Τι είναι η γενικευμένη αγχώδης διαταραχή
Η γενικευμένη αγχώδης διαταραχή (ΓΑΔ) είναι μια αγχώδης διαταραχή στην οποία το άτομο βιώνει επίμονη, υπερβολική και δύσκολα ελεγχόμενη ανησυχία για πολλές πλευρές της καθημερινότητας. Το άγχος διαρκεί για μήνες, συνοδεύεται συχνά από αϋπνία, κόπωση, ευερεθιστότητα και μυϊκή ένταση και μπορεί να επηρεάσει σημαντικά τη λειτουργικότητα και την ποιότητα ζωής.
Ονομάζεται “γενικευμένη” ακριβώς επειδή το άγχος δεν αφορά μόνο μία συγκεκριμένη κατάσταση, αλλά τείνει να διαχέεται σε πολλές πλευρές της καθημερινότητας. Το άτομο νιώθει συχνά ότι βρίσκεται σε συνεχή εσωτερική εγρήγορση, σαν να περιμένει ότι κάτι θα πάει στραβά.
Ποια είναι τα βασικά συμπτώματα
Η γενικευμένη αγχώδης διαταραχή έχει ως κύριο σύμπτωμα την υπερβολική ανησυχία.
Αναφέρονται στη συνέχεια τα άλλα κύρια συμπτώματα που μπορεί να έχει κάποιος με ΓΑΔ. Για να τεθεί η διάγνωση χρειάζεται να υπάρχουν τουλάχιστον 3 από τα 6 για μια περίοδο έξι μηνών το ελάχιστο :
- Ευερεθιστότητα
- Νευρικότητα
- Δυσκολία συγκέντρωσης
- Κόπωση
- Διαταραχή ύπνου
- Μυική τάση (σφίξιμο)
Ανησυχία στη γενικευμένη αγχώδη διαταραχή
Τι είναι η ανησυχία
Η ανησυχία (στην αγγλική γλώσσα αποδίδεται με τον όρο worry) ορίζεται ως μια συνεχής νοητική δραστηριότητα που περιλαμβάνει μια σχετικά ανεξέλεγκτη αλυσίδα σκέψεων και εικόνων και έχει ως στόχο την προετοιμασία για την αντιμετώπιση καταστάσεων εκτιμώμενων ως απειλητικές στο άμεσο ή μακρινό μέλλον.
Χρονικά η ανησυχία κυριαρχεί στην καθημερινότητα, δηλαδή υφίσταται κάθε μέρα ή για τις περισσότερες μέρες της εβδομάδας και για ένα συνολικό διάστημα τουλάχιστον 6 μηνών. Το στοιχείο αυτό είναι το πρώτο που διαφοροποιεί τη γενικευμένη αγχώδη διαταραχή από το άγχος και τις φυσιολογικές ανησυχίες που βιώνει ο καθένας μας στην καθημερινότητά του.
Έτσι, η ανησυχία δε θα πρέπει να προεξοφλείται ως μια υποχρεωτικά ψυχοπαθολογική διαδικασία. Η πρόληψη απειλητικών καταστάσεων είναι μια έμφυτη ανθρώπινη ανάγκη προστασίας σε έναν κόσμο με πολλές αβεβαιότητες, ένας μηχανισμός επιβίωσης εκ της απαρχής της εμφάνισης του ανθρώπου στη γη. Είναι αναμενόμενο να επιστρατεύεται όταν είναι απαραίτητο.
Συνοπτικά στη γενικευμένη αγχώδη διαταραχή, η ανησυχία:
- είναι υπερβολική
- είναι δύσκολο να ελεγχθεί
- αφορά πολλά θέματα ταυτόχρονα
- καταλαμβάνει μεγάλο μέρος της ημέρας
- γίνεται έντονα δυσφορική και εξαντλητική
Το άτομο αισθάνεται συχνά ότι δεν μπορεί να “κλείσει” το μυαλό του. Παραμένει σε αυξημένη εγρήγορση, κουράζεται ψυχικά και σωματικά και δυσκολεύεται να χαλαρώσει ακόμη και όταν δεν υπάρχει άμεση απειλή.
Οι ανησυχίες αυτές είναι ως επί το πλείστον μη ρεαλιστικές, αλλά δεσμεύουν ισχυρά την προσοχή του ατόμου (tunnel vision). Το άτομο βρίσκεται σε συνεχή εγρήγορση και ανυπομονησία και θυμώνει εύκολα, όταν τα πράγματα δεν έρχονται όπως θεωρεί αυτονόητο.
