Η εμπειρία της απώλειας
Η απώλεια αποτελεί μια από τις πιο έντονες και καθολικές ανθρώπινες εμπειρίες. Είτε αφορά στον θάνατο ενός αγαπημένου προσώπου, στο τέλος μιας σχέσης, στην απώλεια της υγείας ή ακόμα και στην αλλαγή του επαγγελματικού ρόλου, η απώλεια προκαλεί μια σύνθετη συναισθηματική αντίδραση που ονομάζουμε πένθος.
Είδη Απώλειας που Βιώνουμε
Η απώλεια δεν περιορίζεται μόνο στον θάνατο. Οι άνθρωποι βιώνουν διάφορα είδη απώλειας, άλλα συνειδητά και άλλα ασυνείδητα:
Συνειδητές Απώλειες:
- Θάνατος αγαπημένου προσώπου (συγγενής, φίλος), ή ζώου (κατοικίδιο)
- Λήξη σχέσης ή διαζύγιο
- Απώλεια εργασίας ή αλλαγή καριέρας
- Μετακόμιση σε νέα πόλη ή χώρα
- Ασθένεια, απώλεια σωματικής υγείας
- Οικονομικές απώλειες
Ασυνείδητες ή Λιγότερο Αναγνωρίσιμες Απώλειες:
- Της παιδικότητας κατά την ενηλικίωση
- Ονείρων και προσδοκιών
- Ρόλων (π.χ. γονικός ρόλος όταν τα παιδιά φεύγουν)
- Της αίσθησης ασφάλειας μετά από τραύμα
- Πίστης ή θρησκευτικών πεποιθήσεων
- Κοινωνικής θέσης ή κύρους
- Νεότητας, σωματικής δύναμης ή ικανότητας
- Αθωότητας μετά από δύσκολες εμπειρίες
- Αυτονομίας, ανεξαρτησίας
Απώλειες λόγω κλιματικής αλλαγής
Αυτές οι απώλειες επηρεάζουν όλο και περισσότερους ανθρώπους παγκοσμίως. Περιλαμβάνουν τόσο υλικές απώλειες (σπίτια, τοπία) όσο και ψυχολογικές/κοινωνικές απώλειες (ταυτότητα, σταθερότητα, εμπιστοσύνη). Εδώ εντάσσεται επίσης η αίσθηση ότι επίκεινται μελλοντικές απώλειες τόπου, γης, ειδών και πολιτισμού. Οικολογικό άγχος και οικολογική θλίψη είναι δύο ψυχικές καταστάσεις που μπορεί να προκύψουν και αποτελούν μια αναδυόμενη περιοχή μελέτης στην ψυχική υγεία.
Τα Στάδια του Πένθους
Η απώλεια προκαλεί πένθος. Το πένθος είναι μια φυσιολογική ψυχική διεργασία που δε βιώνεται με τον ίδιο τρόπο από κάθε άνθρωπο, ούτε κρατάει τον ίδιο χρόνο για όλους. Αποτελεί μια προσαρμοστική διαδικασία στο στρες της απώλειας.
Η ψυχίατρος Elisabeth Kübler-Ross περιέγραψε πέντε στάδια του πένθους που, παρότι δεν ακολουθούνται πάντα με γραμμικό τρόπο, βοηθούν στην κατανόηση της διαδικασίας:
Άρνηση: Η αρχική αντίδραση όπου το άτομο αρνείται να αποδεχτεί την πραγματικότητα της απώλειας.
Θυμός: Η οργή που μπορεί να κατευθύνεται προς τον εαυτό, άλλους ανθρώπους ή ακόμα και προς το πρόσωπο που χάθηκε.
Διαπραγμάτευση: Η προσπάθεια να “συμφωνήσουμε” με την κατάσταση, συχνά μέσω εσωτερικών διαλόγων ή θρησκευτικών αναζητήσεων.
Κατάθλιψη: Η βαθιά θλίψη και η συνειδητοποίηση του μεγέθους της απώλειας.
Αποδοχή: Η σταδιακή προσαρμογή στη νέα πραγματικότητα χωρίς την παρουσία αυτού που χάθηκε.
