Κοινωνική φοβία – Διαταραχή κοινωνικού άγχους

Οι άνθρωποι που υποφέρουν από κοινωνική φοβία συχνά φοβούνται ότι θα κριθούν αρνητικά, θα ντροπιαστούν ή θα ταπεινωθούν μπροστά σε άλλους. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε αποφυγή κοινωνικών καταστάσεων ή σε έντονο άγχος κατά τη διάρκεια αυτών των καταστάσεων.

Συχνότητα

Με συχνότητα 7 με 13% στον πληθυσμό η κοινωνική φοβία είναι η συχνότερη αγχώδης διαταραχή, ενώ είναι η τρίτη σε συχνότητα μεταξύ όλων των ψυχικών διαταραχών.

Η κοινωνική φοβία συχνά ξεκινά κατά την παιδική ή εφηβική ηλικία, αν και μπορεί να εμφανιστεί και αργότερα στη ζωή. Οι αιτίες της εμφάνισής της μπορεί να είναι πολυπαραγοντικές, συμπεριλαμβανομένων γενετικών, βιολογικών και περιβαλλοντικών παραγόντων. Σε ορισμένους ανθρώπους ένα τραυματικό ή ψυχοπιεστικό γεγονός στην παιδική ηλικία μπορεί να γίνει έναυσμα για την ανάπτυξη της διαταραχής κοινωνικού άγχους.

---

Συμπτώματα

• Γενικευμένη μορφή : Η διαταραχή κοινωνικού άγχους μπορεί να λάβει γενικευμένες διαστάσεις, δηλαδή να εκδηλώνεται σε αρκετές κοινωνικές περιστάσεις ή
• Περιορισμένη μορφή : μπορεί να αφορά μια συγκεκριμένη κατάσταση όπως π.χ. την ομιλία μπροστά σε κοινό.

Η έκθεση σε καταστάσεις αλληλεπίδρασης με κόσμο προκαλεί υπερβολικό άγχος που σε κάποιες περιπτώσεις οδηγεί ακόμα και κρίση πανικού. Έτσι λοιπόν το άτομο υιοθετεί συμπεριφορές αποφυγής κοινωνικών συναναστροφών ή συμπεριφορές ασφαλείας όπως να μην κάνει βλεμματική επαφή, ή να κάνει ατελείωτες πρόβες στο τι θα πει. Ως αποτέλεσμα το άτομο αντιμετωπίζει μείωση της κοινωνικής και εργασιακής λειτουργικότητάς του.

---

Σε ποιες καταστάσεις εκδηλώνεται κοινωνική φοβία;

---

---

Πως νιώθουν άτομα με υψηλό κοινωνικό άγχος;

Άτομα με υψηλό κοινωνικό άγχος ερμηνεύουν τις κοινωνικές περιστάσεις με απειλητικό τρόπο ή καταστροφικό τρόπο. Το ότι αναγνωρίζουν το υπερβολικό ή παράλογο του φόβου τους, δε μεταφράζεται σε μείωση ή διακοπή των συμπτωμάτων. Νιώθουν ότι διαρκώς κρίνονται και αξιολογούνται αυστηρά από τους ανθρώπους. Επιπλέον υπερεκτιμούν τη σημασία κάποιων κοινωνικών κανόνων με αποτέλεσμα να βάζουν πολύ υψηλά standard για τη δική τους παρουσία. Σε βαθύτερο επίπεδο υπάρχουν πεποιθήσεις προσωπικής ανεπάρκειας, διαφορετικότητας, ευαλωτότητας.

Άτομα με διαταραχή κοινωνικού άγχους εμφανίζουν καθυστερημένη ανάρρωση μετά από απειλητικό συμβάν, όπως ο κοινωνικός αποκλεισμός από τον περίγυρο. Είναι ενδιαφέρον ότι, σύμφωνα με αυτό το μοντέλο, θεωρείται ότι αυτή η καθυστερημένη ανάκαμψη προκύπτει από μεταγενέστερη μηρυκαστική επεξεργασία του γεγονότος που, με τη σειρά του, δυσχεραίνει τη συναισθηματική ρύθμιση. Δηλαδή με απλά λόγια αν ζοριστούν σε κάποια περίσταση που ένιωσαν ότι πήγε χάλια κοινωνικά, θα αργήσουν να ξαναβγουν έξω.

Κοινωνικό άγχος μπορεί να εμφανιστεί από την παιδική ηλικία μετά από μικρά ή μεγάλα γεγονότα τα οποία το παιδί θα βιώσει τραυματικά με ντροπή. Επιπλέον μπορεί να οφείλεται σε μαθημένα ενδοοικογενειακά πρότυπα προβληματικής κοινωνικοποίησης κατά τη διάρκεια της παιδικής του ηλικίας. Σε αυτές τις περιπτώσεις η ικανότητα κοινωνικοποίησης υποσκάπτεται από νωρίς και το παιδί ελάμβανε συστηματικά άμεσα ή έμμεσα μηνύματα ότι η επαφή με τρίτους είναι μάλλον απειλητική με διάφορους τρόπους και ότι πρέπει να προσέχει..

