Που χρησιμοποιούνται τα αντιψυχωτικά φάρμακα
Τα αντιψυχωτικά φάρμακα (ή αλλιώς αντιψυχωσικά) χρησιμοποιούνται κυρίως για την αντιμετώπιση των συμπτωμάτων της ψύχωσης στους ενήλικες, αλλά και σε παιδιά (σχιζοφρένεια , σχιζοσυναισθηματική διαταραχή κ.α.), τη διπολική διαταραχή, την ψυχωτική κατάθλιψη, τις καταστάσεις που περιλαμβάνουν ψυχοκινητική διέγερση, στο σύνδρομο Tourette, στα οργανικά ψυχοσύνδρομα δηλαδή στις περιπτώσεις οργανικής βλάβης του εγκεφάλου (π.χ. στις άνοιες) ή άλλων συστημάτων και σε αρκετές ακόμη περιπτώσεις.
Διακρίνονται στα παλαιότερα που η χρήση τους σταδιακά περιορίζεται και στα νεότερης γενιάς, τα οποία έχουν βελτιωμένο προφίλ ανεπιθύμητων ενεργειών με κάποιες εξαιρέσεις που αφορούν το μεταβολισμό.
Τα περισσότερα διατίθενται σε από του στόματος μορφές, ενώ ορισμένα υπάρχουν και ως ενέσιμα σκευάσματα. Τα ενέσιμα βραχείας δράσης μπορούν να χρησιμοποιηθούν σε συγκεκριμένες οξείες καταστάσεις, ενώ τα ενέσιμα μακράς δράσης χρησιμοποιούνται κυρίως στη θεραπεία συντήρησης και στην πρόληψη υποτροπών.
Ποια είναι τα νεότερα άτυπα αντιψυχωτικά φάρμακα (2ης γενιάς)
- Ρισπεριδόνη (risperdal)
- Ολανζαπίνη (zyprexa)
- Κουετιαπίνη (seroquel)
- Ασεναπίνη (sycrest)
- Αριπιπραζόλη (aripiprazole)
- Αμισουλπρίδη (solian)
- Παλιπεριδόνη (invega)
- Κλοζαπίνη (leponex)
- Ζιπρασιδόνη (geodon)
Η κλοζαπίνη έχει ιδιαίτερη θέση στη θεραπεία της ανθεκτικής σχιζοφρένειας, καθώς παρουσιάζει σημαντική αποτελεσματικότητα σε ασθενείς που δεν έχουν ανταποκριθεί επαρκώς σε άλλες αντιψυχωτικές θεραπείες. Επιπλέον, υπάρχουν ειδικά κλινικά δεδομένα για τη μείωση της αυτοκτονικής συμπεριφοράς σε ασθενείς υψηλού κινδύνου με σχιζοφρένεια ή σχιζοσυναισθηματική διαταραχή. Η χρήση της απαιτεί συστηματική ιατρική και αιματολογική παρακολούθηση.
Τα τελευταία χρόνια κυκλοφόρησαν ακόμη 3 νέα αντιψυχωτικά φάρμακα με καλύτερο προφίλ ανεπιθύμητων ενεργειών σε σχέση με τα πλέον πιο παλιά 2ης γενιάς :
- Καριπραζίνη (Reagila)
- Λουρασιδόνη (Latuda)
- Μπρεξπιπραζόλη (Rxulti)
Τα αντιψυχωτικά φάρμακα είναι απαραίτητα στη θεραπεία της σχιζοφρένειας και γενικά της ψύχωσης. Ο τρόπος χρήσης τους και η όλη θεραπευτική διαδικασία περιγράφεται εδώ : Θεραπεία ψύχωσης

Παρενέργειες αντιψυχωσικών
- Εξωπυραμιδικό σύνδρομο (παρκινσονικό) : Τρόμος, δυσκαμψία, βραδυκινησία, υπομιμία είναι μερικά από τα σχετικά σημεία. Μεταξύ των αντιψυχωτικών δεύτερης γενιάς, η ρισπεριδόνη (risperdal) και η παλιπεριδόνη (invega) παρουσιάζουν σχετικά αυξημένη τάση για εξωπυραμιδικά συμπτώματα, ιδιαίτερα σε υψηλότερες δόσεις. Ο κίνδυνος διαφέρει ανάλογα με το φάρμακο, τη δόση και την ατομική ευαισθησία.
