Πονοκέφαλος – κεφαλαλγία
Ο πονοκέφαλος ή κεφαλαλγία αποτελεί ένα από τα συχνότερα συμπτώματα στον γενικό πληθυσμό. Μπορεί να εμφανίζεται περιστασιακά ή να αποτελεί μέρος μιας χρόνιας διαταραχής, επηρεάζοντας σημαντικά την καθημερινότητα και την ποιότητα ζωής.
Οι κεφαλαλγίες διακρίνονται σε πρωτοπαθείς, όταν ο πονοκέφαλος αποτελεί ο ίδιος τη βασική διαταραχή, και δευτεροπαθείς, όταν εμφανίζεται ως αποτέλεσμα κάποιας άλλης υποκείμενης κατάστασης.
Στις συχνότερες πρωτοπαθείς κεφαλαλγίες περιλαμβάνονται :
- Κεφαλαλγία τάσης
- Ημικρανία
- Αθροιστική κεφαλαλγία
Το στρες, το άγχος και οι διαταραχές ύπνου μπορούν να επηρεάζουν τη συχνότητα ή την ένταση ορισμένων κεφαλαλγιών. Ωστόσο, δεν αποτελούν τη μοναδική εξήγηση για την εμφάνιση πονοκεφάλου και η αξιολόγηση πρέπει πάντοτε να λαμβάνει υπόψη και πιθανές σωματικές αιτίες.
Οι κεφαλαλγίες εξακολουθούν να είναι από τις πιο διαδεδομένες και επιβαρυντικές παθήσεις παγκοσμίως, επηρεάζοντας 2,9 δισεκατομμύρια ανθρώπους σε όλο τον κόσμο, δηλαδή σχεδόν 1 στους 3 ανθρώπους. Έχει υπολογιστεί ότι σχεδόν ο μισός ενήλικος πληθυσμός είχε πονοκέφαλο τουλάχιστον μία φορά μέσα στο τελευταίο έτος.
Κατατάσσονται :
- στην 6η θέση μεταξύ όλων των αιτιών απώλειας υγείας το 2023, σύμφωνα με μια την πιο πρόσφατη ανάλυση Global Burden of Disease (2023) και
- στην 3η θέση μεταξύ όλων των αιτίων πρόκλησης ανικανότητας (μείωσης της λειτουργικότητας) σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας.
Ο πονοκέφαλος επιφέρει ένα υψηλό κόστος στη ζωή των πασχόντων, συμπεριλαμβανομένων της υγείας, της μειωμένης ποιότητας ζωής και του οικονομικού κόστους. Οι επαναλαμβανόμενες κρίσεις κεφαλαλγίας, και συχνά ο συνεχής φόβος της επόμενης, βλάπτουν την οικογενειακή ζωή, την κοινωνική ζωή και την εργασιακή απασχόληση. Η μακροπρόθεσμη προσπάθεια αντιμετώπισης μιας χρόνιας διαταραχής πονοκεφάλου μπορεί επίσης να προδιαθέσει το άτομο σε άλλες ασθένειες.
Πότε ο πονοκέφαλος χρειάζεται άμεση ιατρική αξιολόγηση;
Παρότι οι περισσότεροι πονοκέφαλοι δεν οφείλονται σε σοβαρή υποκείμενη πάθηση, ορισμένα χαρακτηριστικά απαιτούν άμεση ιατρική εκτίμηση.
Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν ο πονοκέφαλος εμφανίζεται αιφνίδια και φτάνει σε πολύ μεγάλη ένταση μέσα σε δευτερόλεπτα ή λίγα λεπτά, όταν συνοδεύεται από πυρετό και δυσκαμψία του αυχένα, διαταραχή συνείδησης ή νέα νευρολογικά συμπτώματα, όπως αδυναμία άκρου, δυσκολία στην ομιλία ή απώλεια όρασης.
Ιατρική διερεύνηση χρειάζεται επίσης όταν ο πονοκέφαλος εμφανίζεται για πρώτη φορά μετά τα 50 έτη, αλλάζει σημαντικά χαρακτήρα, επιδεινώνεται προοδευτικά ή εμφανίζεται μετά από τραυματισμό της κεφαλής.
Δεν πρέπει να αποδίδουμε αυτομάτως έναν νέο, ασυνήθιστο ή έντονο πονοκέφαλο στο άγχος. Η σύνδεση με ψυχολογικούς παράγοντες εξετάζεται στο πλαίσιο της συνολικής κλινικής αξιολόγησης.
