Το δέος είναι ένα σύνθετο ανθρώπινο συναίσθημα που εμφανίζεται όταν ερχόμαστε αντιμέτωποι με κάτι τόσο μεγάλο, όμορφο, ισχυρό ή ασυνήθιστο ώστε για λίγο ξεπερνά τον συνηθισμένο τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο. Ένα επιβλητικό φυσικό τοπίο, ο έναστρος ουρανός, ένα μουσικό έργο, μια σημαντική επιστημονική ανακάλυψη ή ακόμη και μια πράξη εξαιρετικής ανθρώπινης γενναιοδωρίας μπορούν να προκαλέσουν δέος.
Το δέος (awe στην αγγλόφωνη βιβλιογραφία) δεν είναι απλώς έντονος θαυμασμός. Τα τελευταία χρόνια αποτελεί ξεχωριστό αντικείμενο μελέτης στην ψυχολογία και στις νευροεπιστήμες, καθώς φαίνεται ότι μπορεί να επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας, τα προβλήματά μας και τη θέση μας μέσα σε ένα ευρύτερο σύνολο.
Τι είναι το δέος;
Το δέος είναι ένα σύνθετο συναίσθημα που προκαλείται όταν ερχόμαστε αντιμέτωποι με κάτι που αντιλαμβανόμαστε ως εξαιρετικά μεγάλο, ισχυρό, όμορφο, πολύπλοκο ή ασυνήθιστο σε σχέση με εμάς και με τον συνηθισμένο τρόπο που κατανοούμε τον κόσμο.
Στην ψυχολογία συχνά κατατάσσεται στα αυτοϋπερβατικά συναισθήματα (self-transcendent emotions), επειδή μπορεί προσωρινά να μειώσει την εστίαση στον εαυτό και να στρέψει την προσοχή προς κάτι ευρύτερο: τη φύση, την κοινωνία, την ανθρωπότητα, το σύμπαν, μια ιδέα ή μια εμπειρία που υπερβαίνει το άτομο.
Στον κλασικό ψυχολογικό ορισμό των Keltner και Haidt, δύο στοιχεία θεωρούνται ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του δέους.
- Το πρώτο είναι η αντίληψη κάποιου είδους μεγαλείου ή απεραντοσύνης (vastness). Αυτό δεν χρειάζεται να αφορά μόνο το φυσικό μέγεθος. Μπορεί να είναι ένα τεράστιο βουνό ή ο ωκεανός, αλλά επίσης μια εξαιρετικά σύνθετη ιδέα, ένα έργο τέχνης, μια ανθρώπινη πράξη ή η συνειδητοποίηση της κλίμακας του σύμπαντος.
- Το δεύτερο είναι η ανάγκη γνωστικής αναπροσαρμογής (need for accommodation). Το ερέθισμα ή η εμπειρία δεν χωρά εύκολα στα ήδη υπάρχοντα νοητικά μας σχήματα και μας ωθεί να διευρύνουμε ή να αναθεωρήσουμε τον τρόπο με τον οποίο κατανοούμε αυτό που συμβαίνει.
Γι’ αυτό το δέος μπορεί να είναι ταυτόχρονα συναισθηματικά έντονο και γνωστικά αποσταθεροποιητικό: δεν νιώθουμε μόνο κάτι ισχυρό, αλλά συχνά έχουμε την αίσθηση ότι αυτό που βιώνουμε ξεπερνά προσωρινά τα διαθέσιμα πλαίσια κατανόησής μας.
Το «μικρό εγώ»
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ευρήματα της έρευνας αφορά αυτό που έχει ονομαστεί small self – το “μικρό εγώ”.
Μπροστά σε κάτι που αντιλαμβανόμαστε ως πολύ μεγαλύτερο από εμάς, η προσοχή μπορεί προσωρινά να απομακρυνθεί από τις προσωπικές μας ανησυχίες. Δεν πρόκειται απαραίτητα για υποτίμηση του εαυτού, αλλά περισσότερο για αλλαγή κλίμακας: το άτομο αντιλαμβάνεται ότι αποτελεί μέρος ενός πολύ μεγαλύτερου φυσικού, κοινωνικού ή χρονικού πλαισίου.
Σε πειραματικές μελέτες, η πρόκληση δέους έχει συσχετιστεί με μεγαλύτερη γενναιοδωρία, διάθεση βοήθειας και περισσότερο προκοινωνικό προσανατολισμό. Μία πιθανή εξήγηση είναι ότι όταν το «εγώ» παύει προσωρινά να βρίσκεται στο κέντρο, γίνεται ευκολότερο να στραφεί η προσοχή προς τους άλλους.
Δέος, στρες και ψυχική ευεξία
Το δέος έχει επίσης μελετηθεί σε σχέση με το στρες και την ψυχική ευεξία.
Σε σειρά μελετών, οι άνθρωποι που βίωναν περισσότερο δέος ανέφεραν χαμηλότερο καθημερινό στρες. Σε πειραματικές συνθήκες, η πρόκληση δέους συνδέθηκε επίσης με μικρότερη συμπαθητική διέγερση όταν οι συμμετέχοντες μιλούσαν για καθημερινά προβλήματα.
Ένας πιθανός μηχανισμός είναι και πάλι η αλλαγή προοπτικής. Το πρόβλημα δεν εξαφανίζεται, αλλά μπορεί προσωρινά να μοιάζει μικρότερο μέσα σε ένα ευρύτερο πλαίσιο.
