Τι είναι η επιλόχεια κατάθλιψη
Η επιλόχεια κατάθλιψη (ή επιλόχειος) είναι μια καταθλιπτική διαταραχή που επηρεάζει το 10-15% των γυναικών.
Η επιλόχειος κατάθλιψη εμφανίζεται στη λοχεία (περίοδος μετά τη γέννα), από 1 μήνα ως και 1 χρόνο μετά τον τοκετό, ενώ μπορεί να διαρκέσει αρκετούς μήνες αν δεν υπάρξει θεραπεία, ανάλογα και με τη βαρύτητα των συμπτωμάτων.
Είναι βέβαια σημαντικό να διαχωρίσουμε την επιλόχεια κατάθλιψη από τη συναισθηματική δυσφορία, τη “μελαγχολία της λοχείας” ή τα λεγόμενα “baby blues”, που αισθάνεται το μεγαλύτερο μέρος των γυναικών ξεκινώντας συνήθως 2-3 μέρες μετά τον τοκετό, η οποία υποχωρεί μέσα σε μικρό διάστημα. Η κατάσταση αυτή είναι συχνή και αναμενόμενη, χωρίς αυτό να σημαίνει βέβαια ότι δεν πρέπει να δοθεί η απαραίτητη ψυχολογική φροντίδα και προσοχή στη νέα μητέρα.
Επιλόχειος κατάθλιψη – συμπτώματα
Τα συμπτώματα είναι κοινά με τα συμπτώματα της κατάθλιψης. Αφορούν τη σωματική σφαίρα όπως
- αϋπνία,
- κόπωση, μειωμένη ενέργεια
- μείωση της όρεξης
και την ψυχική σφαίρα όπως
- μείωση ευχαρίστησης, έλλειψη κινήτρου
- άγχος,
- ευερεθιστότητα,
- θυμός,
- αίσθημα ανεπάρκειας,
- ντροπή και ενοχή.
Τα δύο τελευταία μπορεί να είναι έντονα και βιώνονται ως απόρροια αρνητικών εκτιμήσεων της κατάστασης, π.χ. επειδή οι μητέρες νιώθουν ότι δεν μπορούν να προσέξουν το μωρό τους ή να συνδεθούν συναισθηματικά μαζί του, ή να φοβούνται μήπως το βλάψουν.
Αυτός ο φόβος ότι μπορεί να κάνουν κακό στα μωρά τους σπανιότατα γίνεται πραγματικότητα και προκαλείται συνήθως από υπερτιμημένες σκέψεις όταν συσσωρεύεται η καθημερινή σωματική και ψυχική κόπωση από την εντατική φροντίδα του μωρού.
Η επιλόχειος κατάθλιψη πλήττει ισχυρά τη μητρική λειτουργικότητα, ενώ επίσης θέτει σε δοκιμασία το δεσμό μάνας-παιδιού.
Προσαρμογές στη ζωή της γυναίκας που γίνεται μητέρα
Η εγκυμοσύνη και η γέννα αντιπροσωπεύουν δύο πολύ σημαντικές διαδικασίες στη ζωή μιας γυναίκας, πυροδοτώντας πλήθος αλλαγών. Ειδικότερα, η περίοδος μετά τον τοκετό συνιστά ένα μεταβατικό και πρωτόγνωρο στάδιο με τη νέα μητέρα να καλείται να ανταπεξέλθει σε έναν νέο ρόλο με πολλές απαιτήσεις.
Μία από αυτές είναι και ο θηλασμός. Η ανάγκη θηλασμού μπορεί να δημιουργεί πίεση στη μητέρα, ειδικά στην αρχή. Από τη μία η ανάγκη του βρέφους για γάλα, από την άλλη όμως μπορεί να χρειάζεται ορισμένος χρόνος για να ανταποκριθεί επαρκώς η νέα μητέρα.
