς είναι ενσωματωμένα στο νοητικό του όργανο.

Στο εξωτερικό (κυρίως στις ΗΠΑ) η έρευνα ως προς τις γνωσιακές προδιαθέσεις/προκαταλήψεις (cognitive bias) του ατόμου και τις προεκτάσεις αυτών προχωρά με σταθερά βήματα και μέσω του διαδικτύου κατά κύριο λόγο τα αποτελέσματά της αρχίζουν και γίνονται γνωστά σε ολοένα και περισσότερο στον ευρύτερο πληθυσμό. Στην Ελλάδα η ύπαρξή τους είναι γνωστή πιθανώς στο μεγαλύτερο ποσοστό των ειδικών επιστημόνων (ψυχολόγων, ψυχιάτρων, κοινωνιολόγων κ.α.), αλλά ως εκεί. Μια ιδιαίτερη περίπτωση στην οποία μελετάται στο εξωτερικό η επίδραση των γνωσιακών προκαταλήψεων είναι η νομική επιστήμη και πιο συγκεκριμένα η επίδραση που αφορά στους πρωταγωνιστές μιας δίκης όπως οι ένορκοι, οι δικαστές και οι δικηγόροι. Μια δίκη αποτελεί μια κατάσταση που η λήψη της τελικής απόφασης ενδέχεται να καθορίσει τη ζωή ενός ατόμου, την οικονομική του κατάσταση και άλλα σημαντικά ζητήματα. Έτσι λοιπόν πρέπει να λαμβάνονται υπ’όψιν όλες οι παράμετροι και οι πληροφορίες με τρόπο ενδελεχή και αντικειμενικό.

Η περίπτωση της δίκης μπορεί να οδηγήσει στον εύλογο συνειρμό για την ύπαρξη και μιας σειράς άλλων περιστάσεων κατά τις οποίες η κρίση και η ικανότητα λήψης αποφάσεων έχει μεγάλη σημασία. Παραδείγματα αποτελούν η ψήφος στις εθνικές,δημοτικές,συνδικαλιστικές και άλλες εκλογικές διαδικασίες, η επιλογή καταναλωτικής συμπεριφοράς, ο επαγγελματικός προσανατολισμός, η εργασιακή συνέπεια και υπευθυνότητα, οι σχέσεις μεταξύ των δύο φύλων, η προδιάθεση προς διάφορες κοινωνικές ομάδες και πολλά άλλα. Ουσιαστικά μπορεί να ειπωθεί ότι το άτομο δέχεται και καταγράφει πληροφορίες και ερεθίσματα γύρω του, τις αντιλαμβάνεται, τις καταχωρεί και τις αποθηκεύει και τις χρησιμοποιεί τόσο όταν απαιτείται δράση σε συλλογικό επίπεδο όπως τα προαναφερόμενα παραδείγματα,όσο και όταν παραστεί ανάγκη σε ατομικό επίπεδο. Η μεσολάβηση διαστρεβλώσεων, προκαταλήψεων, παρακάμψεων σε οποιοδήποτε στάδιο της διαδικασίας αυτής μπορεί επαγωγικά να έχει συνέπειες επίσης σε συλλογικό και ατομικό επίπεδο. Για παράδειγμα όταν το άτομο επιδεικνύει ασύνετη καταναλωτική συμπεριφορά γιατί επηρεάστηκε από μια σειρά διαφημίσεων η συνέπεια είναι ότι θα βρεθεί κάποια στιγμή χρεωμένο σε πολύ δύσκολη θέση. Με παρόμοιο σκεπτικό όταν μια μεγάλη πληθυσμιακή ομάδα καθοδηγείται μέσω μιας στοχευμένης πολιτικής καμπάνιας να στηρίξει μια κομματική παράταξη, χωρίς να συνυπολογίσει όλες τις παραμέτρους του παρόντος και λησμονώντας το παρελθόν, η συνέπειες θα είναι οδυνηρές σε συλλογικό επίπεδο.

