Τι είναι ανηδονία
Η ανηδονία είναι η αδυναμία να βιώσει κάποιος ευχαρίστηση από δραστηριότητες που παλαιότερα θεωρούνταν ευχάριστες, όπως η κοινωνική συναναστροφή, η μουσική, η σεξουαλική επαφή ή το φαγητό. Μπορεί μπορεί να επηρεάσει σημαντικά την ποιότητα ζωής, ενώ αποτελεί βασικό σύμπτωμα σε πολλές ψυχικές διαταραχές, κυρίως στη μείζονα καταθλιπτική διαταραχή και στη σχιζοφρένεια.
Μορφές της ανηδονίας
Υπάρχουν δύο βασικοί τύποι:
- Κοινωνική ανηδονία: Μειωμένη ή ανύπαρκτη ευχαρίστηση από κοινωνικές αλληλεπιδράσεις. Δεν πρέπει να συγχέεται με το κοινωνικό άγχος, καθώς η κοινωνική ανηδονία χαρακτηρίζεται κυρίως από έλλειψη θετικού συναισθήματος και όχι από την παρουσία φόβου ή αμηχανίας.
- Φυσική ανηδονία: Η αδυναμία να απολαύσει κανείς αισθητηριακές ή σωματικές απολαύσεις (π.χ. φαγητό, άγγιγμα, σεξ).
Πρόσφατη έρευνα διαχωρίζει την ανηδονία σε δύο ακόμα διαστάσεις:
- Motivational anhedonia (έλλειψη κινήτρου): Όταν το άτομο δεν θέλει ή δυσκολεύεται να εμπλακεί σε ευχάριστες δραστηριότητες.
- Consummatory anhedonia (έλλειψη ευχαρίστησης): Όταν το άτομο δεν αντλεί ευχαρίστηση από δραστηριότητες στις οποίες συμμετέχει.
Πώς εκδηλώνεται
Παραδείγματα
- Απουσία ευχαρίστησης από μουσική ή κατά τη θέαση αγαπημένων ταινίων
- Απουσία επιθυμίας για κοινωνικές εξόδους ή σχέσεις
- Αδιαφορία για δραστηριότητες που παλαιότερα προκαλούσαν ικανοποίηση
Η ένταση ποικίλλει: μπορεί να είναι παροδική (state) ή σταθερή προσωπική τάση (trait).
Μηχανισμός εμφάνισης και αίτια
Η ανηδονία συνδέεται με δυσλειτουργία του νευρωνικού συστήματος ανταμοιβής, που περιλαμβάνει τον προμετωπιαίο φλοιό, τα βασικά γάγγλια και το μεταιχμιακό σύστημα. Μειωμένη δραστηριότητα και συνδεσιμότητα εντός του μεταιχμιακού συστήματος έχει βρεθεί ότι συσχετίζεται με την ανηδονία ως χαρακτηριστικό προσωπικότητας ακόμα και σε υγιή άτομα.
Αν και η ανηδονια μπορεί να εμφανίζεται και σε άτομα χωρίς διαγνωσμένα προβλήματα, αποτελεί βασικό σύμπτωμα ψυχικών ή νευρολογικών διαταραχών.
- Κατάθλιψη: Βασικό σύμπτωμα, σχετίζεται με μειωμένο κίνητρο και διαταραχή στη λήψη ευχαρίστησης
- Σχιζοφρένεια: Συνδέεται με ελλείμματα στην κοινωνική και συναισθηματική επεξεργασία
- Χρήση ουσιών: Ιδίως κατά τη φάση στέρησης
- Νόσος Πάρκινσον, διαταραχές πρόσληψης τροφής, χρόνιος πόνος, μετατραυματικό στρες
Επιπλέον, το στρες και η φλεγμονή φαίνεται να παίζουν ρόλο, διαταράσσοντας τη σύνθεση ντοπαμίνης και προκαλώντας οξειδωτικό στρες.
Ανταμοιβή και ανηδονία
Μπορεί να υπάρχουν προβλήματα στις εξής γνωστικές και συμπεριφορικές παραμέτρους που σχετίζονται με την ανταμοιβή.
- Προηγούμενη εκμάθηση συσχετίσεων ερεθίσματος-ανταμοιβής
- Επιθυμία για ανταμοιβή
- Προσδοκία για ανταμοιβή
- Προσπάθεια επίτευξης ανταμοιβής
- Λήψη ευχαρίστησης/βίωμα ανταμοιβής
- Κατανομή προσοχής
Σύμφωνα με τη θεωρία της υποβάθμισης της ανταμοιβής (reward devaluation), ορισμένα ανηδονικά άτομα μπορεί να έχουν μια περίπλοκη σχέση με τη θετικότητα που εξηγείται μόνο εν μέρει μέσω της δυσλειτουργίας του συστήματος ανταμοιβής του εγκεφάλου. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι ορισμένα άτομα ενδέχεται να παρουσιάζουν προκαταλήψεις απομάκρυνσης της προσοχής από τις θετικές πληροφορίες λόγω προηγούμενης συσχέτισης της θετικότητας με αρνητικά αποτελέσματα. Αν και η προοπτική ενός θετικού αποτελέσματος μπορεί κάποτε πρωταρχικά να είχε θεωρηθεί ως ανταμοιβή, είναι πιθανό ότι κατέληξε προς μια επιβλαβή κατεύθυνση και, ως εκ τούτου, να οδήγησε σε απογοήτευση .
Η επανειλημμένη απογοήτευση ως απάντηση σε θετικές πληροφορίες μπορεί να ενίσχυσε τη συσχέτιση της θετικότητας με αρνητικά αποτελέσματα. Έτσι οι θετικές πληροφορίες θεωρούνται πλέον ως απειλή και μπορούν να γίνουν αντιληπτές ως πιο επικίνδυνες από τις ουδέτερες ή ακόμη και τις αρνητικές πληροφορίες στο μυαλό του ατόμου.
Αντιμετώπιση και θεραπευτικές προσεγγίσεις
Ψυχοθεραπευτικά:
- Γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία (CBT): Με έμφαση στην επανενεργοποίηση και στην ενίσχυση δραστηριοτήτων που συνδέονται με ανταμοιβή
- Behavioral Activation: Ενθαρρύνει τη συστηματική συμμετοχή σε δραστηριότητες που μπορεί να επαναφέρουν θετικά συναισθήματα
Φαρμακολογικά:
- Βουπροπιόνη (NE/DA): Ενδείκνυται ειδικά για motivational anhedonia
- Διεγερτικά φάρμακα: Μεθυλφαινιδάτη, μοδαφινίλη
- Αγωνιστές ντοπαμίνης: Βρωμοκρυπτίνη, πραμιπεξόλη
Νευροβιολογικές παρεμβάσεις:
- Επαναληπτικός διακρανιακός μαγνητικός ερεθισμός (rTMS): Βιολογικές θεραπείες όπως ο επαναληπτικός διακρανιακός μαγνητικός ερεθισμός (rTMS) εισέρχονται σταδιακά στη φαρέτρα του ψυχιάτρου, εστιάζοντας στοχευμένα στις περιοχές εκείνες του εγκεφάλου που φαίνεται να συνδέονται στενότερα με τα κυκλώματα ανταμοιβής.