Τι είναι η αϋπνία
Η αϋπνία είναι η πολύ συχνή διαταραχή του ύπνου που μπορεί να αντιμετωπίσει περίπου το 33% των ανθρώπων. Μπορεί να εκδηλώνεται ως :
- Αϋπνία έναρξης : δυσκολία να μας πάρει ο ύπνος
- Ενδιάμεση αφύπνιση : ξυπνήματα κατά τη διάρκεια της νύχτας και καθυστέρηση ή αδυναμία να ξανακοιμηθούμε
- Πρώιμη αφύπνιση : ξύπνημα νωρίτερα από το επιθυμητό
- Μη αναζωογονητικός νυχτερινός ύπνος : μειωμένη ποιότητα του ύπνου και πρωινή κόπωση
Τύποι αϋπνίας
Υπάρχουν δύο κύριοι τρόποι που χρησιμοποιούν οι ειδικοί για να κατατάξουν την αϋπνία σε κατηγορίες:
- Ταξινόμηση με βάση το χρόνο:
- Βραχεία ή
- Χρόνια (μακροχρόνια).
- Ταξινόμηση με βάση τα αίτια:
- Η πρωτοπαθής που σημαίνει ότι συμβαίνει από μόνη της.
- Η δευτεροπαθής που σημαίνει ότι είναι σύμπτωμα μιας άλλης κατάστασης ή περίστασης.
Βραχείας διάρκειας
Μεμονωμένες νύχτες με αυπνία μπορεί να βιώνουν αραιά και που όλοι οι άνθρωποι στη ζωή τους. Όταν όμως φτάνει να συνεχίζεται για μέρες ή βδομάδες (βραχείας διάρκειας) είναι πιθανό να υπάρχει μια διαδικασία προσαρμογής σε μια αλλαγή της καθημερινότητας ή κάποιος υπεύθυνος στρεσσογόνος παράγοντας. Η βραχείας διάρκειας αϋπνία μπορεί να αποδράμει μόνη της με την άρση του στρεσσογόνου παράγοντα ή να εξελιχθεί σε χρόνια κατάσταση.
Χρόνια μορφή
Μιλάμε για χρόνια αϋπνία όταν αυτή διαρκεί περισσότερο από 3 μήνες. Όσο περισσότερο διαρκεί η αϋπνία, τόσο πιο πολύ επιβαρύνεται σωματικά και ψυχικά ο ανθρώπινος οργανισμός. Η εξέλιξη στη χρόνια μορφή αφορά 1 στους 5 ενήλικες και αναπόφευκτα επιβαρύνει τη λειτουργικότητά τους σε όλα τα επίπεδα.
Βάσει των αιτίων που την προκαλούν διακρίνουμε την πρωτοπαθή και τη δευτεροπαθή μορφή.
Πρωτοπαθής
Πρωτοπαθής λέγεται η αϋπνία που δεν σχετίζεται αιτιολογικά με άλλες ψυχικές ή σωματικές διαταραχές. Για να πούμε ότι κάποιος πάσχει από πρωτοπαθή μορφή θα πρέπει να υπάρχει το κριτήριο της διάρκειας (3 μήνες τουλάχιστον) και της συχνότητας (3 φορές την εβδομάδα τουλάχιστον).
Δευτεροπαθής αϋπνία
Η δευτεροπαθής είναι η συχνότερη μορφή, δηλαδή αυτή που εμφανίζεται ως απόρροια άλλης ψυχικής ή σωματικής πάθησης. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι σχεδόν όλες οι ψυχικές διαταραχές μπορεί να έχουν ως σύμπτωμα την αϋπνία, η οποία συνήθως αποτελεί και επίσημο κριτήριο για τη διάγνωση.
Αίτια αϋπνίας
Ακολουθεί μια λίστα με τα βασικά αίτια αϋπνίας:
- Άγχος και Στρες
- Εργασιακή πίεση
- Προσωπικά προβλήματα
- Οικονομικές ανησυχίες
- Διαταραχές ψυχικής υγείας όπως :
- Κατάθλιψη
- Γενικευμένη αγχώδης διαταραχή
- Μετατραυματικό στρες
- Κακές Συνήθειες Ύπνου
- Ακανόνιστο πρόγραμμα ύπνου
- Χρήση ηλεκτρονικών συσκευών πριν τον ύπνο
- Υπερβολική κατανάλωση καφεΐνης ή αλκοόλ
- Ιατρικά Προβλήματα
- Χρόνιος πόνος (π.χ. αρθρίτιδα)
- Αναπνευστικά προβλήματα (π.χ. άσθμα, υπνική άπνοια)
- Γαστροοισοφαγική παλινδρόμηση
- Φαρμακευτική Αγωγή
- Παρενέργειες από φάρμακα (π.χ. διεγερτικά)
- Στεροειδή ή άλλα φάρμακα που επηρεάζουν τον ύπνο
- Ορμονικές Αλλαγές
- Εμμηνόπαυση
- Εγκυμοσύνη
- Εμμηνορροϊκός κύκλος
- Περιβαλλοντικοί Παράγοντες
- Θόρυβος
- Φωτισμός
- Μη άνετο στρώμα ή μαξιλάρι
- Κατάχρηση Ουσιών
- Ναρκωτικά
- Υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ
- Κοινωνικοί Παράγοντες
- Εργασία σε βάρδιες
- Μετακίνηση σε διαφορετικές ζώνες ώρας (jet lag)
Συμπτώματα αϋπνίας
Επηρεάζονται όλες οι ψυχικές λειτουργίες προκαλώντας δυσλειτουργία όπως :
- Αδυναμία συγκέντρωσης σε καθημερινές εργασίες, δυσκολία στη μνήμη
- Υπνηλία κατά τη διάρκεια της ημέρας, πεσμένη διάθεση, κατάθλιψη ή άγχος
- Αίσθημα κόπωσης, υποτονικότητα ή χαμηλή ενέργεια κατά τη διάρκεια της ημέρας
- Ευερεθιστότητα, αυξημένη παρορμητικότητα
Επιπλέον η χρόνια αϋπνία είναι παράγοντας κινδύνου και για σωματικές παθήσεις όπως βλέπουμε και στην εικόνα.
