Ποια είναι η σύνδεση του μύθου του Νάρκισσου με τη διάγνωση της διαταραχής;

Στον μύθο, ο Νάρκισσος ερωτεύτηκε την αντανάκλασή του και παρέμεινε ακίνητος κοιτώντας την μέχρι τον θάνατό του. Με ανάλογο τρόπο, ένα άτομο με ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας παγιδεύεται στις μεγαλειώδεις ιδέες που έχει για τον εαυτό του, κάτι που δημιουργεί σοβαρές δυσκολίες στην καθημερινότητα και στις διαπροσωπικές του σχέσεις.

Ποια είναι τα συμπτώματα της ναρκισσιστικής διαταραχής προσωπικότητας;

Για τη διάγνωση, ένα άτομο πρέπει να πληροί τουλάχιστον πέντε από τα κριτήρια του DSM-V. Τα βασικά συμπτώματα περιλαμβάνουν: μεγαλειώδες αίσθημα σπουδαιότητας, ενασχόληση με φαντασιώσεις επιτυχίας, πεποίθηση ότι είναι μοναδικό, ανάγκη για υπερβολικό θαυμασμό, αίσθηση ιδιαίτερων δικαιωμάτων, εκμετάλλευση των άλλων, έλλειψη ενσυναίσθησης, φθόνο και αλαζονική συμπεριφορά. Σημειώνεται ότι η διάγνωση αφορά μόνο ενήλικες.

Ποιοι είναι οι τύποι ναρκισσιστών;

Βιβλιογραφικά υπάρχουν δύο βασικοί τύποι: ο **εμφανής ναρκισσιστής** και ο **συγκαλυμμένος ναρκισσιστής**. Ο εμφανής είναι μεγαλόπρεπος, αλαζονικός και αναζητά συνεχώς την προσοχή, ενώ ο συγκαλυμμένος είναι φαινομενικά ντροπαλός και συγκρατημένος, αλλά έχει μια εξίσου μεγαλοπρεπή ιδέα για τον εαυτό του και εστιάζει στις προσωπικές του δυσκολίες.

Γιατί οι ναρκισσιστές δυσκολεύονται να μπουν σε θεραπεία;

Τα άτομα με ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας πολύ δύσκολα αναζητούν θεραπεία, εκτός αν υπάρχει κάποια συνυπάρχουσα ψυχική διαταραχή, όπως το άγχος. Αυτό οφείλεται στην αντίληψή τους ότι είναι ανώτεροι και οι κανόνες δεν ισχύουν για αυτούς, καθώς και στην ασυνείδητη αντίληψη ότι η πραγματικότητα διαφέρει από τις προσδοκίες τους, κάτι που προκαλεί άγχος.

Ναρκισσισμός & Ναρκισσιστική Διαταραχή Προσωπικότητας

Τι είναι ο ναρκισσισμός

Περιεχόμενα

Ο ναρκισσισμός είναι μια ψυχολογική έννοια που περιγράφει διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται και αξιολογεί τον εαυτό του, αναζητά αναγνώριση και ρυθμίζει την αυτοεκτίμησή του. Στην καθημερινή γλώσσα συνδέεται κυρίως με την αλαζονεία, την αυταρέσκεια και τον εγωκεντρισμό. Ωστόσο, η ψυχολογική και ψυχιατρική του σημασία είναι ευρύτερη.

Χρειάζεται να διακρίνουμε τη φυσιολογική αυτοεκτίμηση και τη φροντίδα του εαυτού από τα έντονα ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά και τη ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας. Η τελευταία αποτελεί κατάσταση που χαρακτηρίζεται από επίμονα δυσλειτουργικά μοτίβα στην εικόνα του εαυτού και στις διαπροσωπικές σχέσεις. Η αυτοπεποίθηση, η φιλοδοξία ή η περιστασιακή εγωκεντρική συμπεριφορά δεν αρκούν για τη διάγνωσή της.

Η υγιής αυτοεκτίμηση και η κατάλληλη φροντίδα του εαυτού μάς βοηθούν:

να διατηρήσουμε τις εσωτερικές μας ισορροπίες,
να ακούσουμε καλύτερα τις επιθυμίες και ανάγκες μας
να μας υποστηρίζει στις δυσκολίες της ζωής και να διαχειριστούμε το πέρασμα του χρόνου
να κινητοποιούμαστε προς αυτοβελτίωση, στόχους και κάθε τι που έχει νόημα για τη ζωή μας.

