Τι είναι η διαταραχή επεισοδιακής υπερφαγίας
Η διαταραχή επεισοδιακής υπερφαγίας είναι μια διατροφική διαταραχή που χαρακτηρίζεται από επανειλημμένα επεισόδια υπερκατανάλωσης φαγητού με συχνότητα που μπορεί να φτάσει την κάθε μέρα. Μπορεί να θυμίσει μια παρόμοια πιο διαδεδομένη στο γενικό πληθυσμό συμπεριφορά, που αφορά την τακτική «επιδρομή» στο ψυγείο σε άσχετες ώρες, ακόμη και μετά από αφύπνιση τη νύχτα και κατανάλωση διαφόρων ειδών φαγητού κυρίως γλυκών. Το που είναι τα όρια του φυσιολογικού και που ξεκινάει μια κατάσταση προβληματικής υπερφαγίας που δημιουργεί ποικίλα προβλήματα είναι ένα θέμα που προσπαθεί το DSM V (αμερικανικό ψυχιατρικό διαγνωστικό εγχειρίδιο) να ορίσει μέσω των παρακάτω κριτηρίων :
Επεισοδιακή υπερφαγία συμπτώματα
Επανειλημμένα επεισόδια πρόσληψης τροφής με συχνότητα τουλάχιστον 1 φορά την εβδομάδα για τουλάχιστον 3 μήνες που χαρακτηρίζονται από τα εξής:
- Πρόσληψη υπερβολικά περισσότερης τροφής από αυτή που το μέσο άτομο θα προσελάμβανε σε ένα μικρό χρονικό διάστημα και πάντως όχι μεγαλύτερο από 2 ώρες.
- Αίσθηση απώλειας ελέγχου κατά τα υπερφαγικα επεισόδια π.χ. αδυναμία διακοπής της κατανάλωσης φαγητού ή αδυναμία ελέγχου της ποσότητάς του.
Επιπλέον άλλα χαρακτηριστικά του παθολογικού αυτού τρόπου πρόσληψης τροφής μπορεί να είναι :
- Ταχύτατη κατανάλωση
- Κατανάλωση μέχρι στομαχικής δυσφορίας
- Υπερκατανάλωση φαγητού ακόμα και όταν δεν υπάρχει αίσθημα πείνας
- Κατανάλωση όταν το άτομο είναι μόνο του λόγω ντροπής
- Αίσθημα αηδίας, ενοχής, ντροπής, θλίψης μετά την κρίση υπερφαγίας
Αίτια
Τα αίτια της διαταραχής επεισοδιακής υπερφαγίας μπορεί να είναι:
- Περιοριστικό μοντέλο – Ανησυχίες για το σχήμα και το βάρος που οδηγούν σε περιορισμό της διατροφής, μετά σε υπερφαγία, και σταδιακά σε έναν συνεχή φαύλο κύκλο που εμπλουτίζεται από άγχος, ενοχή, αίσθημα ταπείνωσης, ντροπή, ανάγκη για μυστικότητα και απομόνωση.
- Συναισθηματική ρύθμιση – Προσπάθεια αντιρρόπησης του άγχους και των αρνητικών συναισθημάτων μέσω του φαγητού
- Αναζήτηση ευχαρίστησης – Τρόπος άντλησης ευχαρίστησης μέσω ενίσχυσης της ντοπαμίνης στον εγκέφαλο
- Κακή διαπροσωπική λειτουργία – Χρήση ως μηχανισμός αντιμετώπισης των αρνητικών συναισθηματικών επιπτώσεων από προβλήματα στις κοινωνικές σχέσεις
- Ψυχαναγκαστικός χαρακτήρας – Σε ορισμένες περιπτώσεις η υπερφαγία μπορεί να αποκτά ψυχαναγκαστικό χαρακτήρα
Νυχτερινη υπερφαγια
Η νυχτερική υπερφαγία χαρακτηρίζεται από επαναλαμβανόμενα επεισόδια νυχτερινού φαγητού, τα οποία περιγράφονται είτε ως υπερβολική κατανάλωση φαγητού το βράδυ (μετά το δείπνο, δηλ. βραδινή υπερφαγία) είτε ως φαγητό μετά την αφύπνιση από τον ύπνο (δηλαδή, νυχτερινές καταναλώσεις). Χαρακτηρίζεται επίσης από τουλάχιστον τρία από τα ακόλουθα συμπτώματα:
- πρωινή ανορεξία,
- παρουσία έντονης επιθυμίας για φαγητό μεταξύ δείπνου και ύπνου ή/και στην αφύπνιση κατά τη διάρκεια της νύχτας,
- αϋπνία έναρξης ή συντήρησης,
- συχνά καταθλιπτική διάθεση ή επιδείνωση της διάθεσης το βράδυ και
- την πεποίθηση ότι δεν μπορεί κανείς να ξανακοιμηθεί χωρίς να φάει.