Κεφαλαλγία τάσης
Η κεφαλαλγία τάσης αποτελεί τη συχνότερη μορφή πρωτοπαθούς πονοκεφάλου. Χαρακτηρίζεται συνήθως από αμφοτερόπλευρο πόνο, ήπιας έως μέτριας έντασης, που περιγράφεται ως πίεση ή σφίξιμο γύρω από το κεφάλι.
Παρότι μπορεί να συνυπάρχει αυξημένη μυϊκή ευαισθησία στην περιοχή της κεφαλής και του αυχένα, η κεφαλαλγία τάσης δεν οφείλεται αποκλειστικά στη μυϊκή σύσπαση. Στην εμφάνισή της συμμετέχουν διαφορετικοί μηχανισμοί επεξεργασίας του πόνου, ενώ το στρες/άγχος, οι διαταραχές ύπνου, η έντονη εργασία, τα χαμένα γεύματα, η κατάθλιψη και άλλοι παράγοντες μπορούν να επηρεάζουν τη συχνότητα και την έντασή της.
Ο πόνος είναι συνήθως ήπιος έως μέτριος, αισθητός και στις δύο πλευρές του κεφαλιού ως επί το πλείστον. Βιώνεται σαν να ασκείται σταθερή πίεση στο μπροστινό μέρος του προσώπου ή ως πονοκεφαλος στο πισω μερος του κρανιου και στον αυχένα ή ως σφίξιμο στο κεφάλι μας,
Μπορεί να συνοδεύεται από ζάλη, ευερεθιστότητα, μείωση συγκέντρωσης.
Όσοι έχουν κάθε μέρα πονοκέφαλο ή τις περισσότερες μέρες του μήνα, θα πρέπει να εξετάσουν αν το χρόνιο στρες εμπλέκεται ως αίτιο του πρβλήματος. Ένας πιθανός μηχανισμός είναι η υπεραλγησία. Χαρακτηριστικά προσωπικότητας όπως η τελειομανία έχουν συνδεθεί επίσης με αυτό τον τύπο.
Οι επεισοδιακές κεφαλαλγίες τάσης μπορεί να σχετίζονται με περιόδους αυξημένου στρες, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι κάθε πονοκέφαλος έχει ψυχολογική αιτιολογία. Η αντιμετώπιση εξαρτάται από τη συχνότητα, τη βαρύτητα και τα χαρακτηριστικά των επεισοδίων.
Όταν ο πονοκέφαλος εμφανίζεται πολύ συχνά, είναι σημαντικό να αξιολογείται και η χρήση αναλγητικών φαρμάκων. Η συστηματική υπερβολική χρήση φαρμάκων για την αντιμετώπιση του πονοκεφάλου μπορεί να οδηγήσει σε ανοχή και κεφαλαλγία από υπερβολική χρήση φαρμάκων, η οποία συντηρεί ή επιδεινώνει το πρόβλημα.
Η καταγραφή της συχνότητας των πονοκεφάλων και των ημερών λήψης αναλγητικών μπορεί να βοηθήσει σημαντικά στην αξιολόγηση και στον θεραπευτικό σχεδιασμό.
Ημικρανία
Η ημικρανία είναι μια διαταραχή που επηρεάζει κυρίως το αισθητικό νευρικό σύστημα. Διακρίνεται από επεισόδια, που διαρκούν γενικά λίγες ώρες, και περιλαμβάνουν έναν παλλόμενο πόνο στη μία πλευρά του κεφαλιού που μπορεί να κυμαίνεται από ήπιος έως πολύ βαρύς. Ωστόσο, ο πονοκεφαλος δεν είναι το μόνο σύμπτωμα στην πάθηση.
Άλλα πιθανά συμπτώματα εκτός από τον πόνο στο κεφάλι είναι :
- Πόνος στον αυχένα, πίσω από το μάτι και στους ώμους.
- Η ναυτία και ο έμετος, είναι συνοδά χαρακτηριστικά.
- Μπορεί επίσης να συνυπάρχει κοκκίνισμα των ματιών, δακρύρροια, έξαψη ή ωχρότητα.
- Τέλος, η πλειοψηφία των κρίσεων ημικρανίας περιλαμβάνουν αισθητηριακές ενισχύσεις: φωτοφοβία, φωνοφοβία, οσμοφοβία και δερματική αλλοδυνία, δηλαδή βιώνεται ενισχυμένη ή/και επώδυνη η αντίληψη του φωτός, του ήχου, της μυρωδιάς και της φυσιολογικής αφής αντίστοιχα.
