Διαταραχές σωματικών συμπτωμάτων – σωματοποίηση

Τι είναι οι διαταραχές σωματικών συμπτωμάτων (σωματόμορφες)

Οι διαταραχές σωματικών συμπτωμάτων αποτελούν μια ξεχωριστή κατηγορία ψυχικών διαταραχών, στις οποίες η κύρια εκδήλωση είναι σωματική. Ο όρος «σωματόμορφες» είναι πλέον παλιός όρος και έχει αντικατασταθεί από τον όρο «διαταραχές σωματικών συμπτωμάτων» (Somatic Symptom Disorders). Ο ορισμός από μόνος του μπορεί να προκαλεί κάποια σύγχυση, όμως ένα από τα βασικά κριτήρια για τη διάγνωση αυτή είναι να μην έχει εντοπιστεί κάποια οργανική αιτιολογία για τα σωματικά συμπτώματα μετά από ενδελεχείς εξετάσεις από ιατρούς αντίστοιχων ειδικοτήτων.


Σωματόμορφες διαταραχές σύμφωνα με τα νέα κριτήρια (DSM V)

  • Διαταραχή Σωματικών Συμπτωμάτων (Σωματοποιητική Διαταραχή) : Εκδήλωση ενός ή περισσότερων σωματικών συμπτωμάτων & υπερβολική ανησυχία & απασχόληση με αυτά. Τα συμπτώματα μπορεί να είναι πόνος, κόπωση, σεξουαλικά, γαστρεντερικά, νευρολογικά και προκαλούν σημαντική δυσλειτουργία. Υπάρχει σημαντική υπεροχή του γυναικείου φύλου στο σχετικό πληθυσμό.
  • Υστερία ή Διαταραχή ΜετατροπήςΔιαταραχή Λειτουργικών Νευρολογικών Συμπτωμάτων
  • ΥποχονδρίασηΔιαταραχή Άγχους Ασθένειας : Έντονη ενασχόληση με το ενδεχόμενο ότι το άτομο πάσχει ή πρόκειται να αποκτήσει σοβαρή ασθένεια. Συνήθως συμπτώματα δεν υπάρχουν ή αν υπάρχουν είναι ηπιότατα. Υπάρχει υπερβολικό άγχος και κατάσταση συναγερμού σχετικά με θέματα υγείας, καθώς και δυσλειτουργικές συμπεριφορές σχετικά π.χ. επανειλλημένοι έλεγχοι, εξετάσεις νοσηλείες κ.α. Υπάρχει ίση επικράτηση των δύο φύλων στο σχετικό πληθυσμό.
  • Ψυχολογικοί παράγοντες που επηρεάζουν άλλες ιατρικές καταστάσεις
  • Πλασματική διαταραχή (Factitious Disorder) : Εσκεμμένη υπόκριση/μίμηση σωματικών ή/και ψυχολογικών συμπτωμάτων ανεξαρτήτως ατομικού όφελους και χωρίς επίγνωση των κινήτρων που τους οδηγούν σε αυτή τη συμπεριφορά. Η διαταραχή μπορεί να φτάσει στο σημείο της εσκεμμένης πρόκλησης συμπτωμάτων στο ίδιο το άτομο (π.χ. με κρυφή λήψη φαρμάκων) ή σε άλλο υπό τη φροντίδα του.


Με την προηγούμενη διαγνωστική ταξινόμηση στις διαταραχές σωματικών συμπτωμάτων περιλαμβάνονταν η σωματοδυσμορφική διαταραχή (έντονη ενασχόληση με ένα φανταστικό ελάττωμα στην εμφάνιση) που έχει πλέον ταξινομηθεί στις ιδεοψυχαναγκαστικού τύπου διαταραχές και η διαταραχή πόνου που εντάσσεται πλέον στη βασική διάγνωση της διαταραχής σωματικών συμπτωμάτων.