Τύποι ανησυχίας
- Επιθυμητή (εγω-συντονική) : Η αντίληψη της συνεχούς ανησυχίας ως ευεργετική, ως ένας μηχανισμός επιβίωσης απέναντι σε μια παρατεταμένη απειλητική κατάσταση (sustained threat), απέναντι στις πολλές εκτιμώμενες απαιτήσεις από τον αυτό μας, αλλά και από τους άλλους. Αυτό συμβάλλει στην αντίσταση ορισμένων ασθενών στη θεραπεία, καθώς είναι πεπεισμένοι για την αναγκαιότητα μιας συνεχούς εγρήγορσης.
- Ανεπιθύμητη (εγω-δυστονική) : Σε άλλες περιπτώσεις το άτομο νιώθει την ανησυχία ως βλαβερή, επώδυνη και ανεξέλεγκτη. Θέλει να απαλλαγεί από αυτή, αλλά δυσκολεύεται να το πετύχει.
Η τελειοθηρία και η μη ανοχή της αβεβαιότητας αποτελούν δύο βασικές πυρηνικές πεποιθήσεις στη ΓΑΔ που τροφοδοτούν την ανησυχία.
Συννοσηρότητα με τη γενικευμένη αγχώδη διαταραχή
Η γενικευμένη αγχώδης διαταραχή παρουσιάζει υψηλό βαθμό συννοσηρότητας, πιο συχνά με
- άλλου τύπου αγχωδεις διαταραχες,
- συναισθηματική διαταραχή όπως η διπολική διαταραχή ,
- κατάχρηση αλκοόλ,
- κάποια διαταραχή προσωπικότητας και
- διαταραχές σωματικών συμπτωμάτων (σωματόμορφες).
Κατάθλιψη και γενικευμένη αγχώδης διαταραχή συνυπάρχουν σε ποσοστό ως και 70% καθιστώντας το συνδυασμό αυτό έναν από τους συχνότερους και βαρύτερους επιβαρυντικούς παράγοντες για την ποιότητα ζωής των ασθενών.
Νευροβιολογία & γενικευμένη αγχώδης διαταραχή
Ο μερικός αποσυντονισμός της εγκεφαλικής δραστηριότητας έχει προταθεί ως ένα από τα βασικά νευροβιολογικά χαρακτηριστικά της γενικευμένης αγχώδους διαταραχής, ιδιαίτερα η μειωμένη λειτουργική συνδεσιμότητα σε κατάσταση ηρεμίας (Resting State Functional Connectivity) μεταξύ της αμυγδαλής και του προμετωπιαίου φλοιού (PFC) τόσο σε ενήλικες όσο και σε εφήβους με ΓΑΔ.
Μελέτες υποδεικνύουν ότι ασθενείς με ΓΑΔ εμφανίζουν χρονίως αυξημένη ψυχοφυσιολογική διέγερση (υπερεγρήγορση) ως ιδιοσυγκρασιακή λειτουργία (π.χ. υψηλότερο καρδιακό ρυθμό) και αυτά τα άτομα είναι πιθανό να επιδείξουν τη μεγαλύτερη καρδιαγγειακή αντιδραστικότητα σε ένα ερέθισμα που προκαλεί άγχος όταν τους ζητηθεί να χαλαρώσουν ή να δουν ουδέτερα ερεθίσματα.
Δε θα πρέπει να αγνοηθεί η συσχέτιση του γενικευμένου άγχους με την πρόκληση χρόνιου στρες το οποίο θα επιδράσει ως προδιαθεσικός ή/και πυροδοτικός παράγοντας σε σωματικές παθήσεις όπως η υπέρταση, οι αρρυθμίες, η στεφανιαία νόσος, η κεφαλαλγία, το έλκος στομάχου, το ευερέθιστο έντερο και άλλα γαστρεντερικά προβλήματα, η ινομυαλγία κ.α. Νευροβιολογικοί μηχανισμοί που οδηγούν στο χρόνιο στρες αφορούν εν μέρει στην αύξηση της νοραδρενεργικής δραστηριότητας από τον υπομέλα τόπο, την υπερδιέγερση του συμπαθητικού συστήματος και τη χρόνια ενεργοποίηση του άξονα υποθαλάμου, υπόφυσης, επινεφριδίων.
Συχνότητα γενικευμένης αγχώδους διαταραχής (ΓΑΔ)
Η γενικευμένη αγχώδης διαταραχή είναι από τις πιο συχνές αγχώδεις διαταραχές. Η συχνότητα εμφάνισης στον πληθυσμό αναφέρεται μεταξύ 2-5% αν και υπάρχουν πληθυσμοί στις οποίες ανευρίσκεται σε υψηλά ποσοστά ως και πάνω από 20%.