Να σημειώσουμε ότι στα παιδιά υπάρχει υψηλός, διογκωμένος ναρκισσισμός και αυτό είναι φυσιολογικό ως μέρος της αναπτυξιακής τους πορείας. Το ίδιο μπορεί να ισχύσει και κατά την περίοδο της εφηβείας, μια περίοδος που ο νέος άνθρωπος ψάχνεται ως προς τη διαμόρφωση της ταυτότητάς του. Ναρκισσισιστικά χαρακτηριστικά στους εφήβους δεν αποτελούν απαραίτητα δείκτη για την μετέπειτα ανάπτυξη της διαταραχής.

Ο όρος κακοήθης ναρκισσισμός χρησιμοποιείται στην κλινική και ψυχοδυναμική βιβλιογραφία για ιδιαίτερα σοβαρές μορφές παθολογικού ναρκισσισμού, στις οποίες μπορεί να συνυπάρχουν αντικοινωνικά, επιθετικά ή παρανοειδή χαρακτηριστικά. Δεν αποτελεί αυτοτελή επίσημη διάγνωση στο DSM-5-TR και δεν ταυτίζεται απαραίτητα με την ψυχοπάθεια.

Στην καθημερινή γλώσσα, ο όρος «ναρκισσιστής» χρησιμοποιείται συχνά για να περιγράψει έναν άνθρωπο με έντονο εγωκεντρισμό, υπερβολική ανάγκη θαυμασμού ή αίσθηση ανωτερότητας. Ωστόσο, η παρουσία τέτοιων χαρακτηριστικών δεν σημαίνει απαραίτητα ότι το άτομο πάσχει από ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας. Η διάκριση μεταξύ ναρκισσιστικών χαρακτηριστικών και κλινικής διαταραχής είναι σημαντική, καθώς ο όρος ναρκισσιστές χρησιμοποιείται συχνά καταχρηστικά.

Ναρκισσισμός και αγάπη για τον εαυτό : ο μύθος

Ο Νάρκισσος κατά την μυθολογία προκαλούσε τον θαυμασμό όλων.
Δεν υπήρχε ύπαρξη που να μην τον ερωτεύτηκε ή να εξέφρασε ανοιχτά το ενδιαφέρον της για εκείνον. Ο ίδιος, επιδεικτικά απορριπτικός προκαλούσε πάθη χωρίς να νοιάζεται για τις συνέπειες της συμπεριφοράς του στους άλλους.
Μετά την αυτοκτονία του Αμεινία, ο οποίος μην μπορώντας να δεχτεί την απόρριψη του Νάρκισσου έβαλε τέλος στη ζωή του, η Νέμεσις τον τιμώρησε με μια κατάρα κατά την οποία θα ερωτευόταν μόνο τον εαυτό του.

Λίγο αργότερα, ο Νάρκισσος είδε την αντανάκλαση του στις όχθες μιας λίμνης και την ερωτεύθηκε ακαριαία. Έμεινε ακίνητος -στο ίδιο σημείο, να την κοιτάει, μέχρι και τον θάνατό του.

Η σύνδεση του μύθου με τη διάγνωση
Όπως ο Νάρκισσος –ερωτευμένος με τον εαυτό του παγιδεύτηκε ακίνητος στην απεραντοσύνη του κόσμου και γέρασε κοιτώντας την αντανάκλασή του “χάνοντας” τη ζωή –, ένα άτομο που πάσχει από ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας και έχει αναπτύξει μεγαλειώδεις ιδέες για τον εαυτό του “παγιδεύεται” σε αυτές, και ως αποτέλεσμα συναντά δεκάδες δυσκολίες στην καθημερινότητα και τις διαπροσωπικές του σχέσεις.

Η μυθολογική εικόνα του Νάρκισσου προσφέρει έναν συμβολικό τρόπο κατανόησης της υπερβολικής ενασχόλησης με τον εαυτό. Στην πραγματική ζωή, όμως, ο παθολογικός ναρκισσισμός δεν περιορίζεται στην αυταρέσκεια ή στην αγάπη για την εικόνα μας. Συχνά περιλαμβάνει δυσκολίες στη διατήρηση σταθερής αυτοεκτίμησης, υπερευαισθησία στην κριτική και δυσλειτουργικούς τρόπους αναζήτησης επιβεβαίωσης από τους άλλους.

