Τι είναι το σύνδρομο χρόνιας κόπωσης
Το σύνδρομο χρόνιας κόπωσης (Chronic fatigue syndrome,CFS), γνωστό και ως μυαλγική εγκεφαλομυελίτιδα (Myalgic encephalomyelitis), είναι μια χρόνια, σύνθετη και συχνά αναπηρογόνος πολυσυστηματική νόσος. Χαρακτηρίζεται από σημαντική μείωση της προηγούμενης λειτουργικότητας, επίμονη εξάντληση που δεν ανακουφίζεται επαρκώς με την ανάπαυση, μη αναζωογονητικό ύπνο και επιδείνωση των συμπτωμάτων μετά από σωματική ή νοητική προσπάθεια.
Η ακριβής παθοφυσιολογία δεν έχει αποσαφηνιστεί και δεν υπάρχει ακόμη ειδική διαγνωστική εξέταση. Αυτό δεν σημαίνει ότι πρόκειται για ψυχογενή κόπωση ή ότι η νόσος αποτελεί απλώς διάγνωση αποκλεισμού. Η αναγνώριση του χαρακτηριστικού συμπτωματικού προτύπου και ο έλεγχος για άλλες πιθανές αιτίες είναι εξίσου απαραίτητα.
Το σύνδρομο χρόνιας κόπωσης είναι ουσιαστικά ένα σύνολο κοινών ιατρικών συμπτωμάτων με κυριότερο την κόπωση που επιμένουν για καιρό και δεν ανευρίσκεται συγκεκριμένη οργανική παθολογία που να τα εξηγεί. Πρόκειται για συνήθως χρόνια διαταραχή που επηρεάζει σχεδόν το 1% του πληθυσμού παγκοσμίως, τείνει να αναπτύσσεται κυρίως σε ηλικίες μεταξύ των 20 και 40 ετών και είναι πιο συχνό στις γυναίκες.
Σύνδρομο χρόνιας κόπωσης – συμπτώματα
Τα συμπτώματα του συνδρόμου χρόνιας κόπωσης είναι συχνά εκτεταμένα και επικαλύπτονται με πολλά συμπτώματα άλλων ασθενειών, καθιστώντας δύσκολη τη διάγνωσή της. Σε αυτό δε βοηθά ότι η χρόνια κόπωση ως συχνό σύμπτωμα αποτελεί χαρακτηριστικό πολλών διαταραχών και νόσων.
Τα πιο κοινά συμπτώματά περιλαμβάνουν:
- υπερβολική κόπωση, δυσανάλογη κόπωση μετά από ελάχιστη άσκηση (“γιατρέ κουράζομαι με το παραμικρό“)
- μυϊκό πόνο, κεφαλαλγίες
- μυική αδυναμία
- διαταραχή ύπνου, μη αναζωογονητικός ύπνος (“γιατρέ το πρωί νιώθω κουρασμένος και δυσκολεύομαι να σηκωθώ από το κρεβάτι“),
- γνωστική δυσλειτουργία όπως προβλήματα με τη σκέψη, τη μνήμη, τη συγκέντρωση (“γιατρέ ξεχνάω και δεν μπορώ να συγκεντρωθώ“),
- δυσκολία στην εκτέλεση καθημερινών καθηκόντων.
Μερικά άτομα μπορεί επίσης να έχουν άλλα συμπτώματα, όπως:
- συμπτώματα που μοιάζουν με γρίπη π.χ. πονόλαιμος
- αίσθημα ζάλης ή αδιαθεσίας,
- ορθοστατική δυσανεξία (π.χ. ορθοστατική υπόταση)
- γρήγορους ή ακανόνιστους καρδιακούς παλμούς (αίσθημα παλμών)
- ευερέθιστο έντερο
- ευαίσθητοι λεμφαδένες
- ρίγη και νυχτερινές εφιδρώσεις
- αλλεργίες και ευαισθησίες σε τρόφιμα, οσμές, χημικές ουσίες, φως ή θόρυβο
Μετακοπωσιακή επιδείνωση (PEM): το χαρακτηριστικό σύμπτωμα
Η μετακοπωσιακή επιδείνωση (post-exertional malaise, PEM) είναι η δυσανάλογη επιδείνωση των συμπτωμάτων μετά από σωματική, νοητική, συναισθηματική ή κοινωνική δραστηριότητα, ακόμη και όταν η προσπάθεια φαίνεται μικρή. Η επιδείνωση μπορεί να εμφανιστεί με καθυστέρηση, συχνά 12–48 ώρες αργότερα, και να διαρκέσει ημέρες ή περισσότερο.
Δεν πρόκειται απλώς για το συνηθισμένο αίσθημα κόπωσης μετά την άσκηση. Μπορεί να συνοδεύεται από έντονη εξάντληση, γνωστική δυσλειτουργία, διαταραχές ύπνου, πόνο και ορθοστατικά συμπτώματα. Η αναγνώρισή της έχει ιδιαίτερη διαγνωστική και θεραπευτική σημασία, καθώς η υπέρβαση των ατομικών ορίων δραστηριότητας μπορεί να προκαλέσει νέα επιδείνωση.
