Οργανικό ψυχοσύνδρομο – ψυχωτική διαταραχή ηλικιωμένων

  • από
ψυχωτική διαταραχή

Η ψυχωτική διαταραχή στους ηλικιωμένους μπορεί να εμφανιστεί κατά κύριο λόγο ως οργανικό ψυχοσύνδρομο, άνοια ή ψυχωτική κατάθλιψη.

Γιατρέ εδώ και 6 μήνες ο μπαμπάς μου νομίζει ότι μπαίνουν κλέφτες στο σπίτι, τι έχει?


Η ψυχωτική διαταραχή περιλαμβάνει ψυχωτικά συμπτώματα όπως αναφέρονται παρακάτω

  • Διαταραχές αντίληψης : Ψευδαισθήσεις, παραισθήσεις, ψευδοψευδαισθήσεις που μπορεί να προέρχονται από όλα τα αισθητήρια συστήματα του οργανισμού, δηλαδή ακουστικές, οπτικές, απτικές, οσφρητικές, γευστικές και κιναισθητικές.
  • Διαταραχές περιεχομένου σκέψης : Παραληρητικές ιδέες, υπερτιμημένες ιδέες π.χ. καταδίωξης συνωμοσίας, μεγαλομανίας, κλοπής κ.α.
  • Διαταραχές λόγου : ρυθμού, ροής, οργάνωσης π.χ. χάλαση συνειρμού
  • Διαταραχές ψυχοκινητικότητας : π.χ. διέγερση, εμβροντησία, κατατονία, στερεοτυπίες
  • Συναισθηματικές διαταραχές : π.χ. συναισθηματική απροσφορότητα, δηλαδή καταφανής ασυμφωνία μεταξύ περιεχομένου σκέψης και συναισθηματικής απάντησης όπως εκδήλωση χαράς επί κάποιας απώλειας συγγενικού προσώπου

Η εμφάνιση των ψυχωτικών συμπτωμάτων στην 3η ηλικία μπορεί να είναι είτε αιφνίδιας έναρξης είτε σταδιακής, σε κάθε περίπτωση όμως προκαλεί έντονο στρες στο οικογενειακό περιβάλλον του ηλικιωμένου και ταχεία κινητοποίηση για την αντιμετώπισή τους. Η αιτιολογία των ψυχωτικών εκδηλώσεων είναι συνήθως ένα κυρίαρχο ερώτημα και με αυτό θα ασχοληθούμε παρακάτω.

Ψυχωτικές εκδηλώσεις στους ηλικιωμένους οφείλονται στην πλειοψηφία των περιπτώσεων σε οργανική βλάβη του νευρικού συστήματος ή και άλλων συστημάτων του ανθρώπινου οργανισμού. Οι οργανικές βλάβες διαφοροποιούνται ανάλογα με την παράμετρο του χρόνου εκδήλωσής τους. Όταν η εκδήλωση είναι οξεία, δηλαδή ώρες ή μέρες, τίθεται η διάγνωση «ντελίριο». Άλλες διατυπώσεις που αναφέρονται στο ίδιο πρόβλημα είναι οργανικό ψυχοσύνδρομο και οξεία συγχυτική κατάσταση, οξύ παραλήρημα.

Το ντελίριο είναι ένα σύνολο συμπτωμάτων μεταξύ των οποίων μπορεί να είναι ψυχωτικά όπως ψευδαισθήσεις, διαταραχή λόγου, διέγερση και παροδικές παραληρητικές ιδέες. Έχει οξεία/υποξεία  έναρξη (ώρες έως και ημέρες), με κυμαινόμενη πορεία, με αυξομειούμενη βαρύτητα των συμπτωμάτων της στη διάρκεια του 24ώρου και επιδείνωσή τους τις νυκτερινές ώρες. Επιπλέον κύρια συμπτώματα είναι η διαταραχή συνείδησης και προσανατολισμού. Συνήθως η αντιμετώπιση της αιτίας του ντελίριου οδηγεί σε άρση των συμπτωμάτων.