Στη συνέχεια θα παραθέσω τις κυριότερες γνωσιακές προδιαθέσεις (cognitive bias). Η λίστα είναι μεγάλη και για όποιον ενδιαφέρεται η εκπληκτική online εγκυκλοπαίδεια Wikipedia διαθέτει μια πλήρη καταγραφή. Χωρίζονται αδρά σε 3 μεγάλες κατηγορίες που αφορούν τη μνήμη και τις εγγενείς αδυναμίες της,την κοινωνική συνδιαλλαγή και τη λήψη αποφάσεων/υιοθέτηση απόψεων,πίστεων,πεποιθήσεων. Πρέπει να σημειωθεί ότι η μετάφρασή τους από τα αγγλικά ενδέχεται να μην αποδίδει επακριβώς το νόημα (κάποιες μάλιστα παρατίθενται αμετάφραστες) και γι’αυτό η αντιπαραβολή τους με τους σχετικούς συνδέσμους συνίσταται.

Μνημονικές (Memory Bias)

Υποβολιμότητα (Suggestibility) : Μια μορφή εσφαλμένης απόδοσης όπου αναφερόμενες από ομιλητή ιδέες εκλαμβάνονται λανθασμένα ως μνήμες/αναμνήσεις

Κρυπτομνησία (Cryptomnesia)  Μια μορφή εσφαλμένης απόδοσης όπου μια ανάμνηση εκλαμβάνεται λανθασμένα ως προϊόν φαντασίας και το αντίστροφο (ή αλλιώς η σύγχυση μεταξύ αναμνήσεων και φαντασίας)

Προδιάθεση σταθερότητας/συνέχισης (Consistency bias) Η εσφαλμένη απόδοση της ύπαρξης παρελθούσης νοοτροπίας/συμπεριφοράς και στον παρόντα χρόνο

Φαινόμενο επανάληψης σε τακτικά διαστήματα επί μακρόν (Spacing effect) Με αυτόν τον τρόπο ανακαλείται ευκολότερα η πληροφορία ή αλλιώς πες,πες,ξαναπες επί χρόνια, κάποια στιγμή θα εντυπωθεί!

Εσφαλμένη αναγνώριση αλήθειας (Illusion-of-truth effect) Η τάση να θεωρούμε αληθινές δηλώσεις που έχουμε ξανακούσει συχνά στο παρελθόν (χωρίς συχνά να θυμόμαστε πότε και που ακριβώς τις ακούσαμε), παρά δηλώσεις με τις οποίες δεν είμαστε εξοικειωμένοι

Φαινόμενο «Μετά Χριστόν προφήτης» (Hindsight bias) Η τάση να φιλτράρονται τα γεγονότα διαμέσου της γνώσης του παρόντος, ώστε να φαίνονται οτι τελικά ήταν  προβλέψιμα από το άτομο

Φαινόμενο συναισθηματικού ξεθωριάσματος (Fading affect biasΣυναισθήματα που σχετίζονται με αρνητικές αναμνήσεις ξεχνιούνται ευκολότερα από όσα σχετίζονται με θετικές

Εγωκεντρική προδιάθεση (Egocentric bias) Η ανάμνηση του παρελθόντος ως καλύτερο/ευνοϊκότερο για το άτομο από ότι πραγματικά ήταν ή η τάση να λησμονούνται οι αρνητικές πλευρές των γεγονότων που μας αφορούν

Κανόνας της αποκορύφωσης και του τέλους (Peak-end rule) Η τάση να ευνοείται η καταγραφή όχι του συνόλου μιας εμπειρίας,αλλά το πώς ήταν στο αποκορύφωμά της και πώς τελείωσε

Φαινόμενο «το’χω στην άκρη της γλώσσας μου» (Tip of the tongue) Η τάση να ξεχνάμε ξαφνικά το όνομα του αντικειμένου ή της πληροφορίας για την οποία μιλούσαμε, ενώ θυμόμαστε να το περιγράψουμε με άλλα λόγια

(Primacy effect) Το φαινόμενο όπου από μια λίστα με πληροφορίες ανακαλούμε ευκολότερα τις τελευταίες,ακολούθως τις πρώτες και τελευταίες τις ενδιάμεσες!

