Τι είναι προσαρμογή
Η προσαρμογή είναι η διαδικασία με την οποία ένας άνθρωπος, ένας οργανισμός ή ένας ζωντανός οργανισμός τροποποιεί τη συμπεριφορά, τις συνήθειες, τις σκέψεις ή τις δομές του ώστε να ανταποκριθεί σε νέες συνθήκες, περιβάλλοντα ή προκλήσεις.
Μπορεί να αφορά βιολογικές, ψυχολογικές, κοινωνικές ή επαγγελματικές αλλαγές και μπορεί να γίνεται είτε εκούσια (όταν κάποιος επιδιώκει την αλλαγή) είτε αναγκαστικά (όταν οι συνθήκες επιβάλλουν την προσαρμογή).
Η προσαρμογή μπορεί να είναι είτε προσωρινή είτε μόνιμη, ανάλογα με τις περιστάσεις και την ανάγκη της αλλαγής
Περιπτώσεις όπου ο άνθρωπος πρέπει να προσαρμόζεται
- Αλλαγές στο εργασιακό περιβάλλον
- Π.χ. Η εταιρεία υιοθετεί νέες τεχνολογίες και ένας εργαζόμενος μαθαίνει να χρησιμοποιεί ένα νέο λογισμικό για να παραμείνει ανταγωνιστικός.
- Μετακόμιση σε άλλη χώρα ή πολιτισμό
- Π.χ. Ένας μετανάστης προσαρμόζεται στους τοπικούς κανόνες συμπεριφοράς και μαθαίνει τη γλώσσα για να ενσωματωθεί καλύτερα.
- Αλλαγές στις κοινωνικές σχέσεις
- Π.χ. Ένας άνθρωπος μαθαίνει να διαχειρίζεται καλύτερα τις διαφωνίες του με φίλους ή συνεργάτες για να διατηρεί υγιείς σχέσεις.
- Αλλαγές στην υγεία και στις σωματικές συνθήκες
- Π.χ. Ένας αθλητής τραυματίζεται και προσαρμόζει τον τρόπο ζωής του ώστε να συνεχίσει να αθλείται χωρίς να επιβαρύνει την υγεία του.
- Εξελίξεις στις επιστημονικές και τεχνολογικές γνώσεις
- Π.χ. Ένας γιατρός ενημερώνεται συνεχώς για νέες ιατρικές μεθόδους ώστε να παρέχει την καλύτερη δυνατή φροντίδα στους ασθενείς του.
Περιπτώσεις όπου ο άνθρωπος δεν πρέπει να προσαρμόζεται
- Όταν τίθεται σε κίνδυνο η ηθική του ακεραιότητα
- Π.χ. Ένας εργαζόμενος αρνείται να καλύψει παράνομες πρακτικές της εταιρείας του, ακόμα κι αν αυτό σημαίνει ότι μπορεί να χάσει τη δουλειά του.
- Όταν απειλούνται τα δικαιώματά του ή η αξιοπρέπειά του
- Π.χ. Ένα άτομο που δέχεται διακρίσεις λόγω φύλου, θρησκείας ή εθνικότητας δεν πρέπει να αποδεχτεί την αδικία, αλλά να διεκδικήσει τα δικαιώματά του.
- Όταν η αλλαγή σημαίνει απώλεια της προσωπικότητάς του
- Π.χ. Κάποιος που αγαπά τη δημιουργικότητα και την τέχνη δεν πρέπει να εγκαταλείψει το πάθος του μόνο και μόνο για να ταιριάξει σε ένα πιο «συμβατικό» περιβάλλον.
- Όταν συμβιβάζεται με καταστάσεις που τον βλάπτουν
- Π.χ. Ένα άτομο σε μια τοξική σχέση δεν πρέπει να προσαρμοστεί σε κακοποιητική συμπεριφορά, αλλά να αναζητήσει βοήθεια και να απομακρυνθεί.