Εμφανίζεται συχνότερα στις γυναίκες και μπορεί να ξεκινήσει ήδη από την εφηβεία ή τη νεαρή ενήλικη ζωή. Παράλληλα, ένα σημαντικό ποσοστό ανθρώπων με γενικευμένο άγχος δεν φτάνει ποτέ σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας, είτε επειδή θεωρεί την κατάσταση “μέρος του χαρακτήρα του”, είτε επειδή τη συγχέει με φυσιολογικό άγχος.
Θεραπεία γενικευμένης αγχώδους διαταραχής
Η γενικευμένη αγχώδης διαταραχή είναι αντιμετωπίσιμη. Η θεραπεία εξατομικεύεται ανάλογα με τη βαρύτητα των συμπτωμάτων, τη διάρκεια, τη συννοσηρότητα, το ιστορικό του ατόμου και το πόσο έχει επηρεαστεί η λειτουργικότητά του.
Οι βασικές θεραπευτικές επιλογές περιλαμβάνουν ψυχοθεραπεία, φαρμακευτική αγωγή και παρεμβάσεις στον τρόπο ζωής.
Ψυχοθεραπεία
Η γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία είναι από τις πιο τεκμηριωμένες ψυχοθεραπευτικές παρεμβάσεις για τη ΓΑΔ. Στοχεύει στη διαχείριση της ανησυχίας, στην αναγνώριση δυσλειτουργικών γνωσιακών μοτίβων, στην καλύτερη ανοχή της αβεβαιότητας και στη μείωση της μόνιμης εσωτερικής υπερεγρήγορσης.
Φαρμακευτική αγωγή
Η φαρμακευτική αντιμετώπιση στη γενικευμένη αγχώδη διαταραχή περιλαμβάνει συνήθως, σε πρώτη γραμμή, αντικαταθλιπτικά φάρμακα με αγχολυτική δράση σε βάθος χρόνου.
Οι βενζοδιαζεπίνες μπορεί να βοηθήσουν βραχυπρόθεσμα σε ορισμένες περιπτώσεις, αλλά χρειάζονται φειδώ, σαφή θεραπευτικό σχεδιασμό και πρόθεση σταδιακής μείωσης και διακοπής.
Σε κάποιες περιπτώσεις μπορεί να χρησιμοποιηθεί και βουσπιρόνη, ενώ η πρεγκαμπαλίνη αποτελεί επίσης θεραπευτική επιλογή σε επιλεγμένα περιστατικά.
Η επιλογή αγωγής γίνεται από ψυχίατρο, με βάση το συνολικό κλινικό προφίλ του ατόμου.
rTMS
Τα τελευταία χρόνια εξετάζονται και νεότερες θεραπευτικές επιλογές, όπως η επαναλαμβανόμενη διακρανιακή μαγνητική διέγερση (rTMS), σε επιλεγμένες περιπτώσεις και μετά από κατάλληλη ψυχιατρική αξιολόγηση.
Αλλαγές στον τρόπο ζωής
Παράλληλα με την κύρια θεραπεία, σημαντικό ρόλο μπορεί να παίξουν και αλλαγές στον τρόπο ζωής, όπως:
- σταθερότερο ωράριο ύπνου
- καλύτερη διαχείριση χρόνου και απαιτήσεων
- μείωση παραγόντων που επιτείνουν την ένταση
- συστηματική σωματική δραστηριότητα
- πιο ισορροπημένες διατροφικές συνήθειες
Οι παρεμβάσεις αυτές συνήθως δεν αρκούν από μόνες τους όταν η ΓΑΔ είναι έντονη, αλλά μπορούν να βοηθήσουν ουσιαστικά στο συνολικό θεραπευτικό πλάνο.
Πότε χρειάζεται αξιολόγηση από ψυχίατρο
Χρειάζεται να ζητηθεί επαγγελματική βοήθεια όταν:
- η ανησυχία είναι σχεδόν καθημερινή για μεγάλο διάστημα
- το άτομο δυσκολεύεται να την ελέγξει
- έχουν επηρεαστεί ο ύπνος, η εργασία ή οι σχέσεις
- υπάρχουν έντονα σωματικά συμπτώματα άγχους
- συνυπάρχουν καταθλιπτικά συμπτώματα
- υπάρχει αυξημένη χρήση αλκοόλ ή ηρεμιστικών
- η καθημερινότητα αρχίζει να γίνεται “παραλυτική”
Η έγκαιρη αξιολόγηση βοηθά όχι μόνο στη σωστή διάγνωση αλλά και στην αποφυγή χρόνιας επιβάρυνσης.
Σπύρος Καλημέρης Ψυχίατρος Ψυχοθεραπευτής