- Οξεία δυστονία : Μυική σύσπαση βραχείας ή παρατεταμένης διάρκειας που επιφέρει μη φυσιολογικές κινήσεις ή στάσεις π.χ. βολβοστροφή, ραιβόκρανο κ.α.
- Ακαθησία : Επίμονη παρόρμηση για συνεχή κίνηση σε συνδυασμό με έντονο αίσθημα ανησυχίας
- Όψιμη δυσκινησία : Ακούσιες, ακανόνιστες χορειοαθετωσικές κινήσεις γλώσσας, χειλέων, γνάθου, προσώπου, άκρων
- Κακόηθες νευροληπτικό σύνδρομο: Σπάνια αλλά δυνητικά απειλητική για τη ζωή επιπλοκή, που χαρακτηρίζεται συνήθως από έντονη μυϊκή δυσκαμψία, υπερθερμία, μεταβολή του επιπέδου συνείδησης και διαταραχές του αυτόνομου νευρικού συστήματος. Απαιτεί επείγουσα ιατρική αντιμετώπιση.
- Σιελόρροια : Λόγω ανταγωνισμού α2-αδρενεργικών υποδοχέων & περιφερικής μουσκαρινικής αγωνιστικής δράσης. Στην κλοζαπίνη ο μεταβολίτης της norclozapine δρα ως μερικός αγωνιστής σε M1/M4 υποδοχείς σιελογόνων αδένων επάγοντας σιελόροια, παρά την αντίθετη αντιχολινεργική δράση (ξηροστομία) που επίσης έχει η ίδια ουσία.
- Μεταβολικό σύνδρομο : Αύξηση βάρους, αύξηση χοληστερίνης, τριγλυκεριδίων, διαβήτης, παχυσαρκία. Κυρίως με zyprexa, leponex, μέτρια με paliperidone, risperdal, seroquel, πολύ λιγότερο με τα υπόλοιπα
- Καρδιαγγειακές : Παράταση QTc, υπόταση, ορθοστατική υπόταση, ταχυκαρδία
- Καταστολή, υπνηλία
- Υπερπρολακτιναιμία
- Δυσκοιλιότητα
- Σεξουαλική δυσλειτουργία
- Αντιχολινεργικές
Για τις παραπάνω ανεπιθύμητες ενέργειες εδώ κάνουμε μια απλή αναφορά. Οι περισσότερες ανεπιθύμητες ενέργειες μπορούν να αντιμετωπιστούν με κατάλληλη προσαρμογή της θεραπείας. Ωστόσο, ορισμένες, όπως η όψιμη δυσκινησία, μπορεί να επιμείνουν ακόμη και μετά τη μείωση ή τη διακοπή του υπεύθυνου φαρμάκου.
Η διαχείρισή τους αν εμφανιστούν χρειάζεται κατάλληλους χειρισμούς από ειδικό ψυχίατρο με εμπειρία στις ψυχωτικές διαταραχές. Με τα νεότερα αντιψυχωτικά όπως το seroquel και το abilify, που έχουν σχετικά καλύτερο προφίλ, η συχνότητα και βαρύτητα των ανωτέρω παρενεργειών όπως της όψιμης δυσκινησίας έχει μειωθεί ιδιαίτερα.
Ο ανταγωνισμός των υποδοχέων ντοπαμίνης D2 μπορεί να είναι ένας κοινός παράγοντας πίσω από την επαγόμενη από αντιψυχωσικά αύξηση βάρους, αλλά και άλλοι υποδοχείς παίζουν σημαντικό ρόλο στον προσδιορισμό των σχετικών κινδύνων αύξησης βάρους που προκαλείται από τα αντιψυχωtικά φάρμακα, όπως οι υποδοχείς ισταμίνης Η1 και σεροτονίνης ΗΤ2C. Μάθετε περισσότερα.