Το άτομο με ναρκισσιστική προσωπικότητα έχει ένα διάχυτο, άκαμπτο και δυσπροσάρμοστο μοτίβο για την αντίληψη του εαυτού του. Οι σκέψεις, τα συναισθήματα και η συμπεριφορά του εστιάζουν στην ενίσχυση και προστασία της αυτοεκτίμησης του, αδιαφορώντας για τις συνέπειες πρωτίστως στους άλλους και συχνά στον εαυτό του. Έχοντας σημαντικά ελλείματα σε ενσυναισθητικά και προσαρμοστικά χαρακτηριστικά το άτομο δυσκολεύεται στη δημιουργία ισότιμων σχέσεων (Beck, Freeman, & Davis 2015).

Ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας συμπτώματα

Η ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας διακρίνεται από ένα διάχυτο αίσθημα σημαντικότητας που εκδηλώνεται σε φαντασιακό ή συμπεριφορικό επίπεδο, την ανάγκη του για θαυμασμό και μια γενικότερη έλλειψη ενσυναίσθησης.

Για να διαγνωστεί ένα άτομο με Ναρκισσιστική́ διαταραχή́, πρέπει να πληροί πέντε τουλάχιστον από́ τα παρακάτω κριτήρια του Διαγνωστικού και Στατιστικού Εγχειρίδιου Ψυχικών Διαταραχών DSM-5-TR (American Psychiatric Association, 2022):

Μεγαλειώδες αίσθημα σπουδαιότητας του εαυτού (π.χ. διογκώνει τα επιτεύγματα και τα ταλέντα του, περιμένει να αναγνωρισθεί́ σαν ανώτερο χωρίς να παρουσιάζει ανάλογες επιτυχίες)
Έντονη ενασχόληση με φαντασιώσεις απεριόριστης επιτυχίας, δύναμης, εξυπνάδας, ομορφιάς ή ιδανικής αγάπης
Το άτομο πιστεύει ότι είναι ξεχωριστό́ και μοναδικό́ και μπορούν να το καταλάβουν μονό ή πρέπει να συναναστρέφεται μόνο με άλλα μοναδικά́ άτομα υψηλού́ κύρους (ή θεσμούς)
Απαιτεί υπερβολικό θαυμασμό
Έχει μία αίσθηση ιδιαίτερων δικαιωμάτων, δηλ. μη λογικές προσδοκίες για ιδιαίτερα ευνοϊκή μεταχείριση ή αυτόματη συμμόρφωση των άλλων με τις προσδοκίες του
Εκμεταλλεύεται τις διαπροσωπικές του σχέσεις, δηλ. εκμεταλλεύεται τους άλλους για να πετύχει τους σκοπούς του
Του λείπει η «ενσυναίσθηση»: είναι απρόθυμο να αναγνωρίσει ή να ταυτιστεί με τα αισθήματα και τις ανάγκες των άλλων
Συχνά φθονεί τους άλλους ή πιστεύει ότι το φθονούν
Εμφανίζει αλαζονική, υπεροπτική συμπεριφορά ή στάση

Η διάγνωση διαταραχών προσωπικότητας τίθεται συχνότερα στην ενήλικη ζωή. Ωστόσο, επίμονα και σοβαρά δυσλειτουργικά χαρακτηριστικά προσωπικότητας μπορούν να αξιολογηθούν και κατά την εφηβεία. Σε αυτές τις ηλικίες απαιτείται ιδιαίτερη προσοχή, ώστε να διακρίνονται τα παθολογικά μοτίβα από τις φυσιολογικές αναπτυξιακές μεταβολές.

Πότε ο ναρκισσισμός αποτελεί διαταραχή προσωπικότητας;

Η παρουσία ναρκισσιστικών χαρακτηριστικών δεν σημαίνει απαραίτητα ότι υπάρχει ψυχική διαταραχή. Για να τεθεί διάγνωση ναρκισσιστικής διαταραχής προσωπικότητας, τα χαρακτηριστικά πρέπει να σχηματίζουν ένα επίμονο και διάχυτο μοτίβο, να επηρεάζουν ουσιαστικά τη λειτουργικότητα ή τις σχέσεις και να αξιολογούνται στο πλαίσιο ολοκληρωμένης κλινικής εξέτασης.

Η διάγνωση δεν μπορεί να βασιστεί σε ένα διαδικτυακό τεστ, σε μεμονωμένες συμπεριφορές ή στην περιγραφή ενός ανθρώπου από τον σύντροφό του. Απαιτείται αξιολόγηση της προσωπικότητας, της πορείας των χαρακτηριστικών στον χρόνο και πιθανών συνυπαρχουσών ψυχικών διαταραχών.