Aϋπνία και άγχος
Ο κακός ύπνος έχει μια αμφίδρομη σχέση αιτίας και αποτελέσματος με το άγχος που οδηγεί σε φαύλο κύκλο. Αν και το φυσιολογικό άγχος μπορεί να επηρεάσει προσωρινά τον ύπνο μας, το παθολογικό άγχος προκαλεί μείωση ή κακή ποιότητα ύπνου για πολύ μεγαλύτερο χρονικό διάστημα. Η κακή ποιότητα ύπνου φαίνεται ότι επιδεινώνει τη λειτουργία συγκεκριμένων εγκεφαλικών περιοχών προκαλώντας έτσι περισσότερο άγχος και ούτω καθεξής.
Σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα του UC Berkeley προκύπτει ότι η έλλειψη ύπνου πυροδοτεί μεγαλύτερα επίπεδα άγχους καθώς “υπερφορτώνει” τις εγκεφαλικές περιοχές της αμυγδαλής και της νήσου που σχετίζονται με επεξεργασία συναισθηματικών ερεθισμάτων.
Κάθε αγχώδης διαταραχή μπορεί να επηρεάσει τον ύπνο και γι’αυτό η αντιμετώπιση των συμπτωμάτων αυπνίας αποτελεί κρίσιμο κομμάτι στη θεραπεία της αγχώδους διαταραχής.
Πώς σχετίζονται κατάθλιψη και αϋπνία;
Πάνω από 60% των ατόμων με κατάθλιψη αντιμετωπίζουν προβλήματα ύπνου. Καταθλιψη και αυπνια συνδέονται στενά και αμφίδρομα. Αυτό σημαίνει ότι ο κακός ύπνος μπορεί να συμβάλει στην ανάπτυξη της κατάθλιψης και ότι μια καταθλιπτική διαταραχή κάνει ένα άτομο πιο πιθανό να αναπτύξει προβλήματα ύπνου. Η θεραπεία της κατάθλιψης τις περισσότερες φορές αναστρέφει την αυπνια.
Οι διαταραχές του ύπνου μπορούν να επηρεάσουν τους μηχανισμούς στρες του σώματος, να διαταράξουν τους κιρκαδιους ρυθμούς και να αυξήσουν την πιθανότητα έλευσης καταθλιπτικής διαταραχής μέσω αλλαγών στη λειτουργία της σεροτονίνης.
Πολύ πρόσφατη μελέτη συμπεραίνει ότι άνθρωποι με ισχυρότερη γενετική προδιάθεση για βραχύ ύπνο (λιγότερο από 5 ώρες) ήταν πιο πιθανό να εμφανίσουν συμπτώματα κατάθλιψης μέσα σε διάστημα 8 ετών κατά μέσο όρο.
Πως αντιμετωπίζεται η αυπνία
Στην αντιμετώπιση της αϋπνίας υπάρχουν λύσεις.
Εφόσον διαπιστωθεί ότι η αϋπνία εμφανίζεται συστηματικά και επηρεάζει την ψυχική και σωματική μας υγεία αξίζει να δούμε τα γενικά μέτρα υγιεινής του ύπνου τα οποία μπορείτε να δείτε με λεπτομέρειες στο ακόλουθο άρθρο :
Συστάσεις για τη βελτίωση του ύπνου
Αν οι τρόποι βελτίωσης του ύπνου δε βοηθούν τότε θα πρέπει να απευθυνθεί κανείς σε ειδικό.
Σε ποιον ειδικό να πάω για την αϋπνία;
Καταρχάς χρειάζεται διερεύνηση από γιατρό ώστε να διαπιστωθούν τα αίτια της αϋπνίας. Μπορεί κανείς να ξεκινήσει από ψυχίατρο, νευρολόγο ή πνευμονολόγο οι οποίοι μετά από εξέταση και λήψη ιστορικού ενδεχομένως θα συστήσουν περαιτέρω εξετάσεις και ανάλογα με τα αίτια θα παραπέμψουν προς αντίστοιχη αντιμετώπιση.
