Άνοια & Νόσος Alzheimer: Συμπτώματα, Στάδια & Αντιμετώπιση

Τι είναι η άνοια;

Η άνοια είναι μια εκφυλιστική πάθηση του εγκεφάλου που εκδηλώνεται με ένα σύνολο συμπτωμάτων έκπτωσης των γνωστικών λειτουργιών χωρίς έκπτωση της συνείδησης και εγκαθίστανται αργά στην ενήλικη ζωή.

Η συχνότερη μορφή άνοιας είναι η νόσος αλτσχάιμερ (Alzheimer). Ο όρος γεροντική άνοια είναι ο παλιότερος όρος που πλέον χρησιμοποιείται όλο και λιγότερο.

Στη νεότερη έκδοση του αμερικανικού διαγνωστικού συστήματος DSM V η χρήση του όρου άνοια περιορίζεται και εισάγεται η έννοια των νευρογνωστικών διαταραχών (neurocognitive disorders) που διακρίνονται σε μείζονες (major) και ήπιες (mild). Αν ΔΕΝ υπάρχει μείωση της καθημερινής λειτουργικότητας του ατόμου τότε η διαταραχή βρίσκεται στο ήπιο στάδιο, ενώ όσο εξελίσσεται η νόσος, η λειτουργική έκπτωση γίνεται όλο και πιο εμφανής.

Η νόσος Alzheimer εκδηλώνεται «ύπουλα» και σε στάδια στον ανθρώπινο εγκέφαλο προκαλώντας εκφύλιση και ατροφία σε ορισμένες κατηγορίες νευρικών κυττάρων. Η διαταραχή μνήμης είναι φυσικά το πυρηνικό σύμπτωμα, αλλά υπάρχουν και άλλα που θα δούμε στη συνέχεια του άρθρου.

📌Για να έχουμε ένα καλό μέτρο σύγκρισης του τι εστί η νόσος σήμερα παγκοσμίως, ο αριθμός των ατόμων με άνοια προβλέπεται σχεδόν να τριπλασιαστεί από 57,4 εκατομμύρια περιπτώσεις το 2019 σε 152,8 εκατομμύρια περιπτώσεις το 2050 (Lancet).

---

Πότε ξεκινάει η άνοια;

Περίπου το 95% των περιπτώσεων της γεροντικής άνοιας (σποραδική μορφή) εμφανίζονται σε άτομα μεγαλύτερα από 65 ετών.

Λιγότερο συχνά, εμφανίζεται σε άτομα ηλικίας κάτω των 65 ετών, συνήθως σε περιπτώσεις με εντονότερη τη γενετική συνιστώσα.

Πως ξεκινάει η άνοια;

Η άνοια ξεκινάει πολύ σταδιακά και στην αρχή μπορεί να μην είναι καθόλου εμφανής. Είναι σκόπιμο να ακούμε τις υποκειμενικές αιτιάσεις των ηλικιωμένων ή να μην προσπερνάμε εύκολα δικές μας παρατηρήσεις στη συμπεριφορά τους που υποδηλώνουν κάποια αλλαγή.

Ποια είναι τα πιο συνηθισμένα πρώιμα σημάδια της άνοιας;

• Αλλαγές στη συμπεριφορά : Απάθεια, απομόνωση, μείωση δραστηριοτήτων, ευερεθιστότητα, παραμέληση εαυτού
• Διαταραχές μνήμης : Δυσχέρεια στη μνήμη πρόσφατων γεγονότων

---

Λιγότερο συχνά τα συμπτώματα μπορεί να εισβάλλουν πιο γρήγορα ή/και να είναι πιο θορυβώδη.

Το προσδόκιμο ζωής στη γεροντικη ανοια είναι μικρότερο χρονικά αν τα συμπτώματα είναι βαρύτερα στην αρχή της νόσου.

Οι διάφορες μορφές ανοιας εκδηλώνονται με διαφορετικά συμπτώματα κατά την έναρξη και στην πορεία (βλέπε παρακάτω).

Η διεθνής έρευνα βρίσκεται σε συνεχή εξέλιξη και ένα μέλλον όπου με κάποιους βιολογικούς δείκτες θα μπορούμε να προβλέψουμε την εμφάνιση άνοιας σε άτομα με ήπια νευρογνωστική διαταραχή δεν είναι και πολύ μακρινό.

