Σεροτονίνη, εγκέφαλος και φάρμακα

Τι είναι και που παράγεται η σεροτονίνη

Η σεροτονίνη (5-υδροξυτρυπταμίνη ή 5-HT) είναι ένας νευροδιαβιβαστής και βιολογικός μεσολαβητής με σημαντικές λειτουργίες τόσο στον εγκέφαλο όσο και στην περιφέρεια του οργανισμού.

Το μεγαλύτερο μέρος της σεροτονίνης του σώματος, περίπου 90%, παράγεται στο γαστρεντερικό σύστημα, κυρίως από τα εντεροχρωμαφινικά κύτταρα. Στον εγκέφαλο η σεροτονίνη συντίθεται ξεχωριστά, κυρίως από τους σεροτονινεργικούς νευρώνες των πυρήνων της ραφής του εγκεφαλικού στελέχους.

Η περιφερική σεροτονίνη δεν διαπερνά ουσιαστικά τον αιματοεγκεφαλικό φραγμό. Επομένως, η σεροτονίνη που κυκλοφορεί στο αίμα και εκείνη που συμμετέχει στη νευροδιαβίβαση του εγκεφάλου αποτελούν λειτουργικά διακριτά συστήματα.

Η σεροτονίνη συντίθεται από την τρυπτοφάνη, ένα αμινοξύ που δεν παράγεται φυσικά από τον οργανισμό μας αλλά λαμβάνεται μέσω της διατροφής.

Αυτή η χημική ουσία, η οποία έχει την επιστημονική ονομασία 5-υδροξυτρυπταμίνη (5-HT), παίζει καθοριστικό ρόλο στη λειτουργία του νευρικού συστήματος με συμμετοχή στη ρύθμιση του συναισθήματος (διάθεση, άγχος, χαλάρωση, παρορμητικότητα, θυμός), του ύπνου, της όρεξης, του πόνου, αλλά και σε άλλες βασικές λειτουργίες του σώματος όπως θα δούμε στη συνέχεια.

---

Σε τι βοηθά η σεροτονινη;

Στο Κεντρικό Νευρικό Σύστημα

Συμβάλλει στη χαλάρωση και αγχόλυση.

• Αμυγδαλή : μείωση άγχους, φόβου και σωματικών εκδηλώσεων αυτού (5HT1A, 5HT2A, 5HT2C)
• Υποθάλαμος : Ρύθμιση (μείωση) όρεξης & πρόσληψης τροφής (5ΗΤ3 & 5HT2C)
• Βασικά Γάγγλια : μείωση ιδεοληψιών και ψυχαναγκασμών
• Προμετωπιαίος φλοιός & Μεταιχμιακό : ρύθμιση διάθεσης (5HT1A, 5HT2A, 5HT2C)
• Ραχιαίο κέρας νωτιαίου μυελού : μείωση πόνου (5HT1B/D)
• Αύξηση BDNF (νευροτροφικού παράγοντα)

Ύπνος και Βιολογικό Ρολόι:

Η σεροτονίνη είναι η ουσία από την οποία παράγεται η μελατονίνη από την επίφυση (κωνάριο) του εγκεφάλου, μια σημαντική ουσία για το βιολογικό ρολόι του οργανισμού, που εκλύεται καθώς πέφτει το σκοτάδι και οδηγεί σταδιακά στην έλευση του ύπνου. Συνοπτικά :

• Παραγωγή μελατονίνης από την επίφυση
• Ρύθμιση κύκλου ύπνου-εγρήγορσης
• Συγχρονισμός βιολογικού ρολογιού

---

Βασικοί Ρόλοι της Σεροτονίνης σε περιφερικούς ιστούς και όργανα

Πεπτικό Σύστημα (5HT3 & 5HT4) :

• Ρύθμιση της κινητικότητας του εντέρου (περισταλτισμός).
• Έκκριση υγρών και ηλεκτρολυτών.
• Σήμα κορεσμού από το έντερο προς τον εγκέφαλο.
• Εμπλοκή στην αίσθηση ναυτίας και έμετου.

Για παράδειγμα, εάν καταναλώσετε ερεθιστικές μη ποιοτικές τροφές, το έντερο ανταποκρίνεται παράγοντας περισσότερη σεροτονίνη. Αυτό συμβάλλει στην πιο άμεση αποβολή της ανεπιθύμητης τροφής από τον οργανισμό.

Η αντίδραση αυτή εξηγεί επίσης γιατί τα αυξημένα επίπεδα σεροτονίνης μπορεί να προκαλέσουν ναυτία και γιατί φάρμακα που στοχεύουν συγκεκριμένους υποδοχείς σεροτονίνης (5HT3) μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την ανακούφιση της ναυτίας και του εμέτου.

