Τι είναι η παιδική γονεοποίηση;
Συχνά παρατηρείται στις οικογένειες μια αντιστροφή των ρόλων στην άσκηση καθηκόντων: το παιδί ενηλικιώνεται πιο γρήγορα από τη βιολογική και αναπτυξιακή του φάση, αναλαμβάνοντας ευθύνες μεγαλύτερες από αυτές που του αντιστοιχούν, ενεργώντας τελικά ως… γονέας. Στην οικογενειακή ψυχολογία το φαινόμενο αυτό ονομάζεται γονεοποίηση (από το αγγλικό parentification) και το παιδί αυτό ονομάζεται «γονεοποιημένο ή γονεϊκό παιδί» ή αλλιώς «παιδί-γονέας».
Είναι το παιδί εκείνο που μαθαίνει από νωρίς να αναγνωρίζει κατά προτεραιότητα τις ανάγκες των άλλων και να συντονίζεται με αυτές, χωρίς να διεκδικεί τις δικές του. Το παιδί γίνεται φροντιστής και παρέχει τακτικά συναισθηματική ή πρακτική υποστήριξη σε ένα γονέα, αντί να λαμβάνει το ίδιο αυτή την υποστήριξη. Στις ΗΠΑ, έχει καταγραφεί ότι περίπου 1,4 εκατομμύρια παιδιά βιώνουν τη γονεοποίηση. Ωστόσο, συχνά παραβλέπεται ή δεν αναγνωρίζεται, που σημαίνει ότι είναι πιθανό πολλά περισσότερα παιδιά και έφηβοι να ανήκουν σε αυτήν την κατηγορία.
Όπως είναι επόμενο, αυτή η κατάσταση, τόσο βραχυπρόθεσμα όσο και μακροπρόθεσμα, μπερδεύει ψυχοσυναισθηματικά το παιδί και πολύ συχνά παραβλάπτει την ψυχική του υγεία.
Ενδεικτικά παραδείγματα
Μερικά παραδείγματα άσκησης γονεϊκότητας από παιδιά είναι:
- Η φροντίδα αδελφών, γηραιότερων ή ανήμπορων μελών. Μπορεί πχ ένα παιδί να είναι επιφορτισμένο με ευθύνες όπως μαγείρεμα, φύλαξη, τάισμα, συνοδεία στο σχολείο για τα μικρότερα αδέρφια ή όπου χρειαστεί για τα μεγαλύτερα μέλη.
- Οικιακά καθήκοντα, όπως πληρωμή λογαριασμών, καθάρισμα σπιτιού, μαγείρεμα, ψώνια, ιατρικές επισκέψεις κα.
- Συναισθηματική γονεοποίηση : Διαμεσολάβηση, ειρήνευση, συμβουλές και συναισθηματική στήριξη των γονέων, όταν τσακώνονται, παραπονιούνται, λειτουργούν σαν ξένοι, χωρίζουν κλπ. Σε κάποιες περιπτώσεις η εμπλοκή του παιδιού μεθοδεύεται ασυνείδητα από το γονέα ως συναισθηματικός εκβιασμός.
Να σημειωθεί ότι δε χρειάζεται να καλύπτονται όλες ταυτόχρονα οι παραπάνω περιπτώσεις για να μιλήσουμε για παιδί-γονέα. Συχνά υπάρχει μόνο το ένα κομμάτι. Για παράδειγμα μπορεί οι γονείς να καλύπτουν τις υλικές τους υποχρεώσεις σε υπερβολικό βαθμό ακόμα και σε μεγαλύτερη ηλικία εμποδίζοντας την αυτονόμηση, ενώ την ίδια στιγμή να στηρίζονται συναισθηματικά στο παιδί απαιτώντας έμμεσα να συμπλέει με τις δικές τους ανάγκες θέλει δε θέλει, εμποδίζοντας την ελεύθερη κρίση του.
Γονεϊκό παιδί : Συνηθέστερες αιτίες
Συνήθως, ένα παιδί αναλαμβάνει γονεικό ρόλο, όταν ο ένας ή και οι 2 γονείς αδυνατούν να τον εκπληρώσουν όπως οφείλουν. Λόγοι για τους οποίους συμβαίνει αυτό είναι:
- Αδυναμία για εργασία
- Διαζύγιο
- Χρόνια ασθένεια ή αναπηρία
- Θάνατος στην οικογένεια
- Εθισμός στο τζόγο, το αλκοόλ, τα ναρκωτικά κ.α.