Αυτά τα συμπτώματα εξάντλησης του οργανισμού εμποδίζουν τους ασθενείς να διατηρήσουν τον τρόπο ζωής τους πριν από την έναρξη της νόσου, καθώς οι παρατεταμένες περίοδοι σωματικής ή πνευματικής δραστηριότητας γίνονται σχεδόν αδύνατες. Η σοβαρότητα των συμπτωμάτων μπορεί να ποικίλλει από μέρα σε μέρα ή ακόμα και μέσα στην ίδια μέρα.
Παρ’ όλο που το συνδρομο χρονιας κοπωσης φαίνεται να είναι μια χρόνια πάθηση, ορισμένοι ασθενείς μπορεί να βιώσουν περιόδους μερικής ανάρρωσης μεταξύ των υποτροπών και η εξέλιξη της νόσου διαφέρει σε μεγάλο βαθμό μεταξύ των ασθενών.
Σύνδρομο χρόνιας κόπωσης – αίτια
Πολλοί παράγοντες έχουν πλέον συνδεθεί με τα συμπτώματα και τη σοβαρότητα της νόσου, όπως :
- Ιογενείς λοιμώξεις
- Αν και, για μεγάλο χρονικό διάστημα, οι ιογενείς λοιμώξεις θεωρούνταν ως ο κύριος παράγοντας έναρξης της νόσου, εξακολουθεί να παραμένει απροσδιόριστος ένας σαφής μηχανισμός παθογένεσης.
- Γενετικές & επιγενετικές αλλαγές
- Μελέτες υποδηλώνουν την πιθανότητα γενετικής προδιάθεσης. Οι πρώτες ενδείξεις προήλθαν από την παρατήρηση ότι οι μητέρες και τα παιδιά τους που έχουν διαγνωστεί με ΣΧΚ έχουν πολύ παρόμοια συμπτώματα, σε αντίθεση με τους πατέρες και τα παιδιά τους.
- Στρες
- Οξειδωτικό στρες, η δραστηριότητα των κατεχολαμίνων & δυσλειτουργία του άξονα υποθαλάμου-υπόφυσης-επινεφριδίων (ΗΡΑ) π.χ. χαμηλά επίπεδα κορτιζόλης,
- Ανοσολογικές αλλαγές
- Αυτοάνοσοι μηχανισμοί – χρόνια υπερπαραγωγή κυτοκινών – μειωμένης λειτουργικότητας NK cells
- Φλεγμονή
- Δεν είναι ακόμη σαφές εάν το CFS είναι μια εγγενώς χαμηλού βαθμού φλεγμονώδης νόσος ή εάν συνοδεύεται μόνο από συστηματική φλεγμονή.
- Αλλαγή στη σύνθεση του μικροβιώματος του εντέρου
- Η μειωμένη μικροβιακή ποικιλομορφία του εντέρου («δυσβίωση του εντέρου») έχει συσχετιστεί με ένα πρότυπο ανηδονίας, απάθειας, μειωμένου κινήτρου («ασθενική συμπεριφορά») που εκδηλώνεται σε διαταραχές ψυχικής υγείας και είναι βασικό κλινικό χαρακτηριστικό της χρόνιας κόπωσης.
Σύνδρομο χρόνιας κόπωσης – διάγνωση
Δεν υπάρχει μέχρι σήμερα μία ειδική αιματολογική ή απεικονιστική εξέταση που να επιβεβαιώνει διάγνωση του συνδρόμου χρόνιας κόπωσης. Η διάγνωση βασίζεται στο χαρακτηριστικό σύνολο συμπτωμάτων, στη σημαντική μείωση της λειτουργικότητας, στην κλινική αξιολόγηση και στον κατάλληλο έλεγχο άλλων πιθανών αιτίων κόπωσης.
Η απαιτούμενη διάρκεια διαφέρει ανάλογα με τα χρησιμοποιούμενα διαγνωστικά κριτήρια. Τα κριτήρια IOM/NAM που χρησιμοποιεί το CDC απαιτούν τουλάχιστον έξι μήνες συμπτωμάτων, ενώ οι οδηγίες NICE NG206 επιτρέπουν την επιβεβαίωση της διάγνωσης μετά από τρεις μήνες επίμονων συμπτωμάτων. Η διερεύνηση και η υποστηρικτική αντιμετώπιση δεν πρέπει να αναβάλλονται μέχρι να συμπληρωθεί αυτό το διάστημα.
Με βάση τα όσα γνωρίζουμε ως τώρα για την πολλαπλή αιτιοπαθογένεια του CFS μπορεί να εντοπιστούν γενικοί δείκτες φλεγμονής (π.χ. CRP) και μη ειδικές δυσλειτουργίες σε εγκέφαλο, του ανοσοποιητικό σύστημα, αιμοφόρα αγγεία, εντερικό μικροβίωμα, ενεργειακό μεταβολισμό.