Στο 3ο μέρος θα ακολουθήσουν οι γνωσιακές προδιαθέσεις που αφορούν την κοινωνική συνδιαλλαγή και τη λήψη αποφάσεων/υιοθέτηση απόψεων,πίστεων,πεποιθήσεων

Σπύρος Καλημέρης

Γνωσιακές Διαστρεβλώσεις (Cognitive Distortions) (Μέρος Ι)

Σε προηγούμενο άρθρο για τη γνωσιακή θεραπεία αναφέρθηκα στην έννοια γνωσιακές παρεκκλίσεις. Στα αγγλικά η έννοια εισάγεται ως cognitive distortions που μεταφράζεται ως γνωσιακές παραμορφώσεις ή αλλοιώσεις. Μια άλλη πιο ελεύθερη μεταφορά του όρου είναι ως «διεργασιακά λάθη».Αν και όλες οι αποδόσεις της έννοιας είναι παρεμφερείς, θα χρησιμοποιήσω στο παρόν άρθρο τον όρο του τίτλου του δηλαδή γνωσιακές διαστρεβλώσεις,που ίσως ταιριάζει ένα κλικ παραπάνω στον ορισμό της:Ένα σύνολο αβάσιμων,ανακριβών,υπερβολικών,στερεοτυπικών προτύπων σκέψης (thought patterns) που ενεργοποιούνται από το νοητικό όργανο για να επεξεργαστεί τις εξωτερικές & εσωτερικές πληροφορίες που λαμβάνει. Ο όρος «γνωσιακές» χρησιμοποιείται για να δηλώσει ότι μιλάμε για νοητικά παράγωγα όπως για παράδειγμα σκέψεις,εικόνες,πεποιθήσεις. Πολύ σχετική έννοια είναι και η γνωσιακή προκατάληψη ή προδιάθεση (cognitive bias). Ορίζεται ως ένα πρότυπο αποκλίνουσας κρίσης που λαμβάνει χώρα σε συγκεκριμένες καταστάσεις και δύναται να οδηγήσει σε παραμορφωμένη αντίληψη αυτών και ατελούς ή μη λογικής ερμηνείας τους. Προκαλείται από στατιστικά λάθη,εγγενείς μνημονικές αδυναμίες και γενικότερες πιέσεις κοινωνικής συνδιαλλαγής. Οι γνωσιακές διαστρεβλώσεις και προκαταλήψεις αποτελούν αντικείμενο μελέτης της γνωσιακής επιστήμης και της κοινωνικής ψυχολογίας.

Οι γνωσιακές διαστρεβλώσεις αποτελούν το θέμα του πρώτου μέρους του άρθρου αυτού. Η συντριπτική πειοψηφία των ανθρώπων θα «υποπέσει» σε ανύποπτο χρόνο σε μία ή περισσότερες από αυτές .Συνήθως δεν παρουσιάζουν ιδιαίτερες συνέπειες για το άτομο και δεν προκαλούν διατάραξη της λειτουργικότητάς του. Βέβαια από τη στιγμή που το άτομο μάθει για την ύπαρξή τους, έχει τη δυνατότητα να ευαισθητοποιηθεί ώστε να τις αναγνωρίζει στον εαυτό του και τους γύρω του κι έτσι να ελαττώσει την επιρροή τους στην κρίση του. Πρέπει να τονιστεί ότι σε ορισμένες ψυχικές διαταραχές όπως οι αγχώδεις διαταραχές και η κατάθλιψη υφίσταται έντονη ενεργοποίηση των γνωσιακών διαστρεβλώσεων στο άτομο σε σημείο που να διαιωνίζουν την ίδια τη διαταραχή προκαλώντας ένα φαύλο κύκλο δυσλειτουργικών σκέψεων, συναισθημάτων, συμπεριφορών και σωματικών συμπτωμάτων. Έτσι, είναι αντικείμενο της γνωσιακής θεραπείας να εντοπίσει και να τροποποιήσει τα δυσλειτουργικά αυτά πρότυπα και το κάνει με σημαντική αποτελεσματικότητα.