- Σωματική και ψυχολογική κακοποίηση μεταξύ των γονέων
- Ψυχοπαθολογικές τάσεις και βλαπτικές συμπεριφορές των γονέων
- Δυσλειτουργία ή απραξία των γονέων για οποιοδήποτε λόγο και ειδικά αν έχουν παραμεληθεί ή κακοποιηθεί σαν παιδιά
- Ανωριμότητα και ευθυνοφοβία ενός ή και των 2 γονέων
- Συναισθηματική αποστασιοποίηση και κατάθλιψη των γονέων
- Οικονομικές δυσκολίες
Πότε η άσκηση γονικών καθηκόντων γίνεται ευεργετική
Είναι σημαντικό ν’ αποσαφηνιστεί, ότι η ανάληψη συγκεκριμένων οικογενειακών καθηκόντων και ευθυνών από ένα παιδί, όταν γίνεται σε βαθμό που ταιριάζει στη βιολογική και συναισθηματική του ηλικία, δεν είναι καθόλου βλαπτική. Το αντίθετο: μπορεί να οδηγήσει στην ανάπτυξη της υπευθυνότητάς, των δεξιοτήτων και της αυτοπεποίθησής του.
Όταν οι νέοι αναλαμβάνουν υπεύθυνους ρόλους μέτριας έντασης, για περιορισμένο χρονικά διάστημα και ειδικά αν η συμβολή και ο κόπος τους εκτιμάται, επηρεάζεται άκρως ευεργετικά η κοινωνικοποίηση, η ταυτότητα και η αυτοεκτίμηση τους. Για παράδειγμα, δεν είναι κακό, αν σε ειδικές περιπτώσεις τα παιδιά βοηθούν στις δουλειές του σπιτιού, ψωνίσουν κατιτίς στο σούπερ μάρκετ, φροντίσουν τα μικρότερα αδέρφια τους σε απλά πράγματα ή συντρέχουν παροδικά τους γονείς τους όταν είναι άρρωστοι. Στην πραγματικότητα μάλιστα, προσφέρει σε ένα παιδί αίσθηση ικανοποίησης, ικανότητας και αυταξίας.
Ωστόσο, τα πράγματα αλλάζουν όταν η βοήθεια στο σπίτι γίνεται εις βάρος της συναισθηματικής ή σωματικής υγείας ενός παιδιού ή εφήβου, διαρκεί για χρόνια, διαταράσσει τις ακαδημαϊκές του σπουδές, τις σχέσεις του του συνομηλίκους και γενικότερα παραβιάζει αυτό που θα πρεπε να αποτελεί μια σταδιακή και αβίαστη διαδικασία ενηλικίωσης. Κακά τα ψέματα: τα παιδιά δεν πρέπει ποτέ να αισθάνονται ότι είναι υπεύθυνα για την ασφάλεια και ευημερία της οικογένειας ή να διατηρούν τους γονείς τους ευτυχισμένους.
Ερωτηματολόγιο γονεϊκού παιδιού
Στο παρακάτω τεστ, αν ένα παιδί απαντήσει με ναι και ταυτίζεται με τα περισσότερα, σημαίνει ότι ασκεί γονικά καθήκοντα. Το ίδιο και αν ένας ενήλικας θυμάται ότι αισθανόταν έτσι ως παιδί, τότε είχε στους παιδικούς του ώμους παραπάνω βάρος απ’ ότι του αντιστοιχούσε:
- Τα μέλη της οικογένειας φέρνουν σε μένα τα προβλήματά τους
- Νομίζω ότι κάνω περισσότερα από όσα μου αναλογούν
- Νιώθω περισσότερο ενήλικας παρά παιδί στην οικογένειά μου
- Αισθάνομαι συχνά σα διαιτητής
- Στην οικογένειά μου κάνω θυσίες που μάλλον περνούν απαρατήρητες από τα άλλα μέλη
- Διαχειρίζομαι μέρος των οικονομικών υποθέσεων της οικογένειας
- Χρειάζεται να κάνω εγώ τις δουλειές του σπιτιού, οι γονείς μου έχουν ήδη πολλά να κάνουν
- Τα συναισθήματά μου δε λαμβάνονται υπόψη στην οικογένειά μου
- Όταν υπάρχει αναστάτωση στην οικογένειά μου, πρέπει εγώ να εμπλακώ για να ηρεμήσουν τα πνεύματα ή να βρεθεί λύση
- Πρέπει να βοηθήσω τους γονείς μου να τα βρουν και να μην τσακώνονται
- Συχνά, προτιμώ την παρέα μεγαλύτερων ανθρώπων από εμένα
- Είμαι υπεύθυνος για τη σωματική και ιατρική φροντίδα κάποιων οικογενειακών μελών
- Πολύ συχνά, με χαρακτηρίζουν ώριμο για την ηλικία μου
Οι βλαπτικές συνέπειες – Όταν το παιδί είναι ο γονέας
Σύμφωνα με τον ψυχοθεραπευτή Minuchin, υπάρχει ιεραρχία εξουσίας μεταξύ των οικογενειακών υποσυστημάτων και σαφή όρια μεταξύ γονέων και παιδιών, τα οποία είναι κρισιμότατα για τη θετική ανάπτυξη των παιδιών. Η διάλυση και αλλοίωση τους, έχει σημαντικές επιπτώσεις στη συμπεριφορική και ηθική ανάπτυξη των παιδιών που μπορούν να διαρκέσουν μέχρι την ενηλικίωση.