---

Συμπτώματα σε κάθε στάδιο άνοιας

Αρχικό στάδιο

Οι ασθενείς με ανοϊκή συμπτωματολογία δυσκολεύονται προοδευτικά όλο και περισσότερο να ανακαλέσουν γεγονότα της πρόσφατης καθημερινότητας τους, ενώ μπορούν να θυμούνται τα παλαιότερα.

Η διαταραχή της βραχύχρονης μνήμης δυσχεραίνει σταδιακά τη λειτουργικότητα καθώς ξεχνούν πράγματα και ονόματα.

Η ικανότητα επικοινωνίας μειώνεται και από τη διαταραχή του λόγου (αφασία) που μπορεί να εμφανιστεί, δηλαδή η δυσκολία να βρουν τις κατάλληλες λέξεις ή να κατανοήσουν τα λόγια των άλλων.

Η απραξία, δηλαδή η αδυναμία εκτέλεσης κινητικών δραστηριοτήτων είναι άλλο ένα σύμπτωμα που μπορεί να κάνει την εμφάνισή του.

Μέσο στάδιο

Καθώς η νόσος προχωράει προς ένα ενδιάμεσο στάδιο, τα γνωσιακά ελλείμματα μεγαλώνουν. Η εκτελεστική δυσλειτουργία μπορεί να εκδηλωθεί με δυσκολία στην ένδυση, στο μαγείρεμα, στην τουαλέτα, στην περιποίηση του εαυτού, στη διαχείριση των οικονομικών και σταδιακά σε βασικές απλές πράξεις.

Η απώλεια προσανατολισμού εκδηλώνεται ως μια σταδιακή απώλεια αίσθησης του χρόνου π.χ. να μην ξέρουν τι μέρα είναι ή το μήνα ή την εποχή του χρόνου. Επιπλέον ο αποπροσανατολισμός αφορά το χώρο και οι ασθενείς με ανοϊκή συνδρομή ως γνωστόν μπορεί εύκολα να χαθούν.

Μπορεί να υπάρξει αγνωσία, δηλαδή αδυναμία ταυτοποίησης/αναγνώρισης αντικειμένων.

Άλλες εκδηλώσεις περιλαμβάνουν τροποποιημένο κύκλο ύπνου-αφύπνισης, κινητικά προβλήματα, πτώσεις, περιπλάνηση, νοσοαγνωσία.

Προχωρημένο στάδιο

Καθώς η νόσος εξελίσσεται στο πιο προχωρημένο στάδιο, αυξάνεται η εκφύλιση των νευρικών κυττάρων, οι ασθενείς παραμένουν συνεχώς κατάκοιτοι, αδυνατώντας πλέον να αυτοεξυπηρετηθούν. Στο στάδιο αυτό παραβλάπτεται και η αναγνώριση προσώπων, εντέλει και των άμεσων στενών συγγενών.

Συχνά παραβλάπτεται η ικανότητα κατάποσης. Σε αυτή την τελική φάση είναι πιο πιθανό να συμβούν επιπλοκές όπως θρομβώσεις, σοβαρά αγγειακά επεισόδια, σοβαρές λοιμώξεις και πνευμονία από εισρόφηση. Οι καταστάσεις αυτές αποτελούν τις συνηθέστερες αιτίες θανάτου των ανοϊκών ασθενών.

---

Συμπτώματα τύπων άνοιας

Άνοια Alzheimer (Αλτσχάιμερ)

Η νόσος του Alzheimer είναι η πιο κοινή αιτία άνοιας, καθώς ευθύνεται για το 70 έως 80% των περιπτώσεων. Μπορεί να συμβεί σποραδικά ή να έχει γενετική συμμετοχή.

Ποιες λειτουργίες επηρεάζει

• Μνήμη
• Προσοχή/συγκέντρωση
• Κρίση
• Εκτελεστική λειτουργία
• Λόγος
• Κοινωνική δεξιότητα
• Αντίληψη
• Προσανατολισμός στο χώρο και στο χρόνο
• Επίλυση προβλημάτων

Ψυχιατρικά συμπτώματα

• διαταραχή της διάθεσης,
• κατάθλιψη,
• συναισθηματική ευμεταβλητότητα,
• άρση αναστολών, διαταραχές συμπεριφοράς, επιθετικότητα
• έντονη ανησυχία/άγχος,
• παρανοϊκές ιδέες,
• διαταραχές στην αντίληψη (παραισθήσεις ή/και ψευδαισθήσεις)
• άρνηση λήψης τροφής

---

Αγγειακή άνοια

Η αγγειακή άνοια (Vascular Dementia) αντιπροσωπεύει το 5% έως 10% όλων των περιπτώσεων άνοιας. Η συχνότητά της αυξάνεται με την ηλικία και διπλασιάζεται κάθε 5 χρόνια.