Το οργανικό ψυχοσύνδρομο εκλύεται συνήθως από :

Διαταραχές Κεντρικού Νευρικού Συστήματος : επιληψία, εγκεφαλίτιδα, εγκεφαλικό τραύμα, όγκος, αιμορραγία,  απόστημα, Αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο

Μεταβολικές διαταραχές: Διαταραχές ηλεκτρολυτών, υπερ- ή υπογλυκαιμία, αφυδάτωση ή φόρτωση υγρών, διαταραχή οξεοβασικής ισορροπίας

Ενδοκρινολογικές παθήσεις : Υπερθυρεοειδισμός, παραθυρεοειδοπάθειες, κρίση υπεραλδοστερονισμού, επινεφριδιακή ανεπάρκεια.

Αιματολογικές: αναιμία, λευχαιμία

Καρδιολογικές: έμφραγμα, καρδιακή ανεπάρκεια, αρρυθμία, καρδιοχειρουργική επέμβαση

Αναπνευστικές: ΧΑΠ, υποξία

Ηπατικές: ηπατική ανεπάρκεια, ηπατική εγκεφαλοπάθεια

Νεφρικές: Νεφρική ανεπάρκεια, ουραιμία, SIADH,

Νεοπλάσματα: κυρίως εγκεφαλικά, παρανεοπλασματικό σύνδρομο

Λοιμώξεις (AIDS, σύφιλη, νόσος Lyme, ερυσίπελας, αποστήματα),

Φάρμακα: αντιχολινεργικά, αναλγητικά, στεροειδή, αντιβιοτικά, αναισθησία, καρδιολογικά και αντιυπερτασικά, αντινεοπλασματικά κ.α. Ουσιαστικά, οποιαδήποτε ουσία έχει λάβει ή έχει διακόψει πρόσφατα ο ασθενής

Ναρκωτικές ουσίες: τοξίκωση και στερητικό σύνδρομο

Ψυχιατρικά: κακόηθες νευροληπτικό σύνδρομο, κακόηθες σεροτονινεργικό σύνδρομο

Έκθεση σε περιβαλλοντικές συνθήκες: Τραυματισμοί, εγκαύματα, θερμοπληξία, αυξημένο υψόμετρο


Όταν η εγκατάσταση των ψυχωτικών συμπτωμάτων είναι σταδιακή π.χ. σε ένα διάστημα μηνών (με κυριότερα τις παραληρητικές ιδέες και τις ψευδαισθήσεις), εμφανίζονται παράπονα και αιτιάσεις για ξένα άτομα μέσα στο σπίτι, για ανεξήγητες κλοπές αντικειμένων , για απιστία του ηλικιωμένου συντρόφου κ.α. Η συνηθέστερη διάγνωση εδώ είναι η άνοια. Συνοδεύεται και από διαταραχή μνήμης, αν και όχι στο 100% των περιπτώσεων. Υπάρχουν πάρα πολλά αίτια και τύποι άνοιας με συχνότερη στο ~60% την άνοια τύπου Alzheimer.

Σε ορισμένες περιπτώσεις δεν ανευρίσκεται οργανικό ψυχοσύνδρομο, άνοια ή γενικά νευρολογική αλλοίωση. Σε αυτό το μικρό ποσοστό έχουμε ψυχωτική διαταραχή σε πρώτη εμφάνιση (όψιμη ψύχωση). Γενικά αν μετά από μια σειρά εξετάσεων νευροψυχολογικών, αιματολογικών, απεικονιστικών (CT, MRI ,PET), και πιθανώς άλλων (ηλεκτροκαρδιογράφημα, ηλεκτροεγκεφαλογράφημα, οσφυονωτιαία παρακέντηση) δεν ανευρεθεί παθολογία, τότε η διαγνωστική κατεύθυνση είναι η λεγόμενη όψιμης έναρξης  πρωτοπαθής ψυχική διαταραχή :

Η διαφορική διάγνωση με την οργανική ψυχωτική διαταραχή (οργανικό ψυχοσύνδρομο ή άνοια) μπορεί να είναι αρκετά δύσκολη. Μια λεπτή διαφορά που θα μπορούσε να αναφερθεί είναι η απουσία ή η χαμηλότερη ύπαρξη γνωστικών συμπτωμάτων (π.χ. διαταραχή μνήμης) στις όψιμες ψυχώσεις.

