Τι είναι η ηλεκτροσπασμοθεραπεία
Η ηλεκτροσπασμοθεραπεία (ΗΣΘ) είναι μια μέθοδος θεραπείας της κατάθλιψης. Σε σχέση με το παρελθόν έχει υψηλότερο βαθμό ασφάλειας και σε αυτό έχει συμβάλλει η δραστική βελτίωση της τεχνολογίας των μηχανημάτων της ΗΣΘ. Η ηλεκτροσπασμοθεραπεία (Electroconvulsive Therapy, ECT) εφαρμόζεται σε ειδικές κλινικές και νοσοκομεία και διενεργείται από αναισθησιολόγο σε συνεργασία με ψυχίατρο.
Πότε χρησιμοποιείται η ηλεκτροσπασμοθεραπεία
Σε όλους τους τύπους σοβαρής κατάθλιψης & άλλες διαταραχές
- Ανθεκτική κατάθλιψη μη ανταποκρινόμενη σε φαρμακευτική αγωγή
- Κατατονική κατάθλιψη / εμβροντησία (π.χ. άρνηση λήψης τροφής & υγρών)
- Ψυχωτική κατάθλιψη
- Επείγουσα ανάγκη ταχείας ύφεσης λόγω αυτοκτονικού ιδεασμού ή διέγερσης
- Επιλόχεια κατάθλιψη / ψύχωση
- Κατάθλιψη στην εγκυμοσύνη
- Διπολική κατάθλιψη
- Σοβαρή κατάθλιψη σε ηλικιωμένους
- Προφύλαξη κατάθλιψης ειδικά σε περιπτώσεις με προηγούμενο γνωστό ευεργετικό αποτέλεσμα
- Μανία
- Ανθεκτική Βαριά ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή
- Ανθεκτική σε φάρμακα / Κατατονική σχιζοφρένεια
- Άλλες ειδικότερες / σπανιότερες διαταραχές
Στην εγκυμοσύνη και όταν συντρέχουν λόγοι μη χρήσης φαρμάκων έχει αρκετά θετικά αποτελέσματα. Πάντως η περίπτωση της κατάθλιψης στην εγκυμοσύνη είναι ιδιαίτερη και χρειάζεται να αξιολογηθούν όλες οι παράμετροι με συνεργασία ψυχιάτρου, γυναικολόγου και αναισθησιολόγου πριν τη λήψη απόφασης για οποιαδήποτε θεραπεία.
Μπορεί να εφαρμοστεί συνδυαστικά με φαρμακευτική αγωγή, ενώ έχει δοκιμαστεί και ενίσχυση της δράσης της με rTMS, μια άλλη αποτελεσματική θεραπεία της κατάθλιψης χωρίς φάρμακα και ελάχιστες ανεπιθύμητες ενέργειες.
Στερεότυπα για το “ηλεκτροσόκ”
Εξαιρετικά διαστρεβλωμένες αντιλήψεις υπάρχουν στον ευρύ πληθυσμό σχετικά με την ηλεκτροσπασμοθεραπεία. Πρόκειται για μια από τις πιο στιγματιστικές έννοιες στο χώρο της ψυχιατρικής. Ο όρος «ηλεκτροσοκ» χρησιμοποιείται με δέος, περιφρόνηση, απέχθεια ή ειρωνεία για να χαρακτηρίσει μια θεραπεία που στο εξωτερικό χρησιμοποιείται ευρύτατα στην αντιμετώπιση διάφορων ψυχικών διαταραχών με κύρια τη σοβαρή κατάθλιψη.
Ο κόσμος θεωρεί ότι η ΗΣΘ είναι κάτι το τρομερό..μια βαριά κατάθλιψη όμως είναι επίσης κάτι τρομερό, μια κατάσταση τόσο διαβρωτική για τον ψυχισμό του ατόμου όσο δύσκολα μπορεί να διανοηθεί κάποιος. Η ηλεκτροσπασμοθεραπεία μπορεί να αποβεί σωτήρια για αυτά τα άτομα και να αποτρέψει μια πιθανή αυτοκτονία.
Τα στερεότυπα περιλαμβάνουν συχνά φόβο για πιθανή βλάβη στον εγκέφαλο λόγω της ΗΣΘ. Η σύγχρονη έρευνα δεν έχει στοιχειοθετήσει κάτι τέτοιο. Αν και ο τρόπος δράσης της δεν είναι πλήρως ξεκαθαρισμένος, είναι γνωστό ότι επιφέρει βιοχημικές μεταβολές στους νευροδιαβιβαστές και τις ορμόνες του εγκεφάλου, μεταβάλλοντας την επικοινωνία μεταξύ συγκεκριμένων τμημάτων του.