Οι παράγοντες κινδύνου για αγγειακή άνοια περιλαμβάνουν : ηλικία, κολπική μαρμαρυγή, υπερχοληστεραιμία, σακχαρώδη διαβήτη, υπέρταση και κάπνισμα, καρδιαγγειακές παθήσεις και αγγειακή εγκεφαλική νόσο, γεωγραφική προέλευση & γενετική προδιάθεση.

Η αγγειακή άνοια προκαλείται από αλλοιώσεις του εγκεφάλου οφειλόμενες σε αγγειακά έμφρακτα, κυρίως μικροαγγειακά. Συνήθως, μια σειρά από μικροαγγειακά επεισόδια προκαλούν μειωμένη παροχή αίματος και οξυγόνου στα νευρικά κύτταρα περιοχών του εγκεφάλου και οδηγούν σε σταδιακή επιδείνωση γνωστικών λειτουργιών.

Άτομα με τον αγγειακό τύπο παρουσιάζουν προοδευτική γνωστική εξασθένηση σε συνδυασμό με την παρουσία εστιακών νευρολογικών σημείων όπως ημιπάρεση, αυξημένα αντανακλαστικά, σημείο babinsky, αταξία, ψευδοπρομηκική παράλυση, βραδυκινησία, προβλήματα βάδισης και δυσκολίες στην κατάποση.

Επί του παρόντος, δεν υπάρχουν φάρμακα που έχουν εγκριθεί ειδικά για τη θεραπεία της αγγειακής άνοιας. Σημείο εστίασης πρέπει να είναι η πρόληψη της, η οποία συμβαδίζει με την πρόληψη των αγγειακών εγκεφαλικών επεισοδίων, των οποίων αποτελεί συνέπεια.

---

Μετωποκροταφική άνοια

Η μετωποκροταφική άνοια (FTD) συνήθως ξεκινάει σε μικρότερη ηλικία μεταξύ 45-65 ετών, είναι η δεύτερη πιο συχνή αιτία ανοϊκής συνδρομής σε ασθενείς ηλικίας κάτω των 65 ετών, ενώ αφορά το 25% όλων των περιπτώσεων σε ασθενείς ηλικίας άνω των 65 ετών.

Στη μετωποκροταφική άνοια πρώτο σύμπτωμα συνήθως είναι η άρση αναστολών στην κοινωνική συμπεριφορά και όχι οι διαταραχές μνήμης. Προεξάρχει η απάθεια, η απώλεια του συναισθηματικού ελέγχου με εκρηκτική ευερεθιστότητα ή αναίτιους γέλωτες, η αδιαφορία για την προσωπική υγιεινή, η χρήση ανάρμοστης γλώσσας, η αυξημένη πρόσληψη τροφής, η τάση για στοματική υπεραπασχόληση, η προοδευτική έκπτωση και στερεοτυπία του λόγου.

---

‘Αλλες μορφές

Η άνοια σώματος Lewy (Lewy Body Dementia) αντιπροσωπεύει το 5% έως 10% των περιπτώσεων. Τα επιδημιολογικά δεδομένα μπορεί να μην είναι απολύτως ακριβή, επειδή συχνά η διάγνωση του τύπου Lewybody διαλάθει της προσοχής.

Η νόσος Prion Creutzfeldt-Jakob είναι πολύ σπάνια και εμφανίζεται σε περίπου 1 στα 1 εκατομμύρια.

Η μεικτή άνοια είναι μια κατάσταση στην οποία οι ασθενείς έχουν περισσότερους από ένα τύπο άνοιας. Σε αυτήν την περίπτωση, η νόσος του Alzheimer με Lewy Body Dementia ή την αγγειακή μορφή είναι οι πιο συχνές συνυπάρχουσες μορφές.

---

Ποιες παθήσεις και διαταραχές δύναται να προκαλέσουν συμπτώματα άνοιας

Εκτός από τη νόσο Alzheimer και τις υπόλοιπες μείζονες νευρογνωστικές διαταραχές, υπάρχουν και άλλες ιατρικές καταστάσεις που μπορεί να προκαλέσουν ανοϊκά συμπτώματα :

---