σωαμτοποιηση

Σωματοποίηση

Σωματοποίηση είναι μια διεργασία μέσω της οποίας εκφράζονται σωματικά συναισθηματικές καταστάσεις και ψυχολογικά προβλήματα που δεν εκφράζονται αλλιώς. Η σωματοποίηση άγχους είναι η πιο κοινή περίπτωση, όμως όλα τα συναισθήματα μπορεί να εκφραστούν με σωματικά συμπτώματα.

Δεν είναι της φαντασίας του

Χρειάζεται να τονίζεται συχνά ότι η μη ανεύρεση παθολογικής αιτίας σε συμπτώματα που βιώνει ένας άνθρωπος δε σημαίνει ότι αυτά είναι της φαντασίας του ή τα βγάζει από το μυαλό του ή υποκρίνεται ή θέλει να αποφύγει κάτι οπωσδήποτε.

Ο άνθρωπος αυτός αισθάνεται τα συμπτώματα αυτά και ως επί το πλείστον υποφέρει από αυτά. Οι σωματικές και ψυχικές λειτουργίες είναι στενά συνδεδεμένες και συστήματα του οργανισμού όπως το γαστρεντερικό, το ενδοκρινικό, το ανοσολογικό, το κυκλοφορικό, το δέρμα κ.α. ενεργοποιούνται σε κατάσταση στρες.

Σε ορισμένους ανθρώπους δε, η τάση να εμφανίζουν σωματικά συμπτώματα πολύ πιο συχνά, τα οποία δεν διαγιγνώσκονται ως μια συγκεκριμένη πάθηση, δεν τυγχάνουν κατάλληλης διαχείρισης και τα οποία προκαλούνται και προκαλούν στρες είναι υπαρκτή και αντίστοιχη του φαινομένου της σωματοποίησης.

Να διευκρινιστεί ότι η μη ανεύρεση παθολογικών αιτίων για σωματικά συμπτώματα δεν σημαίνει a priori ότι αυτά είναι ψυχολογικής φύσης. Ενδέχεται να μην έχει μπορέσει η ιατρική να τα ταυτοποιήσει ακόμη. Όμως η σωματοποίηση συμβαίνει συχνά σε ανθρώπους με επιβαρυμένη ψυχική υγεία, ιστορικό τραύματος ή/και προβληματικών διαπροσωπικών σχέσεων και δεσμών, ζητήματα που δεν είναι πάντα ευδιάκριτα εκ πρώτης όψεως.

Μην ξεχνάμε τέλος ότι τόσο οι αγχώδεις διαταραχές όσο και η κατάθλιψη εκδηλώνονται σε κάποιο βαθμό και στη σωματική σφαίρα, ενώ υπάρχουν και συγκεκριμένες νοσολογικές οντότητες όπως η ινομυαλγία που εκδηλώνονται με σωματικό τρόπο.


 Αίτια σωματοποίησης

 
• Γενετική & βιολογική προδιάθεση π.χ. αυξημένη ευαισθησία στον πόνο
• Πρώιμες τραυματικές εμπειρίες (κακοποίηση, βία, στέρηση)
• Μαθησιακές/γνωσιακές π.χ. απόσπαση προσοχής μέσω ασθένειας, αντίληψη ασθένειας, αυξημένη εστίαση προσοχής σε ιδιοδεκτικές σωματικές αισθήσεις, απουσία ενίσχυσης μη σωματικών εκδηλώσεων του στρες
• Πολιτιστικές νοοτροπίες που υποτιμούν και στιγματίζουν τις ψυχικές εκδηλώσεις σε σχέση με τις σωματικές

Αλληλεπίδραση σωματικών και ψυχικών παθήσεων

 
• Ψυχικές παθήσεις όπως η κατάθλιψη και το άγχος να εκδηλώνονται με σωματοποίηση και ποικίλο βαθμό σωματικών συμπτωμάτων.
Σωματικές παθήσεις να εκδηλώνονται με ψυχικά συμπτώματα ή να προκαλούν έντονο ψυχικό φορτίο που να οδηγεί σε ψυχικές διαταραχές.
Ψυχολογικοί παράγοντες να επηρεάζουν την εξέλιξη σωματικών παθήσεων π.χ. άρνηση, δυσλειτουργική διαχείριση, πρότυπα διαπροσωπικής αλληλεπίδρασης κ.α.