Γνωσιακές διαστρεβλώσεις

  • Διπολική Σκέψη (Black & white or Polarized Thinking): Η σκέψη λειτουργεί συστηματικά με όρους υποτιθέμενου διλήμματος μεταξύ δύο συνήθως ακραίων ή/και αντίθετων περιπτώσεων. Ο νους αδυνατεί να αναγνωρίσει την ύπαρξη των πολλών ενδιάμεσων καταστάσεων αγνοώντας την ύπαρξη των πολλαπλών παραμέτρων που τις επηρεάζουν. Όλα ή τίποτα, άσπρο ή μαύρο, τώρα ή ποτέ, πρώτος ή τίποτα είναι κάποιες συχνές εκδηλώσεις του φαινομένου π.χ. «Είστε ή μαζί μας ή εναντίον μας» , «Ο κόσμος θυμάται τον πρώτο,το δεύτερο κανείς», «Αν δε γράψω άριστα είμαι τελειωμένος».
  • Αυθαίρετο συμπέρασμα (Arbitrary inference): Η υιοθέτηση απόψεων,κρίσεων χωρίς επαρκή στοιχεία και μαρτυρίες. Συχνά παίρνει τη μορφή «διαβάσματος της σκέψης»,του πώς νιώθει κάποιος ή γιατί κάνει κάτι π.χ. «Πάτωσα στο διαγώνισμα,ο καθηγητής δε με πάει». Άλλοτε εκδηλώνεται ως πρόγνωση του μέλλοντος π.χ. «Ο,τι και να κάνουμε η χρεωκοπία της χώρας είναι αναπόφευκτη» ή «Είδα όνειρο με ψάρια , λαχτάρα με περιμένει σήμερα».
  • Επιλεκτική προσοχή (Selective Attention) : Από όλες τις παραμέτρους μιας κατάστασης επιλέγεται μία,συνήθως με αρνητικό ή φοβογόνο περιεχόμενο και η προσοχή του παρατηρητή εστιάζεται εκεί, αγνοώντας άλλες συνήθως πιο σημαντικές και ρεαλιστικές π.χ. «Χάλια έγραψα στις εξετάσεις, μου ξέφυγε μια ερώτηση»
  • Εσφαλμένη τιτλοφόρηση (Mislabeling) : Η χρήση συγκεκριμένων χαρακτηρισμών με ουδέτερο ή αρνητικό περιεχόμενο που προδιαθέτει άμεσα ή έμμεσα σε αρνητική κρίση για το ίδιο το άτομο ή για άλλους «Μου ‘κανε παρατήρηση το αφεντικό,τελικά είμαι άχρηστος», «Έχασε πάλι η ομάδα,είναι losers».
  • Προσωποποίηση (Personalization) : Θεώρηση διάφορων γεγονότων και καταστάσεων μέσα από ένα εγωκεντρικό πρίσμα σύμφωνα με το οποίο αποδίδονται ευθύνες (και ενίοτε εύσημα) στο ίδιο το άτομο, ενώ παραγνωρίζονται ευθύνες ή συνεισφορές άλλων π.χ. «Οι γονείς μου πήραν διαζύγιο εγώ φταίω», «Τι ποδοσφαιριστής είναι αυτός κέρδισε μόνος του τον αγώνα».
  • Μεγαλοποίηση αρνητικών (Catastrophizing) : Η τάση να μεγαλοποιείται η σημασία αποτυχιών ή αδυναμιών και ελαττωμάτων του χαρακτήρα π.χ. «Χώρισα με το φίλο μου σήμερα, δεν πρόκειται να ξανακάνω σχέση», «Δεν τα καταφέρνω στις δημόσιες σχέσεις,δεν πρόκειται να πάω μπροστά»