Σε ένα ποσοστό ατόμων η κρίση ημικρανίας συνοδεύεται από αύρα, δηλαδή παροδικά και πλήρως αναστρέψιμα νευρολογικά συμπτώματα που συνήθως αναπτύσσονται σταδιακά. Συχνότερα πρόκειται για οπτικά φαινόμενα, όπως φωτεινά σχήματα, ζιγκ-ζαγκ γραμμές ή παροδικά ελλείμματα του οπτικού πεδίου. Μπορεί επίσης να εμφανιστούν αισθητικές διαταραχές, όπως μυρμηκιάσματα, ή διαταραχές του λόγου.
Η αύρα εμφανίζεται συνήθως πριν από τον πονοκέφαλο, αλλά μπορεί να εκδηλωθεί και κατά τη διάρκειά του ή ακόμη και χωρίς να ακολουθήσει πονοκέφαλος.
Το στρες αποτελεί έναν από τους παράγοντες που μπορούν να πυροδοτήσουν κρίσεις ημικρανίας σε ευάλωτα άτομα. Η ημικρανία, ωστόσο, είναι σύνθετη νευρολογική διαταραχή, στην οποία συμμετέχουν νευρωνικά δίκτυα και μηχανισμοί επεξεργασίας του πόνου. Δεν μπορεί να εξηγηθεί αποκλειστικά από μεταβολές στη διάμετρο των εγκεφαλικών αγγείων.
Σύνδεση στρες & ψυχικής διαταραχής με τον πονοκέφαλο
Η σχέση μεταξύ στρες και κεφαλαλγίας είναι σύνθετη και συχνά αμφίδρομη. Το αυξημένο στρες μπορεί να λειτουργεί ως εκλυτικός ή επιβαρυντικός παράγοντας για επεισόδια κεφαλαλγίας τάσης και ημικρανίας. Αντίστροφα, η συχνή εμφάνιση πονοκεφάλων μπορεί να αυξάνει το άγχος, να διαταράσσει τον ύπνο και να περιορίζει την καθημερινή λειτουργικότητα.
Συστηματική ανασκόπηση του 2022 διαπίστωσε συσχετίσεις του καθημερινού στρες με αυξημένη αντίληψη πόνου και εκδήλωση κεφαλαλγίας σε άτομα με ημικρανία ή κεφαλαλγία τάσης.
Η σχέση αυτή δεν σημαίνει ότι ο πονοκέφαλος είναι «φανταστικός» ή αποκλειστικά ψυχογενής. Πρόκειται για πραγματικό σύμπτωμα, στην ένταση και τη συχνότητα του οποίου μπορούν να συμμετέχουν τόσο βιολογικοί όσο και ψυχοκοινωνικοί παράγοντες.
Υπάρχουν αρκετές ψυχικές διαταραχές στις οποίες η κεφαλαλγία έχει αυξημένο ποσοστό εμφάνισης προκαλώντας συννοσηρότητα.
- Γενικευμένη αγχώδης διαταραχή
- Διαταραχή πανικού
- Κατάθλιψη
- Διπολική διαταραχή
- Διαταραχές σωματικών συμπτωμάτων
Αντίστροφα, το άγχος και η κατάθλιψη είναι σημαντικά πιο συχνά σε άτομα με ημικρανία παρά σε υγιή άτομα.
Συνήθως σημειώνεται βελτίωση των συμπτωμάτων της κεφαλαλγίας όταν αντιμετωπιστεί επαρκώς η αντίστοιχη πρωτοπαθής ψυχική διαταραχή. Η έχει θετικό αποτέλεσμα στη μείωση της ψυχογενούς κεφαλαλγίας.
Όταν συνυπάρχουν αγχώδεις ή καταθλιπτικές διαταραχές, η κατάλληλη αντιμετώπισή τους μπορεί να συμβάλει και στη μείωση της συνολικής επιβάρυνσης από την κεφαλαλγία. Αυτό δεν υποκαθιστά τη διάγνωση και τη θεραπεία της ίδιας της διαταραχής κεφαλαλγίας, αλλά αναδεικνύει τη σημασία μιας ολοκληρωμένης θεραπευτικής προσέγγισης.
Η θεραπεία του άγχους και η μείωση του στρες στη ζωή μας αναμένεται να έχει θετικό αντίκτυπο και στη μείωση της συχνότητας της κεφαλαλγίας.
Σπύρος Καλημέρης Ψυχίατρος Ψυχοθεραπευτής