Πρόσφατες μελέτες επιβεβαιώνουν την αποτελεσματικότητα και την ασφάλεια της ηλεκτροσπασμοθεραπείας (ΗΣΘ) για τη σοβαρή κατάθλιψη, αμφισβητώντας μακροχρόνια στίγματα. Μάλιστα μια μετα-ανάλυση του 2023 που δημοσιεύθηκε στο JAMA Psychiatry συνέκρινε την ECT με την κεταμίνη, δείχνοντας ότι η ECT προσφέρει γενικά ανώτερα αποτελέσματα όσον αφορά τη μείωση των συμπτωμάτων και την ύφεση των μείζονων καταθλιπτικών επεισοδίων, ιδίως σε περιπτώσεις ανθεκτικές στη θεραπεία.
Στην ίδια δημοσίευση αναφέρονται προσεγγίσεις που εφαρμόζονται για τη βελτιστοποίηση της δοσολογίας και της χορήγησης της ECT με στόχο τη μείωση των υπαρχουσών ανεπιθύμητων ενεργειών.
Διαδικασία ηλεκτροσπασμοθεραπείας
Η απόφαση για την έναρξη ECT λαμβάνεται από τον ασθενή μετά από την ενημέρωσή του για κάθε παράμετρο που αφορά τη θεραπεία από τον ψυχίατρο. Συζητούνται όλες οι πιθανές εναλλακτικές, οι προσδοκίες για το αποτέλεσμα, οι λεπτομέρειες της θεραπείας. Πριν την έναρξη λαμβάνεται η γραπτή συγκατάθεση του ασθενούς ή του έχοντος τη δικαστική συμπαράσταση.
Η κάθε συνεδρία ηλεκτροσπασμοθεραπειας περιλαμβάνει :
- Τοποθέτηση ηλεκτροδίων σε συγκεκριμένα σημεία στο ένα ή και στα δύο εγκεφαλικά ημισφαίρια (μονόπλευρη/αμφοτερόπλευρη)
- Χορήγηση μυοχαλαρωτικού φαρμάκου και γενικής αναισθησίας στον ασθενή διάρκειας λίγων λεπτών
- Διοχέτευση ηλεκτρικού ρεύματος διαμέσου των ηλεκτροδίων και πρόκληση σπασμών διάρκειας περίπου 20-60 δευτερολέπτων
- Χορήγηση οξυγόνου και αφύπνιση του ασθενούς μετά από λίγα λεπτά
Συνήθως ακολουθείται πρόγραμμα 6-15 συνεδριών με συχνότητα 2-3 φορές την εβδομάδα. Το αποτέλεσμα αρχίζει να γίνεται αισθητό από τη 2η εβδομάδα θεραπείας. Ο ασθενής δεν είναι απαραίτητο να παραμένει νοσηλευόμενος , αναλόγως και της παρουσίας ή όχι ανεπιθύμητων ενεργειών και δύναται να πραγματοποιεί τις συνεδρίες ως εξωτερικός ασθενής.
Επιπλέον πρέπει να τονιστεί ότι ο ασθενής δε βιώνει πόνο ή οποιοδήποτε πρόβλημα κατά τη διάρκεια της συνεδρίας καθώς βρίσκεται υπό αναισθησία.
Ανεπιθύμητες ενέργειες ηλεκτροσπασμοθεραπείας
Βραχυπρόθεσμες ανεπιθύμητες ενέργειες
- Παροδική σύγχυση μετά τη συνεδρία, συνήθως αμέσως μετά την αφύπνιση.
- Δυσκολία προσανατολισμού, που συνήθως υποχωρεί μέσα σε λίγα λεπτά ή ώρες.
- Πονοκέφαλος, μυϊκοί πόνοι, ναυτία ή κόπωση, κυρίως τις πρώτες ώρες μετά τη θεραπεία.
- Προσωρινή δυσκολία στη συγκέντρωση και στη νέα μάθηση, ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια του θεραπευτικού κύκλου.
- Σε μετα-ανάλυση 84 μελετών, οι αντικειμενικές γνωσιακές δυσκολίες ήταν πιο εμφανείς τις πρώτες 0–3 ημέρες μετά την ECT, ενώ μετά τις 15 ημέρες δεν παρατηρούνταν αρνητικές επιδράσεις στις περισσότερες γνωσιακές δοκιμασίες.
Γνωσιακές επιδράσεις και μνήμη μετά την ECT
Η ECT μπορεί να προκαλέσει παροδικές γνωσιακές δυσκολίες, κυρίως τις πρώτες ημέρες ή εβδομάδες μετά τη θεραπεία.