Για τις περισσότερες περιπτώσεις φαρμακογενούς παρκινσονισμού και οξείας δυστονίας αποτέλεσμα έχει η χορήγηση βιπεριδένης (Akineton), ενός κεντρικώς δρώντα αντιχολινεργικού παράγοντα που τα αναστρέφει μέσω αποκλεισμού των Μ1 μουσκαρινικών υποδοχέων της ακετυλοχολίνης. Η συχνότητά τους έχει μειωθεί ιδιαίτερα τις τελευταίες δεκαετίες με τη χρήση των νεότερων αντιψυχωτικών.
Τι χρειάζεται να παρακολουθείται κατά τη λήψη αντιψυχωτικών;
Η θεραπεία με αντιψυχωτικά χρειάζεται συστηματική παρακολούθηση, όχι μόνο ως προς την αποτελεσματικότητα αλλά και ως προς τις πιθανές ανεπιθύμητες ενέργειες.
Ανάλογα με το φάρμακο και τα χαρακτηριστικά του ασθενούς, η παρακολούθηση μπορεί να περιλαμβάνει το σωματικό βάρος, την αρτηριακή πίεση, τη γλυκόζη ή τη γλυκοζυλιωμένη αιμοσφαιρίνη (HbA1c), τα λιπίδια, την προλακτίνη και την εμφάνιση κινητικών συμπτωμάτων. Σε ορισμένες περιπτώσεις απαιτούνται επιπλέον εξετάσεις, όπως ηλεκτροκαρδιογράφημα.
Η κλοζαπίνη απαιτεί ειδικό πρόγραμμα αιματολογικής παρακολούθησης λόγω του κινδύνου ουδετεροπενίας, καθώς και προσοχή σε άλλες δυνητικά σοβαρές ανεπιθύμητες ενέργειες, όπως η γαστρεντερική υποκινητικότητα και οι καρδιακές επιπλοκές.
Η συχνότητα και το είδος των εξετάσεων καθορίζονται εξατομικευμένα. Η παρακολούθηση έχει στόχο την έγκαιρη αναγνώριση προβλημάτων και τη διατήρηση της καλύτερης δυνατής ισορροπίας μεταξύ αποτελεσματικότητας και ανεκτικότητας.
Κλασικά αντιψυχωσικά (1ης γενιάς)
Η μεγαλύτερη πιθανότητα να εμφανιστούν παρενέργειες είναι με τα παλαιότερα 1ης γενιάς αντιψυχωτικά, με βασικότερο εκπρόσωπο την αλοπεριδόλη (aloperidin). Άλλα κλασικά αντιψυχωτικά είναι η ζουκλοπενθιξόλη (clopixol), η τριφθοριοπεραζίνη ( stelazine), η λεβομεπρομαζίνη (nozinan) και η περφαιναζίνη που περιέχεται στο φάρμακο minitran , το οποίο περιέχει ως δεύτερο συστατικό το παλιό αντικαταθλιπτικό αμιτρυπτυλίνη (saroten) που πλέον δεν κυκλοφορεί.
Aloperidin (αλοπεριδόλη)
Πρόκειται για το πιο γνωστό και αποτελεσματικό αντιψυχωτικό 1η γενιάς. Δημιουργήθηκε το 1957 από τον Paul Jannsen. Χρησιμοποιείται κυρίως για τη θεραπεία ψυχωτικών διαταραχών όπως η σχιζοφρένεια και για την αντιμετώπιση της οξείας διέγερσης π.χ. στο οργανικό ψυχοσύνδρομο. Δρα μπλοκάροντας τους υποδοχείς ντοπαμίνης D2 στον εγκέφαλο, μειώνοντας την υπερβολική ντοπαμινεργική δραστηριότητα που συχνά συνδέεται με ψυχωτικά συμπτώματα. Παρά την αποτελεσματικότητά του το aloperidin χρησιμοποιείται όλο και λιγότερο σε σχέση με το παρελθόν λόγω του προφίλ παρενεργειών, όπως εξωπυραμιδικά συμπτώματα και σπάνια νευροληπτικό κακοήθες σύνδρομο.