Αυτό δεν σημαίνει ότι το δέος αποτελεί θεραπεία για την κατάθλιψη, το άγχος ή κάποια άλλη ψυχική διαταραχή. Τα διαθέσιμα δεδομένα υποδεικνύουν κυρίως ότι μπορεί να αποτελεί μία από τις εμπειρίες που συμβάλλουν στην ευεξία, στη δημιουργία νοήματος και στη μείωση της υπερβολικής αυτοεστίασης.
Οι «περίπατοι δέους»
Ένα ενδιαφέρον πείραμα με μεγαλύτερους σε ηλικία ενήλικες χρησιμοποίησε τους λεγόμενους awe walks – περιπάτους δέους.
Οι συμμετέχοντες έκαναν σύντομους εβδομαδιαίους περιπάτους, αλλά μία ομάδα είχε την οδηγία να στρέφει συνειδητά την προσοχή της σε πράγματα που μπορούσαν να προκαλέσουν έκπληξη και δέος γύρω της.
Με την πάροδο των εβδομάδων, η ομάδα αυτή εμφάνισε περισσότερα θετικά και κοινωνικά συναισθήματα και μικρότερη καθημερινή δυσφορία. Είναι όμως χαρακτηριστικό ότι δεν καταγράφηκαν σημαντικές μεταβολές στα επίπεδα κατάθλιψης, άγχους ή συνολικής ικανοποίησης από τη ζωή. Το εύρημα αυτό είναι χρήσιμο ακριβώς επειδή δείχνει και τα όρια του φαινομένου.
Δεν χρειάζεται επομένως οπωσδήποτε ένα ταξίδι στο Grand Canyon για να βιώσει κανείς δέος. Περίπατοι στη φύση, η θέαση αρχιτεκτονικής και τέχνης, μουσικά ακούσματα, η συνειδητοποίηση μιας επιστημονικής ανακάλυψης ή ακόμη και η παρατήρηση μιας ασυνήθιστης ανθρώπινης πράξης μπορούν να λειτουργήσουν ως ερεθίσματα.
Τι συμβαίνει στο σώμα;
Το δέος μπορεί να συνοδεύεται από έντονες σωματικές αισθήσεις: ανατριχίλα, δάκρυα, αλλαγές στην αναπνοή ή την αίσθηση του καρδιακού ρυθμού. Οι αντιδράσεις αυτές όμως δεν εμφανίζονται σε όλους ούτε αποτελούν «δείκτη» του δέους.
Μάλιστα, η αντικειμενικά καταγεγραμμένη πιλοέγερση – η γνωστή “ανατριχίλα” ή goosebumps – δεν φαίνεται να αποτελεί αξιόπιστο φυσιολογικό χαρακτηριστικό του δέους, παρότι υποκειμενικά πολλοί άνθρωποι την αναφέρουν.
Το αυτόνομο νευρικό σύστημα φαίνεται επίσης να αντιδρά διαφορετικά ανάλογα με το είδος του δέους.
Το δέος δεν είναι πάντοτε ευχάριστο
Συχνά θεωρούμε το δέος θετικό συναίσθημα, όμως δεν είναι υποχρεωτικά έτσι.
Μια καταιγίδα, ένας σεισμός, μια τεράστια πυρκαγιά ή οποιαδήποτε εκδήλωση δύναμης που ξεπερνά τον άνθρωπο μπορεί να προκαλέσει ταυτόχρονα δέος και φόβο. Η βιβλιογραφία χρησιμοποιεί τον όρο threat-based awe για αυτήν την περισσότερο απειλητική μορφή.
Οι δύο εμπειρίες φαίνεται να διαφοροποιούνται και φυσιολογικά: το θετικό δέος έχει συσχετιστεί περισσότερο με παρασυμπαθητικές αποκρίσεις, ενώ το απειλητικό δέος με αυξημένη συμπαθητική διέγερση.
Ίσως λοιπόν το δέος βρίσκεται σε μια ιδιαίτερη θέση ανάμεσα στα συναισθήματα. Μπορεί να περιέχει ομορφιά αλλά και φόβο, ευχαρίστηση αλλά και αμηχανία, μια αίσθηση ότι είμαστε πολύ μικροί και ταυτόχρονα ότι ανήκουμε σε κάτι πολύ μεγαλύτερο.
Και πιθανώς αυτή ακριβώς η προσωρινή μετατόπιση της προσοχής από το καθημερινό «εγώ» προς κάτι ευρύτερο αποτελεί ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία του.
Σπύρος Καλημέρης Ψυχίατρος
Πηγές
- Keltner D, Haidt J. Approaching awe, a moral, spiritual, and aesthetic emotion. Cognition and Emotion. 2003;17:297–314.
- Monroy M, Keltner D. Awe as a Pathway to Mental and Physical Health. Perspectives on Psychological Science. 2023;18:309–320.
- Bai Y, Ocampo JM, Jin G et al. Awe, daily stress, and elevated life satisfaction. Journal of Personality and Social Psychology. 2021;120:837–860.
- Piff PK, Dietze P, Feinberg M, Stancato DM, Keltner D. Awe, the small self, and prosocial behavior. Journal of Personality and Social Psychology. 2015;108:883–899.
- Sturm VE, Datta S, Roy ARK et al. Big Smile, Small Self: Awe Walks Promote Prosocial Positive Emotions in Older Adults. Emotion. 2022;22:1044–1058.
- Gordon AM, Stellar JE, Anderson CL et al. The Dark Side of the Sublime: Distinguishing a Threat-Based Variant of Awe. Journal of Personality and Social Psychology. 2017;113:310–328.