Θα πρέπει να αναφερθεί ότι η ινομυαλγία αποτελεί μια κατάσταση που μοιάζει σε αρκετά πράγματα με το συνδρομο χρονιας κοπωσης, με τη διαφορά ότι εκείνο που προεξάρχει είναι ο πόνος σε διάφορα σημεία του σώματος, ενώ τα στοιχεία φλεγμονώδους διαδικασίας είναι μάλλον λιγότερα.
Το μακροχρόνιο COVID μοιάζει με το σύνδρομο χρόνιας κόπωσης καθώς έχει ένα ευρύ φάσμα συμπτωμάτων που επικεντρώνονται γύρω από την κόπωση, την ομίχλη του εγκεφάλου (“brain fog”), τη διάχυτη μυαλγία, τον μη αναζωογονητικό ύπνο κ.α. Ενημερωθείτε αναλυτικότερα για το σύνδρομο Long Covid.
Θεραπευτικές προσεγγίσεις
Δεν υπάρχει μέχρι σήμερα καθιερωμένη θεραπεία που να επιφέρει ίαση του ME/CFS. Η αντιμετώπιση στοχεύει στον περιορισμό της επιδείνωσης, στην ανακούφιση συγκεκριμένων συμπτωμάτων και στη βελτίωση της ποιότητας ζωής, με εξατομικευμένο σχέδιο φροντίδας.
Διαχείριση ενέργειας και δραστηριοτήτων (pacing)
Κεντρική θέση έχει η διαχείριση της διαθέσιμης ενέργειας (energy management ή pacing). Ο ασθενής μαθαίνει να αναγνωρίζει τα ατομικά και συχνά μεταβαλλόμενα όρια αντοχής του, να κατανέμει τις καθημερινές δραστηριότητες και να προβλέπει περιόδους ανάπαυσης, ώστε να περιορίζεται η μετακοπωσιακή επιδείνωση. Η προσέγγιση περιλαμβάνει όχι μόνο τη σωματική, αλλά και τη νοητική, συναισθηματική και κοινωνική δραστηριότητα.
Οι οδηγίες NICE δεν συνιστούν προγράμματα graded exercise therapy που επιβάλλουν προκαθορισμένες, σταθερές αυξήσεις της άσκησης ανεξάρτητα από τα συμπτώματα. Εάν ο ασθενής επιθυμεί πρόγραμμα φυσικής δραστηριότητας, αυτό χρειάζεται εξατομίκευση και αν είναι δυνατόν επίβλεψη από επαγγελματία με ειδική εμπειρία στο ME/CFS, με προσαρμογή στα ενεργειακά όρια και στην πορεία των συμπτωμάτων.
Αντιμετώπιση συμπτωμάτων και ψυχολογική υποστήριξη
Η φροντίδα μπορεί να περιλαμβάνει αντιμετώπιση διαταραχών ύπνου, πόνου, ορθοστατικής δυσανεξίας και άλλων συνοδών προβλημάτων. Τα φάρμακα επιλέγονται για συγκεκριμένες ενδείξεις και συννοσηρότητες, όχι ως αποδεδειγμένη θεραπεία του ίδιου του ME/CFS.
Η γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία (CBT) μπορεί να προσφερθεί ως υποστηρικτική παρέμβαση για την προσαρμογή στη χρόνια νόσο, τη συναισθηματική επιβάρυνση και τη διαχείριση πρακτικών δυσκολιών. Δεν θεωρείται θεραπεία που διορθώνει την υποκείμενη παθοφυσιολογία ούτε προϋποθέτει ότι η νόσος προκαλείται ή συντηρείται από δυσλειτουργικές πεποιθήσεις.
Οι διατροφικές παρεμβάσεις και τα συμπληρώματα χρειάζονται εξατομικευμένη αξιολόγηση. Δεν υπάρχουν επαρκή δεδομένα ώστε να συστήνονται ως καθολικά αποτελεσματική θεραπεία. Η συνύπαρξη κατάθλιψης ή άλλης ψυχικής διαταραχής πρέπει να αντιμετωπίζεται κατάλληλα, χωρίς να συγχέεται με την ίδια τη διάγνωση ME/CFS.
Πηγές
- NICE NG206 — ME/CFS: Diagnosis and Management, Recommendations
- NICE NG206 — Rationale and Impact
- CDC — Diagnosing ME/CFS
- CDC — Strategies to Prevent Worsening of Symptoms
- CDC — Fast Facts: ME/CFS
- Myalgic Encephalomyelitis/Chronic Fatigue Syndrome (ME/CFS): An Overview. Journal of Clinical Medicine, 10(20), 4786. 2021 https://doi.org/10.3390/jcm10204786
- Chronic fatigue syndrome: progress and possibilities. The Medical Journal of Australia, 212(9), 428–433. 2020 https://doi.org/10.5694/mja2.50553
- Systematic review and meta-analysis of the prevalence of chronic fatigue syndrome/myalgic encephalomyelitis (CFS/ME). Journal of Translational Medicine, 18(1). 2020 https://doi.org/10.1186/s12967-020-02269-0