Η σεροτονίνη και το έντερο έχουν στενή συσχέτιση και γι’ αυτό και βλέπουμε τόσο συχνά τη συνύπαρξη γαστρεντερικών προβλημάτων όπως ευερέθιστο έντερο και δυσκοιλιότητα με διαταραχές άγχους και κατάθλιψης.

Αιμόσταση & Πήξη Αίματος (5HT2A) :

• Απελευθερώνεται από τα αιμοπετάλια σε περίπτωση τραυματισμού.
• Προκαλεί αγγειοσύσπαση (στένωση αγγείων) για μείωση της αιμορραγίας.
• Συμβάλλει στην συσσώρευση αιμοπεταλίων για τον σχηματισμό θρόμβου.

Καρδιαγγειακό Σύστημα (5HT4) :

• Μπορεί να επηρεάσει την αρτηριακή πίεση (αγγειοσυστολή/αγγειοδιαστολή).
• Συμβάλλει στην ανάπτυξη και λειτουργία της καρδιάς.

Μεταβολισμός

• Ενισχύει την απορρόφηση και αποθήκευση θρεπτικών ουσιών.
• Διεγείρεται από τη γλυκόζη και τα λιπαρά οξέα για να απελευθερωθεί από τον δωδεκαδάκτυλο, προωθώντας την περισταλτική κίνηση του εντέρου και την απορρόφηση θρεπτικών ουσιών.
• Εισέρχεται στην κυκλοφορία του αίματος και αλληλεπιδρά με πολλά όργανα, προετοιμάζοντας το σώμα για αποθήκευση ενέργειας:
  • Προωθεί την έκκριση ινσουλίνης.
  • Προωθεί τη λιπογένεση στο ήπαρ και τον λευκό λιπώδη ιστό.
  • Μειώνει τη λιπόλυση.
  • Μειώνει τη μεταβολική δραστηριότητα του λιπώδους ιστού.

Οστική μάζα

Επηρεάζει τον σχηματισμό και την αναδιαμόρφωση των οστών.

Η σημασία της σεροτονίνης στη ρύθμιση της οστικής μάζας υπογραμμίζεται από δύο κλινικές παρατηρήσεις. Πρώτον, αρκετοί καταθλιπτικοί ασθενείς έχουν χαμηλή οστική μάζα και δεύτερον, οι αναστολείς επαναπρόσληψης σεροτονίνης (SSRIs) όταν λαμβάνονται για μεγάλο χρονικό διάστημα συχνά μειώνουν την οστική μάζα.

---

---

---

Σεροτονίνη και φάρμακα

Η σεροτονίνη συμμετέχει στη ρύθμιση της διάθεσης και άλλων ψυχικών λειτουργιών, χωρίς όμως να έχει αποδειχθεί ότι η κατάθλιψη προκαλείται γενικά από έλλειψή της. Η αιτιοπαθογένεια της κατάθλιψης είναι πολυπαραγοντική και περιλαμβάνει αλληλεπιδράσεις μεταξύ νευρωνικών κυκλωμάτων, νευροδιαβιβαστικών συστημάτων, βιολογικών χαρακτηριστικών και ψυχοκοινωνικών παραγόντων.

Πολλά αντικαταθλιπτικά φάρμακα επηρεάζουν τη σεροτονινεργική νευροδιαβίβαση. Οι εκλεκτικοί αναστολείς επαναπρόσληψης σεροτονίνης (SSRIs), για παράδειγμα, αναστέλλουν τον μεταφορέα σεροτονίνης (SERT), αυξάνοντας τη διαθεσιμότητά της στη συναπτική σχισμή. Ωστόσο, η θεραπευτική δράση των αντικαταθλιπτικών δεν περιορίζεται στην άμεση αυτή φαρμακολογική επίδραση, ενώ υπάρχουν και αντικαταθλιπτικά με διαφορετικούς μηχανισμούς δράσης.

Αυτά ονομάζονται σεροτονινεργικά αντικαταθλιπτικά και χρησιμοποιούνται ευρύτατα και σε πολλές ακόμα ψυχικές διαταραχές όπως οι αγχώδεις διαταραχές (π.χ. διαταραχή πανικού και γενικευμένη αγχώδης διαταραχή), η ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή, η ψυχογενής βουλιμία, η ψυχογενής ανορεξία, στην προεμμηνορυσιακή δυσφορική διαταραχή και σε προβλήματα με αυξημένη παρορμητικότητα ή επιθετικότητα. Επίσης έχουν θεραπευτική δράση σε διαταραχές σωματικών συμπτωμάτων, όταν δηλαδή προεξάρχουν οι σωματικές εκδηλώσεις όπως η ινομυαλγία, το ευερέθιστο έντερο κ.α.