 
Η βασική διαφορά στις διαταραχές σωματικών συμπτωμάτων είναι το ότι προεξάρχει ένα ή περισσότερα σωματικά συμπτώματα, χωρίς να προεξάρχουν οι ψυχικές εκδηλώσεις με τη μορφή κανονικής ψυχικής διαταραχής, αν και μπορεί να υπάρχουν όπως είπαμε παραπάνω. Η δυσκολία έγκειται στο ότι συχνά πυκνά σημειώνεται αλλαγή διάγνωσης στα άτομα αυτά, δηλαδή κάποια στιγμή στη ζωή τους είναι πιθανό να εκδηλώσουν ψυχική διαταραχή με βασικές τις αγχώδεις διαταραχές, τις διαταραχές της διάθεσης, την κατάχρηση ουσιών και αρκετές από τις διαταραχές της προσωπικότητας. Έτσι η κατάσταση περιπλέκεται τόσο διαγνωστικά όσο και θεραπευτικά. Γενικά η σωματοποίηση στις ψυχικές διαταραχές συνήθως συμβάλλει στην ανθεκτικότητά τους. Αυτό βέβαια δεν υπονοεί ότι δεν αντιμετωπίζονται.


διαταραχές σωματικών συμπτωμάτων

Θεραπεία

Διαταραχές όπως οι σωματόμορφες ή η υποχοδρίαση είναι πολύ δυσφορικές για τους ασθενείς, τις οικογένειές τους και τους γιατρούς τους.

Οι ασθενείς με σωματοποίηση θα επισκεφτούν συνήθως μια σειρά από ιατρικές ειδικότητες πριν καταλήξουν (αν καταλήξουν) σε ψυχίατρο.

Μάλιστα είναι αρκετά συχνή η αλλαγή θεραπόντων ιατρών καθώς προκαλείται “θυμωμένη απογοήτευση” (frustration) στον/στην ασθενή από μια εκτίμηση “ότι ο γιατρός δεν παίρνει σοβαρά το πρόβλημα”. Εδώ δε θα μπορούσε να μη συμβάλλει ενίοτε και μια “επικοινωνιακή” αδυναμία από ορισμένους ιατρούς άλλων ειδικοτήτων πλην της ψυχιατρικής, με την έννοια της υποβάθμισης του ψυχικού παράγοντα και της αλληλεπίδρασής του με το σωματικό σύμπτωμα.

Το ότι δεν προεξάρχουν πάντα οι ψυχικές εκδηλώσεις με τη μορφή ψυχικής διαταραχής είναι στοιχείο που δυσκολεύει την είσοδο σε ψυχιατρική θεραπεία πολλών “ψυχοσωματικών” ασθενών, όσο και σε ψυχοθεραπεία. Η ψυχοθεραπεία πρέπει να επιστρατεύεται συχνότερα στην αντιμετώπιση των σωματόμορφων διαταραχών.


Ένα από τα χαρακτηριστικά της διαταραχής σωματικών συμπτωμάτων είναι η μεγαλοποίηση της βαρύτητάς τους από το άτομο, το οποίο τα συνοδεύει με μια ποικιλία γνωσιακών, συμπεριφορικών και συναισθηματικών κυρίως εκδηλώσεων, αντιδραστικών ουσιαστικά στο σωματικό πρόβλημα. Το ζήτημα αυτό χρήζει ενασχόλησης εντός της γνωσιακής συμπεριφορικής ψυχοθεραπείας.

Βασική φαρμακευτική προσέγγιση είναι τα αντικαταθλιπτικά φάρμακα.


Η κατανόηση της σωματοποίησης είναι μια δια βίου πρόκληση για την επιστήμη με εμπόδια και αργή πρόοδο.


Σπύρος Καλημέρης Ψυχίατρος Ψυχοθεραπευτής

Απάντηση