Στο νεότερο ταξινομικό σύστημα ICD-11, η αξιολόγηση των διαταραχών προσωπικότητας δίνει ιδιαίτερη έμφαση στη βαρύτητα της δυσλειτουργίας και στα παθολογικά χαρακτηριστικά προσωπικότητας, αντί να περιορίζεται στις παραδοσιακές διαγνωστικές κατηγορίες.

Τύποι ναρκισσιστών

Στη βιβλιογραφία περιγράφονται δύο βασικές εκφάνσεις του ναρκισσισμού: ο μεγαλειώδης ή εμφανής και ο ευάλωτος ή συγκαλυμμένος ναρκισσισμός. Δεν αποτελούν δύο ξεχωριστές επίσημες διαγνώσεις, ούτε είναι απαραίτητα αμοιβαία αποκλειόμενες μορφές.

Μεγαλειώδης ναρκισσισμός: Χαρακτηρίζεται από έντονη αίσθηση ανωτερότητας, ανάγκη αναγνώρισης και θαυμασμού, αλαζονεία, αίσθηση ιδιαίτερων δικαιωμάτων και ενδεχομένως εκμεταλλευτική συμπεριφορά στις διαπροσωπικές σχέσεις. Το άτομο μπορεί να εμφανίζεται ιδιαίτερα σίγουρο για τον εαυτό του, ενώ δυσκολεύεται να διαχειριστεί την κριτική ή την αποτυχία.
Ευάλωτος ναρκισσισμός: Χαρακτηρίζεται περισσότερο από ευαισθησία στην κριτική, ντροπή, ανασφάλεια, αίσθημα προσωπικής ανεπάρκειας και έντονη ανάγκη επιβεβαίωσης. Η εξωτερική εικόνα μπορεί να είναι περισσότερο εσωστρεφής ή αποσυρμένη, χωρίς να απουσιάζουν οι ναρκισσιστικές ανάγκες και οι δυσκολίες στις σχέσεις.

Οι δύο εκφάνσεις μπορούν να εμφανίζονται στο ίδιο άτομο, ακόμη και σε διαφορετικές χρονικές περιόδους ή καταστάσεις. Για παράδειγμα, μια μεγαλειώδης εικόνα του εαυτού μπορεί να συνυπάρχει με έντονη ευαλωτότητα όταν το άτομο βιώνει απόρριψη, αποτυχία ή απώλεια αναγνώρισης.

Η ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας διαγιγνώσκεται συχνότερα στους άνδρες σε αρκετές επιδημιολογικές μελέτες. Ωστόσο, η έκφραση των ναρκισσιστικών χαρακτηριστικών επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες, ενώ ο ευάλωτος ναρκισσισμός δεν φαίνεται να παρουσιάζει την ίδια διαφορά μεταξύ φύλων. Επομένως, δεν είναι σωστό να θεωρούμε ότι ο εμφανής ναρκισσισμός χαρακτηρίζει κυρίως τους άνδρες και ο συγκαλυμμένος τις γυναίκες.

Αν και οι γυναίκες έχουν λιγότερες πιθανότητες να εμφανίσουν πιο εμφανή και στερεοτυπικά συμπτώματα ναρκισσισμού, αυτό δεν σημαίνει ότι ο ναρκισσισμός δεν είναι εξίσου συχνός στις γυναίκες.

Ένα κοινό χαρακτηριστικό των διαφορετικών εκφάνσεων του παθολογικού ναρκισσισμού είναι η αίσθηση ιδιαίτερης μοναδικότητας και η προσδοκία ειδικής μεταχείρισης. Λόγω της ανωτερότητάς τους, οι κανόνες συχνά νιώθουν πως δεν ισχύουν –ή δεν θα έπρεπε να ισχύουν, για τους ίδιους (Sperry & Sperry 2016).

Άτομα με ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας πολύ δύσκολα μπαίνουν σε θεραπεία για αυτό το λόγο, εκτός αν συνυπάρχει άλλη παθολογία όπως άγχος. Το άγχος τους είναι συχνά απότοκο της συνειδητής ή ασυνείδητης αντίληψης ότι η πραγματικότητα διαφέρει από τον τρόπο που οι ίδιοι θέλουν να την αντιλαμβάνονται.