Η ύπαρξη θεραπευτικού αποτελέσματος στις παραπάνω διαταραχές από τη δράση των αντικαταθλιπτικών δεν υποδηλώνει υποχρεωτικά αποκλειστική αιτιολογική σχέση μεταξύ αυτών και της νευροδιαβίβασης της σεροτονινης. Η έρευνα είναι πάντα εν εξελίξει και συχνά περιλαμβάνει την απόρριψη/τροποποίηση πρότερων θεωριών.

Πρέπει να σημειωθεί ότι στις προαναφερόμενες διαταραχές εμπλέκονται και άλλα νευροδιαβιβαστικά συστήματα όπως της νοραδρεναλίνης, της ντοπαμίνης,  του GABA κ.α. Έτσι η αλληλεπίδραση όλων αυτών των συστημάτων καθιστά συνήθως περισσότερο πολύπλοκη και απαιτητική τη θεραπευτική αντιμετώπισή τους.

Υπάρχουν χάπια σεροτονίνης;

Η έκφραση «χάπια σεροτονίνης» χρησιμοποιείται συχνά για τα αντικαταθλιπτικά φάρμακα που επηρεάζουν το σεροτονινεργικό σύστημα. Ωστόσο, τα SSRIs δεν περιέχουν σεροτονίνη και δεν αποτελούν υποκατάστατό της. Δρουν κυρίως αναστέλλοντας την επαναπρόσληψή της από τους νευρώνες.

Υπάρχουν επίσης συμπληρώματα με πρόδρομες ουσίες της σεροτονίνης, όπως η 5-HTP και η τρυπτοφάνη, τα οποία όμως δεν πρέπει να θεωρούνται ισοδύναμα των αντικαταθλιπτικών. Η συγχορήγησή τους με σεροτονινεργικά φάρμακα μπορεί να προκαλέσει αλληλεπιδράσεις και απαιτεί ιατρική αξιολόγηση.

---

Εξέταση επιπέδων σεροτονίνης αίματος

Η εξέταση σεροτονίνης στο αίμα δεν χρησιμοποιείται για τη διάγνωση της κατάθλιψης ή των αγχωδών διαταραχών, καθώς οι περιφερικές συγκεντρώσεις της δεν αντανακλούν τη σεροτονινεργική νευροδιαβίβαση στον εγκέφαλο.

Η συγκεκριμένη εξέταση έχει άλλες ιατρικές εφαρμογές, κυρίως στη διερεύνηση ορισμένων νευροενδοκρινικών όγκων και του καρκινοειδούς συνδρόμου. Σε αυτές τις περιπτώσεις μπορεί να αξιολογείται σε συνδυασμό με άλλες εργαστηριακές εξετάσεις, όπως η μέτρηση του μεταβολίτη 5-HIAA στα ούρα.

Επομένως, δεν υπάρχει λόγος να πραγματοποιείται μέτρηση σεροτονίνης αίματος με σκοπό να διαπιστωθεί αν κάποιος έχει «χαμηλή σεροτονίνη» ως εξήγηση καταθλιπτικών ή αγχωδών συμπτωμάτων. Το ίδιο ισχύει γενικά και για τις εξετάσεις άλλων νευροδιαβιβαστών, όπως η ντοπαμίνη και η νοραδρεναλίνη, όταν χρησιμοποιούνται χωρίς συγκεκριμένη ιατρική ένδειξη.

---

Σεροτονίνη και παρενέργειες αντικαταθλιπτικών

Τα αντικαταθλιπτικά προκαλούν προσωρινές ή μακροπρόθεσμες ανεπιθύμητες ενέργειες ανάλογα με τις αντίστοιχες περιοχές που συνδέονται οι σεροτονινεργικοί νευρώνες (σε παρένθεση οι υποδοχείς σεροτονίνης που μεσολαβούν σε κάθε περίπτωση).