Οποιαδήποτε ψυχωτική διαταραχή και να εκδηλώνεται, ο ασθενής χρειάζεται εκτεταμένη ιατρική διερεύνηση και φροντίδα , ώστε αφενώς να εντοπιστεί ο αιτιολογικός παράγοντας και αφετέρου να γίνει προσπάθεια άρσης αυτού. Συχνά η διερεύνηση γίνεται στα πλαίσια νοσοκομείου, σε κάποιες περιπτώσεις βέβαια μπορεί να γίνει σε εξωτερική βάση. Δεν είναι ασυνήθιστο να ανευρίσκεται μια απροσδόκητη, αλλά αντιμετωπίσιμη αιτία ψυχωτικών συμπτωμάτων. Σχετικό παράδειγμα αποτελούν οι οπτικές ψευδαισθήσεις, που θα μπορούσαν να είναι αποτέλεσμα οφθαλμικής διαταραχής!

Η αντιμετώπιση στο οργανικό ψυχοσύνδρομο είναι κυρίως φαρμακευτική. Χρησιμοποιούνται αντιψυχωτικά σε χαμηλές δόσεις , των οποίων η ρύθμιση αποτελεί πολύπλοκη υπόθεση, καθώς θα πρέπει να  διατηρηθεί η ισορροπία μεταξύ αντιμετώπισης των συμπτωμάτων, αλληλεπίδρασης με τη λοιπή φαρμακευτική αγωγή του ασθενούς και ελαχιστοποίησης των ανεπιθύμητων ενεργειών. Πρέπει να σημειωθεί ότι οι ηλικιωμένοι για διάφορους λόγους (εγκεφαλικές αλλοιώσεις, επιβράδυνση μεταβολισμού κ.α.) είναι περισσότερο ευάλωτοι σε ανεπιθύμητες ενέργειες φαρμάκων. Έτσι η παροχή κατάλληλης φροντίδας από ειδικούς ψυχιάτρους και ενδεχομένως και ιατρούς άλλων ειδικοτήτων καθίσταται απολύτως αναγκαία.

Σε άλλες περιπτώσεις η ψυχωτική διαταραχή στην 3η ηλικία διαμορφώνεται στο πλαίσιο ενός συνεχούς ψυχοπαθολογίας που ξεκινάει σε μικρότερη ηλικία. Για παράδειγμα το υπερβολικό άγχος που ξεκίνησε στο 40ο έτος της ηλικίας και δεν έγινε κατορθωτό να αντιμετωπιστεί («πάντα είχε πολύ άγχος η μαμά, αλλά παλιά δεν ξέρανε τι να κάνουνε»), θα συνεχιστεί για δεκαετίες. Σε κάποιες περιπτώσεις υποβόσκει ψυχοπαθολογία μη θορυβώδης, που διαλάθει της προσοχής του στενού περιβάλλοντος και κάποια στιγμή σε μεγάλη πλέον ηλικία πυροδοτούμενη ενδεχομένως από περιβαλλοντικό ψυχοπιεστικό ερέθισμα, παράγει το ψυχωτικό σύμπτωμα.

Σχετικό παράδειγμα αποτελούν οι παρανοειδείς διαταραχές προσωπικότητας. Περιγραφές όπως : «Ο μπαμπάς μου πάντοτε ήταν υπερβολικά ιδιότροπος και τσακωνόταν συνέχεια» ή «η μητέρα μου ήταν πάντα καχύποπτη και με το παραμικρό δημιουργούσε εντάσεις στην οικογένεια» προσανατολίζουν προς σχετικές διαγνώσεις. Έτσι συχνά αντιμετωπίζονται μεικτές καταστάσεις όπου συνυπάρχει ο οργανικός και ο «χρονίως ψυχοπαθολογικός» παράγοντας.


Συγγραφέας του παραπάνω άρθρου είναι ο Σπύρος Καλημέρης Ιατρός, Ιδιώτης Ψυχίατρος & πιστοποιημένος Ψυχοθεραπευτής. Είναι πιστοποιημένο μέλος του Ιατρικού Συλλόγου Αθηνών & της Ελληνικής Ψυχιατρικής Εταιρείας και παρέχει σύγχρονες υπηρεσίες ψυχιατρικής & συνθετικής ψυχοθεραπείας στο ιατρείο του στην Αθήνα. Εκπαιδευμένος μεταξύ άλλων στην εφαρμογή της καινοτόμου θεραπείας για τις ψυχικές διαταραχές rTMS (Επαναληπτικός Διακρανιακός Μαγνητικός Ερεθισμός).