Θεραπεία της ναρκισσιστικής διαταραχής προσωπικότητας

Η ψυχοθεραπεία αποτελεί τη βασική θεραπευτική προσέγγιση για τη ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας. Στόχος δεν είναι απλώς να περιοριστεί η αλαζονεία ή η ανάγκη θαυμασμού, αλλά να αντιμετωπιστούν οι βαθύτερες δυσκολίες στη ρύθμιση της αυτοεκτίμησης, στην αναγνώριση και διαχείριση των συναισθημάτων και στη δημιουργία πιο σταθερών και αμοιβαίων διαπροσωπικών σχέσεων.

Έχουν περιγραφεί διαφορετικές θεραπευτικές προσεγγίσεις, όπως η ψυχοδυναμική ψυχοθεραπεία, η θεραπεία εστιασμένη στη μεταβίβαση (TFP), η θεραπεία σχημάτων και γνωσιακές-συμπεριφορικές προσεγγίσεις. Παρότι υπάρχουν ενθαρρυντικά ερευνητικά δεδομένα για την ψυχοθεραπεία των διαταραχών προσωπικότητας, η ειδική τεκμηρίωση για τη ναρκισσιστική διαταραχή παραμένει περιορισμένη και δεν έχει αποδειχθεί σαφής υπεροχή μίας συγκεκριμένης μεθόδου.

Η θεραπευτική διαδικασία μπορεί να είναι απαιτητική, ιδιαίτερα όταν το άτομο δυσκολεύεται να αναγνωρίσει τις δικές του δυσλειτουργικές συμπεριφορές ή βιώνει την κριτική ως απειλή για την αυτοεκτίμησή του. Η δημιουργία σταθερής θεραπευτικής σχέσης, η κατάλληλη διαχείριση της ντροπής και της ευαλωτότητας και η σταδιακή ενίσχυση της αυτογνωσίας αποτελούν σημαντικά στοιχεία της θεραπείας.

Δεν υπάρχει ειδική φαρμακευτική θεραπεία για τα πυρηνικά χαρακτηριστικά της ναρκισσιστικής διαταραχής προσωπικότητας. Φαρμακευτική αγωγή μπορεί να χρειαστεί όταν συνυπάρχουν άλλες ψυχικές διαταραχές, όπως κατάθλιψη ή αγχώδεις διαταραχές, οι οποίες απαιτούν αυτοτελή αξιολόγηση και αντιμετώπιση.

Η βελτίωση είναι δυνατή, αλλά συνήθως απαιτεί χρόνο, θεραπευτική συνέπεια και σταδιακή επεξεργασία των δυσλειτουργικών μοτίβων προσωπικότητας.

Συγγραφέας άρθρου : Σούλη Δανάη Γνωσιακή Συμπεριφορική Ψυχοθεραπευτρια

Συγγραφή & επιμέλεια : Σπύρος Καλημέρης Ψυχίατρος Ψυχοθεραπευτής

Πηγές

Caligor E, Levy KN, Yeomans FE – Narcissistic Personality Disorder: Diagnostic and Clinical Challenges. American Journal of Psychiatry (2015)
Weinberg I, Ronningstam E – Narcissistic Personality Disorder: Progress in Understanding and Treatment. Focus (2022)
Day NJS et al. – Narcissistic Personality Disorder in the ICD-11: Severity and Trait Profiles of Grandiosity and Vulnerability. Journal of Clinical Psychology (2024)
Jauk E et al. – The Nonlinear Association Between Grandiose and Vulnerable Narcissism: An Individual Data Meta-Analysis. Journal of Personality (2022)
Szalay Z, Hardaker M, Tsakanikos E – Narcissistic Personality Disorder: An Opinionated Review of the Efficacy of Psychotherapy. Academia Mental Health and Well-Being (2024)
Grijalva E et al. – Gender Differences in Narcissism: A Meta-Analytic Review. Psychological Bulletin (2015)
Beck, Aaron T., et al. Cognitive Therapy of Personality Disorders. 3rd ed., Guilford, 2015.
Levy, Kenneth N. “Subtypes, Dimensions, Levels, and Mental States in Narcissism and Narcissistic Personality Disorder.” Journal of Clinical Psychology, vol. 68, no. 8, 2012, pp. 886–897., doi:10.1002/jclp.21893.
Sperry, Len. Handbook of Diagnosis and Treatment of DSM-IV-TR Personality Disorders . 2nd ed., Brunner-Routledge, 2003.
Sperry, Len, and Jonathan J. Sperry. Cognitive Behavior Therapy of DSM 5 Personality Disorders: Assessment, Case Conceptualization, and Treatment. Routledge, 2016.