Διαφορές παλιών και νέων αντιψυχωτικών
Τα άτυπα αντιψυχωσικά φάρμακα διαφέρουν από τα κλασικά όσον αφορά και στην αποτελεσματικότητα και στις παρενέργειες. Αυτό έχει να κάνει με την πρόσδεσή τους τόσο στους D2 υποδοχείς της ντοπαμίνης στο μεταιχμιακό σύστημα και τα βασικά γάγγλια, όσο και στους υποδοχείς σεροτονίνης 5HT2.
Άλλη ευνοϊκή ιδιότητα κάποιων νεότερων «άτυπων» αντιψυχωτικών είναι η ταχύτερη αποδέσμευση από τους υποδοχείς ντοπαμίνης. Φαίνεται ότι το αντιψυχωτικό αποτέλεσμα δεν εξαρτάται από τη συνεχή δέσμευση των D2 υποδοχέων, εξαρτώνται όμως οι ανεπιθύμητες ενέργειες. Άρα η ταχεία αποδέσμευση σημαίνει πρακτικά λιγότερες ανεπιθύμητες ενέργειες.
Βέβαια οι διαφορές μεταξύ παλαιότερων και νεότερων αντιψυχωτικών δεν εξηγούνται από έναν μόνο μηχανισμό. Σημασία έχουν η ισχύς και η διάρκεια σύνδεσης με τους υποδοχείς D2, η δράση στους υποδοχείς σεροτονίνης και η επίδραση σε άλλα νευροδιαβιβαστικά συστήματα. Ορισμένα νεότερα αντιψυχωτικά, όπως η αριπιπραζόλη, η καριπραζίνη και η βρεξπιπραζόλη, εμφανίζουν μερική αγωνιστική δράση στους υποδοχείς D2, αντί του κλασικού ανταγωνισμού τους.
Οι φαρμακολογικές αυτές διαφορές επηρεάζουν τόσο τη θεραπευτική δράση όσο και το προφίλ ανεπιθύμητων ενεργειών, χωρίς να σημαίνουν ότι ένα φάρμακο είναι συνολικά καλύτερο για όλους τους ασθενείς.
Γενικά πρόκειται για σύνθετο μηχανισμό δράσης για τον οποίο όποιος ενδιαφέρεται να ενημερωθεί περισσότερο μπορεί να διαβάσει εδώ : Ντοπαμίνη εγκέφαλος & φάρμακα που την επηρεάζουν
Τα 3 νέα φάρμακα που προαναφέραμε (reagila, latuda, rxulti) θεωρούνται επιλογές για τα γνωσιακά συμπτώματα και αρνητικά συμπτώματα των ψυχώσεων. Μάλιστα λόγω του συνδυαστικού φαρμακολογικού τους προφίλ χρησιμοποιούνται ως επικουρική θεραπεία και σε καταθλιπτικές διαταραχές. Επιπλέον έχουν πολύ μικρότερη και λιγότερη συχνή επίδραση σε βάρος, μεταβολικούς δείκτες και προλακτίνη σε σχέση με τα παλιότερα.
Αντιψυχωτικά μακράς δράσης
Ο ρόλος των αντιψυχωτικών φαρμάκων στην πρόληψη υποτροπών στη σχιζοφρένεια είναι πλήρως τεκμηριωμένος. Η διακοπή της αντιψυχωτικής αγωγής συνδέεται όχι μόνο με αυξημένο κίνδυνο υποτροπής αλλά και με φτωχότερη κοινωνική προσαρμογή, αυξημένο βαθμό αναπηρίας λόγω νόσου και αντίσταση στη θεραπεία.
Σε μία προσπάθεια να αντιμετωπιστεί αυτό το πρόβλημα αναπτύχθηκαν μία σειρά ενέσιμων αντιψυχωτικών μακράς δράσης και Depot σκευασμάτων. Από την εμφάνισή τους τη δεκαετία του 60 συχνά χρησιμοποιούνται για όσους δυσκολεύονται στην καθημερινή λήψη φαρμάκων ή για όσους ασθενείς δεν αποδέχονται την καθημερινή λήψη φαρμάκων. Τα Depot και ενέσιμα αντιψυχωτικά μακράς δράσης αποτελούν σημαντικά φαρμακοτεχνικά σκευάσματα για σημαντικό αριθμό ανθρώπων στην φάση συντήρησης μιας σοβαρής και χρόνιας νόσου όπως η σχιζοφρένεια.