Οι προσαρμογές που χρειάζονται στο μητρικό ρόλο δεν σταματούν όμως μόνο εκεί. Οι προτεραιότητες αλλάζουν σε μακροπρόθεσμο επίπεδο με το παιδί να αποτελεί επίκεντρο και ο εαυτός αναγκαστικά να χρειάζεται να βρεθεί σε δεύτερο ρόλο. Μέρος της ατομικής ελευθερίας βιώνεται ως χαμένο και διάφορες υποχρεώσεις που αφορούν το παιδί στο παρόν και στο μέλλον δεν μπορούν να αγνοηθούν. Μερικές φορές αυτό δεν έχει συνειδητοποιηθεί επαρκώς πριν τη γέννα και έρχεται πιο έντονο μετά. Φυσικά όσο το παιδί μεγαλώνει η μητέρα παίρνει ανάσες και μαθαίνει να προσαρμόζεται καλύτερα σε κάθε αναπτυξιακό στάδιο του παιδιού.
Ενώ το ευχάριστο γεγονός συνήθως δημιουργεί αισθήματα ευτυχίας και ολοκλήρωσης, πολλές μητέρες μπορεί να αισθανθούν ανησυχία, άγχος και σωματική εξάντληση. Παράλληλα, οι μη ρεαλιστικές προσδοκίες που υπάρχουν στην κοινωνία για τη μητρότητα συχνά συγκρούονται με την πραγματικότητα, δημιουργώντας ένα αίσθημα αποτυχίας και προσωπικής ανεπάρκειας. Έτσι, πολλές μητέρες μπορεί να εμφανίσουν επιλοχεια καταθλιψη.
Επιλόχειος κατάθλιψη – αίτια
Όπως και με τις περισσότερες ψυχικές διαταραχές τα αίτια της επιλόχειας κατάθλιψης έχουν πολλές διαστάσεις. Μία από αυτές είναι οι ανακατατάξεις των ορμονών που συμβαίνουν ως απότοκες της εγκυμοσύνης και της λοχείας. Όπως είναι γνωστό υπάρχει στενή αλληλεπίδραση του νευρικού συστήματος με τις ορμόνες.
Άλλοι παράγοντες μπορεί να είναι ένα προηγούμενο ατομικό ή κληρονομικό ιστορικό ψυχικής υγείας της μητέρας, χωρίς βέβαια αυτό να είναι κανόνας. Ενδοοικογενειακά προβλήματα πάσης φύσεως συμβάλλουν επίσης αρνητικά. Η στάση του συζύγου κατά κύριο λόγο έχει μεγάλη σημασία.
Αξίζει να σημειωθεί ότι ενώ η επιλόχεια κατάθλιψη τυπικά έχει συνδεθεί με τις γυναίκες, σύμφωνα με πληθώρα ερευνών μπορεί να εμφανιστεί και στους άνδρες. Ειδικότερα, η προσκόλληση στις προσδοκίες περί φύλου, η έλλειψη πληροφόρησης, η καταπίεση των συναισθημάτων τους, τα συναισθήματα εξάντλησης, η δυσφορία προς το μωρό και το βίωμα παραμέλησης φαίνεται πως σχετίζονται με την εμπειρία των μπαμπάδων με επιλόχεια κατάθλιψη και επηρεάζουν την ψυχική τους υγεία και το οικογενειακό σύστημα.
Η ίδια η μητέρα, αλλά και ο περίγυρος της μπορούν να συμβάλλουν στην πρόληψη της διαταραχής, αλλά και στην καλύτερη διαχείριση της πορείας της. Η περίοδος της λοχείας είναι ομολογουμένως μια πολύ δύσκολη περίοδος τόσο σωματικά όσο και ψυχολογικά. Πολλοί γύρω μας διατηρούν δυσλειτουργικές στερεοτυπικές αντιλήψεις που συμβάλλουν επιβαρυντικά. Θεωρούνται αυτονόητα κάποια πράγματα, όπως μια ιδανική και απόλυτα σωστή μητρική ανταπόκριση, μια έμμεση απαγόρευση στην ύπαρξη και έκφραση αρνητικών συναισθημάτων κατά τη διάρκεια της επίπονης αυτής πορείας.