- Όταν η κοινωνική πίεση προσπαθεί να τον αλλάξει παρά τη θέλησή του
- Π.χ. Κάποιος που θέλει να ακολουθήσει μια διαφορετική επαγγελματική πορεία από αυτήν που περιμένει η οικογένειά του, δεν πρέπει να αλλάξει όνειρα μόνο για να τους ευχαριστήσει.
Ένας άνθρωπος μπορεί να προσαρμοστεί σε περισσότερα πράγματα απ’ όσα νομίζει πως μπορεί. Guy Gavriel Kay από “Τα άλογα του ουρανού”
Η προσαρμογή δεν είναι εύκολη
Τα παραπάνω παραδείγματα δεν είναι τόσο απλά όσο παρουσιάζονται. Ας δούμε φεριπύν τι γινεται αν κάποιος που αγαπά τη δημιουργικότητα και την τέχνη δεν μπορεί να αντλήσει ένα αξιοπρεπές και επαρκές εισόδημα διαβίωσης απο αυτα; Πρεπει να προσαρμοστει;
Αυτό είναι ένα πολύ σημαντικό δίλημμα που αντιμετωπίζουν πολλοί δημιουργικοί άνθρωποι. Η απάντηση δεν είναι απόλυτη, καθώς εξαρτάται από τις συνθήκες της ζωής του κάθε ατόμου, τις αξίες του και τις δυνατότητες που έχει στη διάθεσή του. Ακολουθούν μερικές οπτικές για το πώς μπορεί να προσαρμοστεί κάποιος χωρίς να εγκαταλείψει την τέχνη του.
1. Συνδυασμός τέχνης και σταθερού εισοδήματος
Εάν κάποιος δεν μπορεί να εξασφαλίσει ένα αξιοπρεπές εισόδημα αποκλειστικά από την τέχνη του, μπορεί να βρει μια εργασία που του παρέχει οικονομική σταθερότητα, ενώ παράλληλα συνεχίζει να δημιουργεί.
📌 Παράδειγμα: Ένας μουσικός που δουλεύει part-time ως καθηγητής μουσικής ή ένας ζωγράφος που εργάζεται ως γραφίστας για να στηρίζει την τέχνη του.
2. Εξερεύνηση εναλλακτικών επαγγελματικών δρόμων μέσα στον καλλιτεχνικό χώρο
Υπάρχουν πολλοί τρόποι να αξιοποιήσει κανείς τη δημιουργικότητά του εμπορικά χωρίς να προδώσει την τέχνη του.
📌 Παράδειγμα: Ένας συγγραφέας που εργάζεται ως copywriter ή σεναριογράφος για διαφημίσεις, ή ένας εικαστικός που δημιουργεί digital art για brands.
3. Προσαρμογή στη σύγχρονη αγορά
Η τεχνολογία και το διαδίκτυο έχουν δημιουργήσει νέες ευκαιρίες για τους καλλιτέχνες να βγάλουν χρήματα.
📌 Παράδειγμα: Ένας φωτογράφος μπορεί να πουλά φωτογραφίες του online (π.χ. μέσω Shutterstock), ένας μουσικός να δημιουργεί έσοδα από πλατφόρμες όπως το Spotify και το Patreon, και ένας ζωγράφος να πουλά NFTs.
4. Θυσία ή προσαρμογή;
Αν η επιβίωση απαιτεί μια προσωρινή αλλαγή, αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα εγκατάλειψη του καλλιτεχνικού ονείρου. Μερικές φορές, η προσαρμογή είναι μια στρατηγική για να δημιουργηθούν καλύτερες συνθήκες στο μέλλον.
📌 Παράδειγμα: Ένας ηθοποιός που εργάζεται ως bartender μέχρι να βρει μια ευκαιρία στον χώρο του θεάτρου.