Σωματικές και Ψυχολογικές Εκδηλώσεις
Το πένθος δεν επηρεάζει μόνο την ψυχική μας κατάσταση αλλά και το σώμα μας. Συχνά παρατηρούνται παροδικά :
- Διαταραχές ύπνου και όρεξης
- Κόπωση και έλλειψη ενέργειας
- Δυσκολίες συγκέντρωσης
- Σωματικός πόνος χωρίς εμφανή αιτία
- Αίσθημα κενού ή αποσπασματικότητας
Πότε το Πένθος Γίνεται Προβληματικό
Ενώ το πένθος είναι φυσιολογική αντίδραση, υπάρχουν περιπτώσεις όπου μπορεί να χρειαστεί επαγγελματική βοήθεια:
- Όταν τα συμπτώματα παραμένουν έντονα για περισσότερους από 12 μήνες
- Όταν η καθημερινή λειτουργικότητα παραμένει σημαντικά μειωμένη
- Όταν εμφανίζονται σκέψεις αυτοκαταστροφής
- Όταν υπάρχει κατάχρηση ουσιών ως μηχανισμός αντιμετώπισης
Η Νευροεπιστήμη του Πένθους
Σύγχρονες νευροεπιστημονικές έρευνες αποκαλύπτουν ότι το πένθος μπορεί να κατανοηθεί ως μια μορφή μάθησης. Ο εγκέφαλος προσπαθεί να προσαρμοστεί στη νέα πραγματικότητα χωρίς το αγαπημένο πρόσωπο, διαδικασία που απαιτεί χρόνο και ενέργεια.
Βασικά Ευρήματα:
- Μάθηση και Μνήμη: Το πένθος συνδέεται με τις περιοχές του εγκεφάλου που ελέγχουν τη μάθηση και τη μνήμη, καθώς ο εγκέφαλος “μαθαίνει” να λειτουργεί χωρίς την παρουσία του χαμένου προσώπου.
- Σύστημα Πρόβλεψης: Ο εγκέφαλος ως “μηχανή πρόβλεψης” παράγει λανθασμένες εκτιμήσεις για την παρουσία του χαμένου προσώπου, γεγονός που προκαλεί στρες και πόνο.
- Δίκτυα Προσκόλλησης: Τα νευρικά δίκτυα που σχετίζονται με την προσκόλληση παραμένουν ενεργά, εξηγώντας γιατί νιώθουμε ακόμα συνδεδεμένοι με αυτούς που έχουμε χάσει.
- Ανοσοποιητικό Σύστημα: Προσεγγίσεις που συνδυάζουν ψυχολογία, νευροεπιστήμη, ανοσολογία και ψυχοφυσιολογία δείχνουν ότι το πένθος επηρεάζει όλο το σώμα.
Αυτά τα ευρήματα βοηθούν να κατανοήσουμε γιατί το πένθος είναι τόσο επώδυνο και χρονοβόρο, και γιατί δεν μπορεί να “επιταχυνθεί” τεχνητά.
Στρατηγικές διαχείρισης παρατεταμένου πένθους
Η διαδικασία του πένθους είναι προσωπική και μοναδική για τον καθένα. Ωστόσο, όταν φτάσει να προκαλεί δυσλειτουργία στο άτομο, ορισμένες στρατηγικές μπορούν να βοηθήσουν:
- Αποδοχή των συναισθημάτων: Επιτρέψτε στον εαυτό σας να νιώσει χωρίς κρίση
- Κοινωνική υποστήριξη: Μοιραστείτε τα συναισθήματά σας με αγαπημένα πρόσωπα
- Δημιουργία νέων ρουτινών: Προσαρμοστείτε σταδιακά σε νέα καθημερινότητα
- Φροντίδα του εαυτού: Διατηρήστε υγιεινές συνήθειες διατροφής, ύπνου και άσκησης
- Τιμή της μνήμης: Βρείτε υγιείς τρόπους να θυμάστε αυτό που χάσατε
Σπύρος Καλημέρης