Κοινωνικό άγχος μπορεί να προκαλέσει σαφέστατα η μη αποδοχή ενός παιδιού από τους συνομήλικους του στο σχολείο, ειδικά όταν αυτή εκδηλώνεται και με το bullying.

---

Ντροπαλότητα, κοινωνική φοβία & αποφευκτική προσωπικότητα : ένα φάσμα

Η ντροπαλότητα είναι ένα του στοιχείο χαρακτήρα ορισμένων ανθρώπων. Από την άλλη πλευρά, η αποφευκτική διαταραχή προσωπικότητας μπορεί να θεωρηθεί μια ακραία μορφή κοινωνικού άγχους σε ένα νοητό φάσμα στο οποίο η ντροπαλότητα αποτελεί την ήπια εκδήλωσή του. Περιλαμβάνει σταθερή στο χρόνο συμπεριφορική αποφυγή κάθε είδους έκθεσης που δύναται να προκαλέσει σημαντική λειτουργική έκπτωση στο άτομο.

Στον παρακάτω πίνακα αναφέρονται βασικές διαφορές μεταξύ της ντροπαλότητας, κοινωνικής φοβίας και αποφευκτικής προσωπικότητας. Ο πίνακας θα μπορούσε να αποβεί χρήσιμος σε κάποιους ως ένα αδρό τεστ κοινωνικής φοβίας/αναστολής και ίσως ανησυχούν για τον εαυτό τους ή για άτομα που γνωρίζουν με τέτοιες ενδείξεις και δε γνωρίζουν πως να το χειριστούν.

Όταν αναγνωρίζονται ένα ή περισσότερα στοιχεία από τη δεξιά στήλη, η σύσταση είναι να αναζητηθεί εκτίμηση από ειδικό ψυχίατρο ώστε να παρασχεθεί η ενδεδειγμένη αντιμετώπιση της διαταραχής που πιθανώς θα διαγνωσθεί.

---

Συννοσηρότητα

Η κοινωνική φοβία εμφανίζει αυξημένη συννοσηρότητα με τις υπόλοιπες αγχώδεις διαταραχές, κατάχρηση και εξάρτηση από αλκοόλ, κατάθλιψη και την αποφευκτική διαταραχή προσωπικότητας. Κοινωνικό άγχος σε κάποιο βαθμό μπορεί να συνυπάρχει ουσιαστικά με την πλειοψηφία των ψυχικών διαταραχών και λόγω στίγματος.

---

Ποια είναι η αντιμετώπιση της κοινωνικής φοβίας;

Πρέπει να κρατήσουμε ότι κοινωνική φοβία είναι σε μεγάλο βαθμό μια αντιμετωπίσιμη κατάσταση. Δύο είναι οι βασικοί τρόποι :

• Ψυχοθεραπεία : Η ψυχοθεραπευτική αντιμετώπιση μπορεί να δώσει το πιο μακράς διάρκειας, ως και δια βίου θεραπευτικό αποτέλεσμα. Για παράδειγμα η γνωσιακή ψυχοθεραπεία είτε από μόνη της είτε σε συνδυασμό με τη φαρμακευτική θεραπεία μπορεί να βοηθήσει μεγάλο ποσοστό ανθρώπων να ξεπεράσουν το κοινωνικό τους άγχος. Σύγχρονες ψυχοδυναμικές προσεγγίσεις επίσης μπορεί να βοηθήσουν.
• Φαρμακευτική αγωγή : Η θεραπεία μπορεί να είναι καταρχήν φαρμακευτική από τον ειδικό ψυχίατρο. Θέση στη φαρμακευτική θεραπεία έχουν τα αντικαταθλιπτικά σκευάσματα (όπως και σε όλες τις αγχώδεις διαταραχές) με τους αναστολείς επαναπρόσληψης της σεροτονίνης SSRIs να χρησιμοποιούνται κατά κύριο λόγο και να επιδεικνύουν σημαντική αποτελεσματικότητα. Αγχολυτικοί παράγοντες όπως οι βενζοδιαζεπίνες είναι χρήσιμοι για μικρά χρονικά διαστήματα. Για το άγχος παρουσίασης, αλλά και σε άλλες περιπτώσεις κοινωνικού άγχους οι β αναστολείς όπως η προπρανολόλη (inderal) έχουν συνήθως αποτελεσματικότητα στην αντιμετώπιση των σωματικών εκδηλώσεων όπως το τρέμουλο, η ερυθρότητα κ.α.

Σημαντικό ποσοστό ατόμων που αντιμετωπίζουν διαταραχή κοινωνικού άγχους δεν απευθύνονται σε ειδικό ψυχίατρο ή ψυχολόγο, καθώς την υποβαθμίζουν στο επίπεδο μιας «ντροπαλότητας» ή «φυσιολογικής συστολής» ή «εσωστρέφειας». Υπολογίζεται ότι περίπου ένα 50% των ατόμων με διαταραχή κοινωνικού άγχους δεν αναζητούν ποτέ θεραπεία, ενώ συχνά όταν το πράττουν μπορεί να έχουν περάσει 15-20 χρόνια με συμπτώματα κοινωνικού άγχους.

---

Σπύρος Καλημέρης Ψυχίατρος Ψυχοθεραπευτής