Σύμφωνα με τον ψυχοθεραπευτή Minuchin, υπάρχει ιεραρχία εξουσίας μεταξύ των οικογενειακών υποσυστημάτων και σαφή όρια μεταξύ γονέων και παιδιών, τα οποία είναι κρισιμότατα για τη θετική ανάπτυξη των παιδιών. Η διάλυση και αλλοίωση τους, έχει σημαντικές επιπτώσεις στη συμπεριφορική και ηθική ανάπτυξη των παιδιών που μπορούν να διαρκέσουν μέχρι την ενηλικίωση.
Συνήθως προκύπτουν διαταραχές ψυχικής υγείας και συμπτώματα όπως :
- κατάθλιψη ή/και άγχος,
- διατροφικές διαταραχές,
- εθισμοί
- εκρήξεις θυμού
- κακή σωματική υγεία/ψυχοσωματικά συμπτώματα
Σαν ενήλικες, τα εν λόγω παιδιά μπορεί να έχουν :
- χαμηλό μορφωτικό επίπεδο,
- κακές επικοινωνιακές δεξιότητες,
- ανικανότητα έκφρασης και αποδοχής αγάπης,
- επαγγελματική αστάθεια ή ανεργία
- ασταθείς σχέσεις με την οικογένεια, τους φίλους και τους συντρόφους τους.
Θεραπευτική προσέγγιση για το γονεϊκό παιδί
Η θεραπεία επικεντρώνεται στην αντιμετώπιση του τραύματος, της παραμέλησης και του χρόνιου στρες που προκύπτει από τη γονεοποίηση. Ο πάσχων, πρώην ή νυν παιδί-γονέας χρειάζεται :
- να αναγνωρίσει τον πόνο και το θυμό που έχει συσσωρεύσει από τη μη ικανοποίηση των παιδικών του αναγκών,
- να αντιμετωπίσει τις ενοχές που έχει ασυνείδητα εκπαιδευτεί να νιώθει προσπαθώντας να αποδεσμευτεί έστω και μερικώς από το ρόλο,
- να ανακτήσει την αυτοεκτίμησή του,
- να κατανοήσει ότι δεν περνούσε από το χέρι του το να απεμπλακεί από την κατάσταση και τελικά,
- να συγχωρήσει το οικογενειακό του περιβάλλον ή
- να αποδεχτεί ότι οι γονείς του, συνήθως μεγάλης ηλικίας, είναι ανεπίδεκτοι στη νέα δυναμική και να προχωρήσει
Τρόποι αντιμετώπισης μπορεί να περιλαμβάνουν:
- Τη Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία με επίκεντρο την αναγνώριση και ίαση του τραύματος
- Την Οικογενειακή Θεραπεία, η οποία βοηθά στην αποκατάσταση των σχέσεων γονέα-παιδιού που έχουν αντιστραφεί
- Τις Βιωματικές Μεθόδους, που επιτρέπουν στα παιδιά και τους εφήβους να επεξεργάζονται και να διαχειρίζονται θετικά τα συναισθήματα τους
Η συντακτική ομάδα του Kalimeristherapist