Τι σημαίνει αυτοεκπληρούμενη προφητεία
Η αυτοεκπληρούμενη προφητεία είναι ένα φαινόμενο όπου η προσδοκία για ένα γεγονός οδηγεί σε συμπεριφορά πραγματοποίησής του.
Η αυτοεκπληρούμενη προφητεία (Self-Fulfilling Prophecy) ως έννοια αποδίδεται για πρώτη φορά από τον κοινωνιολόγο Robert K. Merton.
«Η αυτοεκπληρούμενη προφητεία είναι μια ευθύς εξαρχής εσφαλμένη εκτίμηση μιας κατάστασης, που όμως προκαλεί συμπεριφορές που καθιστούν την εκτίμηση αυτή πραγματικότητα. Η απατηλή εγκυρότητα της προφητείας διαιωνίζει μια βασιλεία του λάθους. Διότι ο προφήτης θα παραθέσει την εξέλιξη των γεγονότων ως απόδειξη ότι είχε δίκιο».
Όπως θα αναμενόταν, κάθε τέτοιου είδους φαινόμενο, δεν μπορεί παρά να είναι σύνθετο και να αλληλεπιδρά με άλλες ανθρώπινες δυσλειτουργικές γνωσιακές διεργασίες. Αμέσως έρχεται στο μυαλό η τάση για αυθαίρετο συμπέρασμα, η συναισθηματική λογική, η υπεργενίκευση, η επιλεκτική προσοχή και η καταστροφοποίηση.
Άλλες συσχετιζόμενες γνωσιακές προκαταλήψεις του ανθρώπινου νου είναι : η εσφαλμένη εκτίμηση των πιθανοτήτων (neglect of probability), η προδιάθεση αυτοεπιβεβαίωσης, η προδιάθεση προσοχής, το φαινόμενο «μετά Χριστόν προφήτης» και last but not least η ψυχολογία του όχλου (herd behavior).
Παραδείγματα αυτοεκπληρούμενης προφητείας
Ένα πολύ καλό παράδειγμα, αποτελεί η μελέτη των Mark Snyder και Bill Swann επάνω στο στερεότυπο της φυσικής έλξης: Τα μέλη μιας ομάδας φοιτητών αφέθηκαν να πιστέψουν, με τη χρήση φωτογραφιών που δεν ανταποκρίνονταν στην πραγματικότητα, ότι συνομιλούσαν τηλεφωνικά με όμορφες γυναίκες. Τα μέλη μιας άλλης ομάδας φοιτητών αφέθηκαν να πιστέψουν το ακριβώς αντίθετο, ότι δηλαδή οι κοπέλες με την οποίες συνομιλούσαν δεν ήταν ελκυστικές.
Η έρευνα των Snyder & Swann έδειξε πως οι γυναίκες που αντιμετωπίστηκαν από τους συνομιλητές τους ως ελκυστικές έδειξαν μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση, συμμετείχαν περισσότερο στην κουβέντα και συμπάθησαν περισσότερο τους συνομιλητές τους, επιβεβαιώνοντας τις αρχικές, αυθαίρετες, προσδοκίες τους.
Ακολουθούν μερικά ακόμα παραδείγματα αυτοεκπληρούμενης προφητείας:
- Η περίπτωση του μαθητή και των προσδοκιών του δασκάλου: Ένας δάσκαλος πιστεύει ότι ένας συγκεκριμένος μαθητής είναι πολύ καλός και έχει μεγάλες δυνατότητες. Αυτή η πεποίθηση του δασκάλου μπορεί να τον οδηγήσει να αφιερώνει περισσότερο χρόνο και προσοχή στον μαθητή αυτόν, να του προσφέρει πιο θετική ανατροφοδότηση και να του δίνει πιο απαιτητικές εργασίες. Ο μαθητής, βλέποντας την εμπιστοσύνη του δασκάλου, αρχίζει να αποδίδει καλύτερα, δικαιώνοντας την αρχική πεποίθηση του δασκάλου.
- Η οικονομική κρίση: Αν σε μια κοινωνία επικρατήσει η πεποίθηση ότι μια οικονομική κρίση είναι επικείμενη, οι άνθρωποι μπορεί να αρχίσουν να μειώνουν τις δαπάνες τους και να αποσύρουν τα χρήματά τους από τις τράπεζες για να προστατευτούν. Αυτό το μαζικό φαινόμενο μπορεί να οδηγήσει σε πραγματική οικονομική κρίση, αφού η μείωση της κατανάλωσης και των επενδύσεων αποδυναμώνει την οικονομία.
- Η κοινωνική απομόνωση: Ένα άτομο που πιστεύει ότι οι άλλοι δεν το συμπαθούν μπορεί να αρχίσει να αποφεύγει κοινωνικές επαφές, να είναι απόμακρο ή εχθρικό προς τους άλλους. Αυτή η συμπεριφορά μπορεί να οδηγήσει τους άλλους να το αποφεύγουν όντως, εκπληρώνοντας την αρχική του πεποίθηση ότι δεν είναι συμπαθές.
- Πρόβλεψη για την επιτυχία ή αποτυχία: Αν κάποιος πιστεύει ότι θα αποτύχει σε μια προσπάθεια (π.χ. μια εξέταση ή ένα έργο), αυτή η πεποίθηση μπορεί να τον οδηγήσει να μη προσπαθήσει αρκετά, να είναι νευρικός ή να αναβάλει την προετοιμασία του. Αυτή η έλλειψη προετοιμασίας μπορεί τελικά να οδηγήσει σε αποτυχία, επιβεβαιώνοντας την αρχική πρόβλεψη.
- Προκαταλήψεις και διακρίσεις: Οι κοινωνικές ομάδες μπορεί να αντιμετωπίζονται με συγκεκριμένες προσδοκίες ή στερεότυπα, που μπορεί να επηρεάσουν τη συμπεριφορά τους. Για παράδειγμα, αν μια ομάδα ανθρώπων θεωρείται “κατώτερη” ή “ανίκανη”, αυτό μπορεί να οδηγήσει σε διακρίσεις και λιγότερες ευκαιρίες. Η ομάδα αυτή μπορεί τελικά να εμφανίσει μειωμένη απόδοση ή προοπτικές, επιβεβαιώνοντας τα αρχικά στερεότυπα.
Αυτά τα παραδείγματα δείχνουν πώς οι πεποιθήσεις και οι προσδοκίες μας μπορούν να επηρεάσουν την πραγματικότητα, δημιουργώντας αυτοεκπληρούμενη προφητεία, ένα είδος φαύλου κύκλου που μας παγιδεύει.
Σπύρος Καλημέρης Ψυχίατρος Ψυχοθεραπευτής