  • Υποτίμηση θετικών (Discounting the positive) : Η τάση να υποβαθμίζονται επιτυχίες και θετικά γνωρίσματα του χαρακτήρα π.χ. «Και τι έγινε που τελείωσα την πτυχιακή μου επιτέλους, το μεταπτυχιακό μετράει», «και τι έγινε που είμαι εργατικός,δεν έχω βύσμα».
  • Νοητικό φίλτρο (Mental Filter) :  Η χρήση μιας συγκεκριμένης αρνητικής λεπτομέρειας ως γενικό κριτήριο που χρωματίζει όλες τις πλευρές μιας κατάστασης π.χ. «Ο υπάλληλος στο ταμείο με κοίταγε καλά καλά,για χαζό θα με πέρασε»
  • Υπεργενίκευση (Overgeneralization) : Από τις συχνότερες διαστρεβλώσεις, είναι η τάση να προκύπτει χωρίς στοιχειοθέτηση ένα γενικό συμπέρασμα μετά από θεώρηση ενός μεμονωμένου γεγονότος ή να χαρακτηρίζεται μια ολόκληρη ομάδα ατόμων από πράξεις ενός μικρού τμήματος της ομάδας αυτής π.χ. «Μαζί τα φάγαμε» «Οι δημόσιοι υπάλληλοι είναι τεμπέληδες».
  • Συναισθηματική λογική (Emotional Reasoning) : Το άτομο σε αυτή την περίπτωση εσφαλμένα εκλαμβάνει αρνητικά συναισθήματα ως απόδειξη/ένδειξη της πραγματικότητας π.χ. «Αφού νιώθω αποτυχημένος, έτσι θα’ναι».
  • Πρέπει (Shoulds) : Η λογική του πρέπει είναι βαθια εγκατεστημένη στην ανθρώπινη σκέψη και συμπεριφορά. Υπάρχουν δυο μεγάλες λίστες με πρέπει, αφενός η λίστα του τι πρέπει κανείς να κάνει ο ίδιος και αν/όταν δεν το κάνει θα νιώσει ενοχές και η λίστα του τι οι άλλοι πρέπει να κάνουν και αν/όταν δεν το κάνουν θα νιώσει θυμό! Π.χ. «Έπρεπε να πάρουμε δώρο που πήγαμε στο ξένο σπίτι», «Ο δημοσιογράφος έπρεπε να είναι πιο προσεκτικός στον τρόπο που παραθέτει τα γεγονότα», «Πρέπει να τηρηθεί το πρόγραμμα, ειδάλλως πρέπει να παρθούν νέα μέτρα».

Συχνά σε μια φράση εμπεριέχονται παραπάνω από μία διαστρεβλώσεις. Έτσι το παράδειγμα του νοητικού φίλτρου είναι ταυτόχρονα αυθαίρετο συμπέρασμα και εσφαλμένη τιτλοφόρηση. Πρέπει να σημειωθεί οτι εδώ αναφέρθηκαν ενδεικτικά οι συχνότερες διαστρεβλώσεις, καθώς υπάρχουν και άλλες είτε λιγότερο συχνές είτε κατατασσόμενες ως υποπεριπτώσεις των ανωτέρω.

Στο δεύτερο μέρος του άρθρου που σύντομα θ’ακολουθήσει θα γίνει αναφορά στις συχνότερα εμφανιζόμενες γνωσιακές προκαταλήψεις. Επιπλέον θα επιχειρηθεί  ο εντοπισμός τους σε διάφορες εκφάνσεις της κοινωνίας και της δημόσιας ζωής καθώς και μια αποτύπωση των πιθανών προεκτάσεών τους σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο.

Σπύρος Καλημέρης