Οι συχνότερες βραχυπρόθεσμες επιδράσεις αφορούν:
- τη συγκέντρωση,
- τη λεκτική μνήμη,
- τη λεκτική ευχέρεια,
- τη νέα μάθηση,
- την αυτοβιογραφική μνήμη.
Σύμφωνα με μετα-ανάλυση 91 μελετών με 3.762 ασθενείς, στις πρώτες 1–28 ημέρες μετά την ECT μπορεί να εμφανιστούν μικρές έως μέτριες μειώσεις σε ορισμένες γνωσιακές λειτουργίες, όπως η αυτοβιογραφική μνήμη, η λεκτική μνήμη και η λεκτική ευχέρεια. Μετά τον πρώτο μήνα, στις περισσότερες μελέτες παρατηρείται βελτίωση σχεδόν σε όλους τους γνωσιακούς τομείς.
Αυτοβιογραφική μνήμη και αναδρομική αμνησία
Το βασικότερο μακροπρόθεσμο ζήτημα αφορά την αναδρομική αμνησία, δηλαδή τη δυσκολία ανάκλησης γεγονότων που συνέβησαν πριν ή γύρω από την περίοδο της θεραπείας.
Ιδιαίτερη σημασία έχει η αυτοβιογραφική μνήμη, δηλαδή οι προσωπικές αναμνήσεις από τη ζωή του ασθενούς. Τα πιθανά κενά μνήμης αφορούν συχνότερα γεγονότα που βρίσκονται κοντά χρονικά στην περίοδο των συνεδριών, όπως εβδομάδες ή μήνες πριν, κατά τη διάρκεια ή λίγο μετά τη θεραπεία.
Νεότερη συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση έδειξε ότι η ECT σχετίζεται με απώλεια αυτοβιογραφικής μνήμης σε ασθενείς με κατάθλιψη. Η επίδραση ήταν μικρότερη με δεξιά ετερόπλευρη εφαρμογή σε σχέση με την αμφοτερόπλευρη.
Παράγοντες που αυξάνουν τον κίνδυνο γνωσιακών επιδράσεων
- Αμφοτερόπλευρη σε σχέση με δεξιά ετερόπλευρη εφαρμογή.
- Υψηλότερη ένταση ηλεκτρικού ερεθίσματος.
- Μεγαλύτερος αριθμός συνεδριών.
- Συχνότερες συνεδρίες μέσα στην εβδομάδα.
- Προϋπάρχουσα γνωσιακή ευαλωτότητα.
- Σοβαρή κατάθλιψη, που ήδη μπορεί να επηρεάζει συγκέντρωση και μνήμη.
- Ηλικία και συνοδά νοσήματα, αν και τα ευρήματα για την ηλικία δεν είναι πάντα απλά ή γραμμικά.
Σοβαρές καρδιαγγειακές επιπλοκές είναι σπάνιες, αλλά μπορεί να εμφανιστούν, κυρίως σε ασθενείς με προϋπάρχον καρδιολογικό ιστορικό.
Αντενδείξεις ΗΣΘ (όχι απόλυτες)
- Αυξημένη ενδοκράνια πίεση
- Ενδοεγγεφαλική αιμορραγία
- Πρόσφατο έμφραγμα μυοκαρδίου
- Βηματοδότης
- Αγγειακό Ανεύρυσμα
- Αποκόλληση αμφιβληστροειδούς
Ένα βίντεο αποστιγματοποίησης της ηλεκτροσπασμοθεραπειας
Συμπέρασμα
Μαζί με το rTMS συνιστούν τις κύριες βιολογικές θεραπείες για τον εγκέφαλο με συχνά υψηλότερη αποτελεσματικότητα από τη φαρμακευτική αγωγή.
Όπως φαίνεται από τα παραπάνω στοιχεία, το ECT παραμένει μια σημαντική θεραπευτική επιλογή και στη σημερινή εποχή που μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε ιδιαίτερα σοβαρές ψυχιατρικές διαταραχές.
Σπύρος Καλημέρης Ψυχίατρος Ψυχοθεραπευτής
Πηγές
Semkovska M, McLoughlin DM.
Objective Cognitive Performance Associated With Electroconvulsive Therapy for Depression: A Systematic Review and Meta-Analysis.
Biological Psychiatry, 2010;68(6):568–577.
Mathiassen A, Semkovska M, Lundsgaard CC, Gbyl K, Videbech P.
Autobiographical memory after electroconvulsive therapy: systematic review and meta-analysis.
The British Journal of Psychiatry, 2025/2026.
Landry M, Moreno A, Patry S, Potvin S, Lemasson M.
Current Practices of Electroconvulsive Therapy in Mental Disorders: A Systematic Review and Meta-Analysis of Short and Long-Term Cognitive Effects.
The Journal of ECT, 2020.