Τα νεότερα (2ης γενιάς) αντιψυχωτικά που μπορούν να χορηγηθούν σε ενέσιμη μορφή μακράς δράσης είναι :
- Ολανζαπίνη (zypadhera)
- Ρισπεριδόνη (risperdal consta)
- Παλιπεριδόνη (xeplion)
- Αριπιπραζόλη (abilify maintena)
Τα ενέσιμα αντιψυχωτικά μακράς δράσης δεν έχουν όλα την ίδια διάρκεια. Ανάλογα με τη δραστική ουσία και το συγκεκριμένο σκεύασμα, η χορήγηση μπορεί να πραγματοποιείται ανά λίγες εβδομάδες ή σε μεγαλύτερα διαστήματα.
Στις νεότερες μορφές περιλαμβάνονται σκευάσματα παλιπεριδόνης με χορήγηση ανά τρεις ή έξι μήνες και αριπιπραζόλης με χορήγηση ανά δύο μήνες. Η επιλογή προϋποθέτει κατάλληλη κλινική σταθεροποίηση και τήρηση των ειδικών οδηγιών μετάβασης και χορήγησης κάθε σκευάσματος.
Τα ενέσιμα μακράς δράσης δεν αποτελούν επιλογή αποκλειστικά για ασθενείς που δυσκολεύονται να λαμβάνουν καθημερινά φάρμακα. Μπορούν επίσης να επιλεγούν με βάση την προτίμηση του ασθενούς, την ευκολία της θεραπείας και τον σχεδιασμό πρόληψης υποτροπών.
Υπάρχουν και παλαιότερα αντιψυχωτικά (1ης γενιάς) σε ενέσιμη μακράς δράσης μορφή, τα οποία είναι η αλοπεριδόλη και ζουκλοπενθιξόλη.
Η χορήγηση αντιψυχωτικής αγωγής μακράς δράσης πρέπει να γίνεται πάντα στο πλαίσιο παρακολούθησης από ειδικό ψυχίατρο. Η ίδια η διαδικασία μπορεί να γίνει σε ειδικά διαμορφωμένα κέντρα υπό την επίβλεψη εκπαιδευμένου νοσηλευτικού προσωπικού. Η ανάγκη για εξατομικευμένη φροντίδα και η χορήγηση των Depot και ενέσιμων αντιψυχωτικών μακράς δράσης να γίνεται με ασφάλεια, από εξειδικευμένο προσωπικό Ψυχικής Υγείας, οδήγησε στην δημιουργία των Depot Κλινικών.
Στην κλινική Depot ο ασθενής λαμβάνει υπηρεσίες υψηλής ποιότητας με απώτερο στόχο τη βελτίωση της συμμόρφωσης στην φαρμακευτική αγωγή, την μείωση των υποτροπών αλλά και τη βελτίωση της ποιότητας ζωής.
- Ενημερωθείτε για πιθανούς περιορισμούς διαθεσιμότητας αντιψυχωτικών φαρμάκων στον ακόλουθο σύνδεσμο : Ελλείψεις Ψυχιατρικών Φαρμάκων
- Ενημερωθείτε για πιθανές αλληλεπιδράσεις αντιψυχωτικών φαρμάκων στον ακόλουθο σύνδεσμο : Αλληλεπιδράσεις Φαρμάκων
Σπύρος Καλημέρης Ψυχίατρος Ψυχοθεραπευτής
Πηγές
- Psychosis and Schizophrenia in Adults: Prevention and Management — NICE CG178
- Comparative Efficacy and Tolerability of 32 Oral Antipsychotics — Huhn et al., The Lancet (2019)
- Clozapine Treatment for Suicidality in Schizophrenia: International Suicide Prevention Trial (InterSePT)
- An Evidence-Based Update on Anticholinergic Use for Drug-Induced Movement Disorders (2024)
- Clozapine: Revised Recommendations for Blood Count Monitoring — European Medicines Agency (2025)
- Abilify Maintena — European Summary of Product Characteristics