- Αν τα αίτια είναι ψυχολογικά, η ψυχοθεραπεία αποτελεί την ενδεικνυόμενη μορφή αντιμετώπισης. Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι η αϋπνία μπορεί να φαντάζει ενίοτε ανυπέρβλητη, αλλά υπάρχουν αποτελεσματικοί τρόποι αντιμετώπισής της, εφόσον ο πάσχων είναι έτοιμος να να εξετάσει πιθανές λύσεις. Μέσω της ψυχοθεραπείας ο πάσχων έχει τη δυνατότητα να κατανοήσει γιατί δεν μπορεί να κοιμηθεί και να επιλύσει θέματα που ενδεχομένως του προκαλούν άγχος και επίμονες σκέψεις κατά τη διάρκεια της νύχτας. Για παράδειγμα ειδικά προσαρμοσμένη μορφή γνωσιακής συμπεριφορικής θεραπείας (CBT-I) εφαρμόζεται ειδικά για διαταραχές ύπνου και αποτελεί και την ενδεδειγμένη μέθοδο για την πρωτοπαθή μορφή.
- Αν η αιτία είναι μια ψυχική διαταραχή, ο ψυχίατρος είναι ο κατάλληλος γιατρός να βοηθήσει. Για παράδειγμα στην περίπτωση της κατάθλιψης μπορείτε να καταπολεμήσετε την αυπνια μέσω της θεραπείας κατάθλιψης.
- Αν η αιτία είναι μια άλλη σωματική πάθηση, τότε ο γιατρός της αντίστοιχης ειδικότητας (π.χ. πνευμονολόγος ή νευρολόγος) μπορεί να συμβάλλει στην αντιμετώπιση της, αν και συχνά η συμβολή και του ψυχιάτρου μπορεί να είναι απαραίτητη ανάλογα την πολυπλοκότητα της περίπτωσης.
Πολλοί άνθρωποι προσπαθούν να καταπολεμήσουν την αυπνία ψάχνοντας διάφορα γιατροσόφια, βότανα, “φυσικά φάρμακα”, τρυκ, χαλαρωτικές μουσικές, προσευχή κ.α. Αν και αυτές οι μέθοδοι δεν αποκλείεται να λειτουργούν παροδικά σε ορισμένες περιπτώσεις, κάποτε δεν είναι αρκετές να βάλουν οριστικό τέλος στην αυπνια, ειδικά όταν αυτή έχει βαθύτερες ρίζες στο στρες που παράγει ο τρόπος ζωής μας.
Φάρμακα για αϋπνία
Σε αρκετές περιπτώσεις ενδείκνυται φαρμακευτική αγωγή, με βασική στόχευση να είναι προσωρινή, καθώς υποβόσκει ο κίνδυνος του εθισμού στα φάρμακα για τον ύπνο. Δεν υπάρχει ένα και μοναδικό καλύτερο φάρμακο για την αυπνια. Κάθε άνθρωπος έχει ξεχωριστό οργανισμό και ιδιοσυγκρασία και αυτό που μπορεί να λειτουργεί πολύ καλά στον έναν, δε σημαίνει ότι θα λειτουργεί το ίδιο και σε όλους.
Χρησιμοποιούνται κυρίως :
- Αγχολυτικά ηρεμιστικά (Βενζοδιαζεπίνες)
- Μη βενζοδιαζεπινικά υπνωτικά
- Μελατονίνη
- Αντισταμινικά (atarax)
- Φυτικά ηρεμιστικά
- Αντικαταθλιπτικά αν υπάρχει ένδειξη
- Αντιψυχωτικά αν υπάρχει ένδειξη
- Aνταγωνιστές υποδοχέων ορεξίνης (δεν κυκλοφορούν στην Ελλάδα)
Διαταραχή ύπνου
Η αϋπνία ανήκει στις δυσυπνίες, διαταραχές του ύπνου που χαρακτηρίζονται από μεταβολές της ποιότητας, της ποσότητας και της χρονικής κατανομής του ύπνου κατά τη διάρκεια του 24ώρου.
Σημαντικό μέρος του πληθυσμού παρουσιάζει διαταραχή ύπνου. Στις διαταραχές ύπνου κατατάσσονται και μια σειρά άλλων ειδικών καταστάσεων που αφορούν τα στάδια REM (π.χ. διαταραχή εφιαλτών) & NREM (π.χ. υπνοβασία, νυχτερινοί τρόμοι), το σύνδρομο ανήσυχων ποδιών (restelss leg syndrome) κ.α.
Η αύξηση στη συχνότητα των διαταραχών του ύπνου σήμερα έχει πολυπαραγοντική αιτιολογία. Άμεσα ή έμμεσα η ποιότητα του ύπνου δε γίνεται να παραμείνει αλώβητη υπό ορισμένες σύγχρονες συνθήκες ζωής ή έκτακτες καταστάσεις όπως για παράδειγμα η πανδημία του κορωνοϊού.
Σπύρος Καλημέρης Ψυχίατρος Ψυχοθεραπευτής