5. Αντίσταση στην προσαρμογή με κόστος
Εάν η τέχνη είναι αδιαπραγμάτευτη και το άτομο δεν θέλει να συμβιβαστεί καθόλου, τότε πρέπει να είναι προετοιμασμένο για τις δυσκολίες που έρχονται με αυτή την επιλογή. Αυτό μπορεί να απαιτεί ένα λιτό τρόπο ζωής ή μεγάλη υπομονή μέχρι να έρθει η αναγνώριση.
📌 Παράδειγμα: Ένας ανεξάρτητος κινηματογραφιστής που απορρίπτει εμπορικές προτάσεις για να δημιουργεί ταινίες με απόλυτη καλλιτεχνική ελευθερία, ακόμα κι αν αυτό σημαίνει οικονομική αβεβαιότητα.
Διαταραχές προσαρμογής
Κάθε προσαρμογή δημιουργεί αναπόφευκτα ένα βαθμό στρες. Ορισμένοι άνθρωποι δυσκολεύονται περισσότερο από άλλους στην προσαρμογή σε καινούριες καταστάσεις και αλλαγές. Αν αυτές οι δυσκολίες κρατούν μεγάλο χρονικό διάστημα τότε μπορεί να αναπτύξουν Διαταραχές Προσαρμογής (Adjustment Disorders). Πρόκειται για ψυχολογικές και συναισθηματικές αντιδράσεις σε στρεσογόνες καταστάσεις, οι οποίες είναι δυσανάλογες προς τη σοβαρότητα του γεγονότος και προκαλούν σημαντική δυσλειτουργία στην καθημερινή ζωή.
Κριτήρια διάγνωσης της διαταραχής προσαρμογής (DSM-5)
Για να διαγνωστεί κάποιος με Διαταραχή Προσαρμογής, πρέπει να πληρούνται τα εξής κριτήρια κατά DSM 5:
- Συναισθηματικά ή συμπεριφορικά συμπτώματα που εμφανίζονται μέσα σε 3 μήνες από την έκθεση σε έναν αναγνωρίσιμο στρεσογόνο παράγοντα (π.χ., απώλεια δουλειάς, διαζύγιο, ασθένεια, μετακόμιση, οικονομικές δυσκολίες).
- Τα συμπτώματα είναι δυσανάλογα προς τη σοβαρότητα του στρεσογόνου παράγοντα και προκαλούν:
- Υπερβολική δυσφορία, η οποία ξεπερνά το φυσιολογικό επίπεδο που θα αναμενόταν.
- Σημαντική έκπτωση στη λειτουργικότητα (π.χ., κοινωνική, επαγγελματική, ακαδημαϊκή).
- Η διαταραχή δεν πληροί τα κριτήρια για άλλη ψυχική διαταραχή (π.χ., μείζονα καταθλιπτική διαταραχή, αγχώδης διαταραχή) και δεν είναι απλώς επιδείνωση μιας προϋπάρχουσας ψυχικής διαταραχής.
- Δεν αποτελεί φυσιολογική αντίδραση πένθους (όπως στην Προσαρμογή σε απώλεια).
- Τα συμπτώματα δεν διαρκούν περισσότερο από 6 μήνες μετά την απομάκρυνση του στρεσογόνου παράγοντα (εκτός αν πρόκειται για χρόνιο στρες).
Οι διαταραχές προσαρμογής είναι συχνές αλλά συχνά υποτιμώνται. Αν και μπορεί να φαίνονται “ήπιες” σε σύγκριση με άλλες ψυχικές διαταραχές, μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά την ποιότητα ζωής. Το θετικό είναι ότι είναι αναστρέψιμες και συνήθως αντιμετωπίζονται αποτελεσματικά με την κατάλληλη υποστήριξη.
Η προσαρμογή είναι σημαντική όταν οδηγεί στην ανάπτυξη και στη βελτίωση της ζωής μας, αλλά δεν πρέπει να γίνεται εις βάρος των αξιών, της αξιοπρέπειας και της ψυχικής μας υγείας.
Σπύρος Καλημέρης Ψυχίατρος