Μητέρα, σύζυγος και περιβάλλον συχνά διατηρούν ιδέες απόλυτου ελέγχου της ανάπτυξης του βρέφους και βρίσκονται σε μια διαρκή κατάσταση εγρήγορσης να μεταφράσουν ως απειλή κάθε παραμικρή απόκλιση από αυτό που νομίζουν ότι θα έπρεπε να συμβαίνει. Συχνά σε αυτή τη στάση συμβάλλει και ο τρόπος που προσλαμβάνουν τις οδηγίες ορισμένων ειδικών παιδικής υγείας. Συν τοις άλλοις η ψυχολογική μετάβαση σε μια κατάσταση που η βασική προτεραιότητα μετατοπίζεται από τον εαυτό μας σε κάποιον άλλο (το παιδί) δεν είναι αυτονόητα εύκολη και ανώδυνη.
Ποια είναι η καλύτερη μορφή θεραπείας της επιλόχειας κατάθλιψης;
Η επιλόχειος κατάθλιψη είναι πολύ σημαντικό να εντοπίζεται και να θεραπεύεται έγκαιρα, καθώς έχει φανεί ότι μπορεί να υπάρξουν σημαντικές επιπτώσεις για τις μητέρες και για τα παιδιά. Αν δεν ληφθεί θεραπεία η επιλοχειος καταθλιψη μπορεί να οδηγήσει σε κατάχρηση αλκοόλ ή ψυχοδραστικών ουσιών, προβλήματα στη διαχείριση του βάρους και στο θηλασμό, δυσκολία στις κοινωνικές σχέσεις και σε εμμένουσα κατάθλιψη σε σύγκριση με τις γυναίκες, οι οποίες έλαβαν την κατάλληλη αγωγή.
Οι πιο ενδεδειγμένες μορφές θεραπείας για την επιλόχεια κατάθλιψη είναι η ψυχοθεραπεία και η φαρμακευτική αγωγή.
Πολλές μητερες που εκδηλώνουν κατάθλιψη και άγχος σήμερα κατακλύζονται από αυστηρές και εξιδανικευμένες πεποιθήσεις σε σχέση με τη μητρική τους συμπεριφορά, προσπαθώντας να είναι τέλειες με τρόπο μηχανιστικό. Σε αυτές τις περιπτώσεις ψυχοεκπαίδευση και ψυχοθεραπεία έχουν βασική θεραπευτική προτεραιότητα.
Ιδιαιτέρως η γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία φαίνεται να είναι η πιο αποτελεσματική προσέγγιση, στοχεύοντας στην αναγνώριση και την αντικατάσταση των δυσλειτουργικών προτύπων σκέψης και συμπεριφοράς που διατηρεί το άτομο.
Η θεραπεία με αντικαταθλιπτικά έχει βασική θέση στην αντιμετώπιση της επιλοχείου κατάθλιψης. Συχνά η καλύτερη επιλογή είναι ο συνδυασμός της φαρμακευτικής με την ψυχοθεραπευτική αντιμετώπιση.
Σπύρος Καλημέρης Ψυχίατρος
Βιβλιογραφία:
Anokye, R., Acheampong, E., Budu-Ainooson, A., Obeng, E. I., & Akwasi, A. G. (2018). Prevalence of postpartum depression and interventions utilized for its management. Annals of general psychiatry, 17(1), 18.
Bass III, P. F., & Bauer, N. S. (2018). Parental postpartum depression: More than” baby blues”. Contemporary Pediatrics, 35(9), 35-38.
Brandon Eddy, Von Poll, Jason Whiting, Marcia Clevesy. Forgotten Fathers: Postpartum Depression in Men. Journal of Family Issues, 2019; 0192513X1983311
Slomian, J., Honvo, G., Emonts, P., Reginster, J. Y., & Bruyère, O. (2019). Consequences of maternal postpartum depression: A systematic review of maternal and infant outcomes. Women’s Health, 15, 1745506519844044.
Stewart, D. E., & Vigod, S. (2016). Postpartum depression. New England Journal of Medicine, 375(22), 2177-2186.