• Μεταιχμιακό σύστημα (5HT2A & 5HT2C) : άγχος (αρχική φάση)
• Βασικά γάγγλια (5HT2A) : ακαθισία, νευρικότητα, τρόμος, δυστονία
• Στέλεχος, κέντρο εμετού, υποθάλαμος (5ΗΤ3) : ναυτία (τάση για έμετο)
• Στέλεχος, κέντρο ελέγχου ύπνου (5HT2A) : αϋπνία, υπνηλία
• Νωτιαίος μυελός (5HT2A & 5HT2C) : σεξουαλική δυσλειτουργία
• Γαστρεντερικό σύστημα (5HT3 & 5HT4) : γαστρεντερικές διαταραχές, διάρροια, αύξηση της γαστρικής οξύτητας
• Εγκεφαλικά αγγεία (5HT1D) :  κεφαλαλγία

Συχνά κάποιες παρενέργειες έχουν μεγαλύτερη διάρκεια. Για παράδειγμα η επίδραση στη σεξουαλική λειτουργία (καθυστερημένη εκσπερμάτιση, μείωση σεξουαλικής επιθυμίας).

Σύνδρομο σεροτονίνης: πότε υπάρχει κίνδυνος;

Το σύνδρομο σεροτονίνης είναι μια ασυνήθιστη αλλά δυνητικά σοβαρή φαρμακευτική αντίδραση, η οποία προκαλείται από υπερβολική σεροτονινεργική δραστηριότητα.

Μπορεί να εμφανιστεί ιδιαίτερα μετά από συνδυασμό φαρμάκων που επηρεάζουν τη σεροτονίνη, όπως ορισμένα αντικαταθλιπτικά με τραμαδόλη, δεξτρομεθορφάνη ή αναστολείς της μονοαμινοξειδάσης (MAOIs). Ο κίνδυνος διαφέρει σημαντικά ανάλογα με τον συγκεκριμένο συνδυασμό.

Το σύνδρομο σεροτονίνης μπορεί να εκδηλωθεί με συνδυασμό νευρομυϊκών, αυτόνομων και ψυχικών συμπτωμάτων, συνήθως μέσα σε λίγες ώρες από την έναρξη, την αύξηση της δόσης ή τον συνδυασμό σεροτονινεργικών φαρμάκων.

Ιδιαίτερη διαγνωστική σημασία έχουν η υπεραντανακλαστικότητα και ο μυϊκός κλόνος (ακούσιες, επαναλαμβανόμενες μυϊκές συσπάσεις), ιδιαίτερα όταν συνυπάρχουν με τρόμο, έντονη διέγερση, εφίδρωση ή αύξηση της θερμοκρασίας. Σε σοβαρές περιπτώσεις μπορεί να εμφανιστούν υψηλός πυρετός, μυϊκή δυσκαμψία και σύγχυση.

Μεμονωμένα συμπτώματα, όπως ήπια ανησυχία, ναυτία, εφίδρωση, τρόμος ή διάρροια, μπορεί να αποτελούν συνήθεις αρχικές ανεπιθύμητες ενέργειες των σεροτονινεργικών φαρμάκων και δεν υποδηλώνουν από μόνα τους σύνδρομο σεροτονίνης. Η διάγνωση βασίζεται στη συνολική κλινική εικόνα και στο φαρμακευτικό ιστορικό. Η εμφάνιση χαρακτηριστικών νευρομυϊκών σημείων ή ταχέως επιδεινούμενων συμπτωμάτων απαιτεί άμεση ιατρική αξιολόγηση.

Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με πιθανούς συνδυασμούς και κινδύνους, δείτε το εργαλείο αλληλεπιδράσεων φαρμάκων.

Αντικαταθλιπτικά και επίδραση στην πηκτικότητα

Για να το κατανοήσουμε απλά, ας δούμε τα εξής:

• Η δράση των SSRIs & SNRIs : Η αναστολή της επαναπρόσληψης της σεροτονινης από τα αντικαταθλιπτικά αυτά δεν περιορίζεται μόνο στον εγκέφαλο, αλλά και στα αιμοπετάλια. Τα αιμοπετάλια δεν μπορούν να συνθέσουν τη δική τους σεροτονίνη· πρέπει να την προσλάβουν από την κυκλοφορία του αίματος.
• Ο μηχανισμός της αιμορραγίας: Όταν ένα άτομο λαμβάνει SSRIs, η ικανότητα των αιμοπεταλίων να προσλαμβάνουν και να αποθηκεύουν σεροτονίνη μειώνεται. Αυτό οδηγεί σε μειωμένη ενδοαιμοπεταλιακή σεροτονίνη. Ως αποτέλεσμα, όταν χρειάζεται να ενεργοποιηθούν τα αιμοπετάλια για να σταματήσουν μια αιμορραγία, δεν έχουν επαρκείς ποσότητες σεροτονίνης για να εκτελέσουν αποτελεσματικά τον ρόλο τους στην πήξη. Αυτή η δυσλειτουργία των αιμοπεταλίων μπορεί να οδηγήσει σε αυξημένο κίνδυνο αιμορραγίας, ιδιαίτερα στο γαστρεντερικό σύστημα.

Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι ο κίνδυνος αιμορραγίας είναι γενικά μικρός, αλλά μπορεί να αυξηθεί όταν οι SSRIs λαμβάνονται ταυτόχρονα με άλλα φάρμακα που επηρεάζουν την πήξη του αίματος, όπως τα μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη φάρμακα (ΜΣΑΦ), τα αντιπηκτικά (π.χ. βαρφαρίνη) ή τα αντιαιμοπεταλιακά (π.χ. ασπιρίνη).

---

Πώς αυξάνεται η σεροτονίνη και τι βοηθά πραγματικά;

Δεν υπάρχει ένας απλός τρόπος να μετρήσουμε και να αυξήσουμε επιλεκτικά τη σεροτονίνη στον εγκέφαλο. Η βελτίωση της διάθεσης και της ψυχικής λειτουργικότητας δεν εξαρτάται αποκλειστικά από την αύξηση ενός νευροδιαβιβαστή.

Η τακτική σωματική άσκηση, η επαρκής διάρκεια και ποιότητα ύπνου και η αντιμετώπιση του χρόνιου στρες μπορούν να συμβάλουν στη συνολική ψυχική υγεία. Η ψυχοθεραπεία και η φαρμακοθεραπεία αποτελούν τεκμηριωμένες θεραπευτικές επιλογές όταν υπάρχει αντίστοιχη κλινική ένδειξη.

Η φωτοθεραπεία έχει επίσης συγκεκριμένες εφαρμογές, ιδιαίτερα στην εποχική κατάθλιψη, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι αποτελεί γενική μέθοδο αύξησης της σεροτονίνης για όλους.

Μύθος η ενίσχυση της σεροτονίνης από τη διατροφή

Η τρυπτοφάνη, από την οποία συντίθεται η σεροτονίνη, περιέχεται σε πολλές τροφές. Ωστόσο, η πρόσληψη τροφών πλούσιων σε τρυπτοφάνη δεν συνεπάγεται αυτόματα αντίστοιχη αύξηση της σεροτονίνης στον εγκέφαλο. Το ίδιο ισχύει και για την ίδια την τρυπτοφάνη, της οποίας η απευθείας λήψη ενδέχεται να δώσει κάποια θετικά οφέλη σε ορισμένους, ως συμπλήρωμα όμως χρειάζεται κάποια προσοχή, γιατί μπορεί να έχει παρενέργειες και να δημιουργήσει προβλήματα, ειδικά όταν κάποιος λαμβάνει ταυτόχρονα και φάρμακα.

Καταναλώνοντας τροφές που περιέχουν τρυπτοφάνη δεν ανεβάζουμε αντίστοιχα και την τρυπτοφάνη στον εγκέφαλό μας, λόγω των άλλων αμινοξέων που ανταγωνίζονται με την τρυπτοφάνη για να περάσουν τον αιματοεγκεφαλικό φραγμό (ρυθμιστικός φραγμός μεταξύ της κυκλοφορίας του αίματος και του εγκεφάλου). Ως αποτέλεσμα, λιγότερη τρυπτοφάνη εισέρχεται στον εγκέφαλο όπου μας ενδιαφέρει στον τομέα της ψυχικής υγείας.

Η ιδέα ότι η ψυχική υγεία θα μπορούσε να βελτιωθεί με την αύξηση της διαιτητικής πρόσληψης τρυπτοφάνης είναι μεν ενδιαφέρουσα ιδέα που χρήζει έρευνας, παραμένει όμως εικασία επί του παρόντος.

Πηγή

---

Μύθοι για τη σεροτονίνη

Με βάση τα παραπάνω οι παρακάτω ευρύτερα διαδεδομένες αντιλήψεις δεν ισχύουν :

1. Η χαμηλή σεροτονίνη εξηγεί την κατάθλιψη
2. Μόνο η σεροτονίνη επηρεάζει τη διάθεση
3. Η άνοδος της σεροτονίνης είναι πάντα κάτι καλό.
4. Μπορείτε να ανεβάσετε τη σεροτονίνη από το φαγητό.
5. Η σεροτονίνη που παράγεται στο έντερο σας κάνει ευτυχισμένους.

Η έρευνα συνεχίζεται σε παγκόσμιο επίπεδο για την περαιτέρω διαλεύκανση της νευροβιολογίας της σεροτονινης και των άλλων νευροδιαβιβαστών του εγκεφάλου. Είναι ακόμη αρκετά αυτά που δε γνωρίζουμε, όμως έχουν γίνει βήματα σε σχέση με το παρελθόν.

---