Συννοσηρότητα
Η διαταραχή επεισοδιακής υπερφαγίας (B.E.D.) συνήθως ξεκινά στην εφηβεία και την πρώιμη ενήλικη ζωή, χωρίς αυτό να αποτελεί κανόνα. Εμφανίζεται κυρίως στο γυναικείο πληθυσμό όπως και όλες οι διαταραχές διατροφής και έχει τη μεγαλύτερη επίπτωση στις δυτικές κοινωνίες όπως Αμερική, Καναδάς και Δυτική Ευρώπη. Ενίοτε αποτελεί πρόδρομο στάδιο της εμφάνισης σοβαρότερης διαταραχής όπως η ψυχογενής βουλιμία και η ψυχογενής ανορεξία.
Αν και έχει ομοιότητες με την ψυχογενή βουλιμία διαφέρει από αυτήν στο πυρηνικό χαρακτηριστικό των συμπεριφορών αντιρρόπησης της υπερφαγίας (έμετος, καθαρτικά κ.α.), όπως και στο ότι δεν υπάρχει διαιτητικός περιορισμός στην επιλογή του φαγητού.
Επεισοδιακή υπερφαγία μπορεί να εμφανιστεί ως συνοδό σύμπτωμα άλλης διαταραχής όπως η διπολική, η κατάθλιψη και οι αγχώδεις διαταραχές. Επίσης λόγω του παρορμητικού τρόπου κατανάλωσης τροφής μπορεί να αποτελεί μέρος μιας διαταραχής των παρορμήσεων (π.χ. διαλείπουσα εκρηκτική διαταραχή) ή της οριακής διαταραχής προσωπικότητας.
Εκτός από τις ψυχιατρικές, η B.E.D. συνδέεται ανεξάρτητα με αυξημένο κίνδυνο χρόνιων παθήσεων, συμπεριλαμβανομένων του διαβήτη, της υπέρτασης, του πόνου στην πλάτη/αυχένα, χρόνιους πονοκεφάλους και άλλους τύπους χρόνιου πόνου.
Συσχέτιση με παχυσαρκία
Σύμφωνα με μελέτες, η συσχέτιση με παχυσαρκία είναι ισχυρή και τα άτομα με επεισοδιακή υπερφαγία εκτιμάται ότι έχουν 3-6 φορές περισσότερες πιθανότητες να είναι παχύσαρκοι από άτομα χωρίς διατροφική διαταραχή. Οι υπερφαγίες σχετίζονται επίσης με πρώιμη εμφάνιση υπερβολικού βάρους και ιστορικό παχυσαρκίας (30% παιδικής παχυσαρκίας).
Μεταξύ των ασθενών με παχυσαρκια και μεταβολικό σύνδρομο που έχουν περάσει βαριατρικό χειρουργείο ο επιπολασμός είναι πολύ υψηλότερος. Τα ποσοστά εκείνων που αναζητούν βαριατρική χειρουργική επέμβαση που πληρούν την κλινική διάγνωση για BED κυμαίνονται από 4,2% έως 47%, ανάλογα τη μελέτη.
Αντιμετώπιση της υπερφαγίας
- Ψυχοθεραπεία
- Φάρμακα όπου χρειάζεται
Δυστυχώς, πολλοί άνθρωποι με αυτή τη διαταραχή είτε δεν γνωρίζουν ότι έχουν μια ιδιαίτερη ψυχολογική διαταραχή είτε ντρέπονται πολύ να ζητήσουν βοήθεια. Τα άτομα που ντρέπονται μπορεί να υποφέρουν από στίγμα για το βάρος τους (body shaming), που επιδεινώνεται από το στίγμα της διατροφικής διαταραχής. Υπό αυτές τις συνθήκες, δεν είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς ότι η λήψη βοήθειας μπορεί να είναι μια παραλυτική προοπτική.
Τα άτομα που παρουσιάζουν συναισθηματική υπερφαγία είναι συνήθως φυσιολογικού βάρους ή υπέρβαρα. Η λειτουργικότητά τους πλήττεται εν μέρει στο επίπεδο της κοινωνικής ζωής-κοινωνικότητας, αλλά και λόγω προβλημάτων υγείας απόρροιας της παχυσαρκίας, όταν υπάρχει. Ντροπή, χαμηλή αυτοπεποίθηση, θλίψη, έντονο άγχος βιώνονται ως αποτέλεσμα της επαναλαμβανόμενης αυτής κατάστασης.
Παρ’ όλ΄ αυτά δε σημαίνει ότι γνωρίζουν ότι πρόκειται για πρόβλημα που εμπίπτει στις δυνατότητες του ειδικού ψυχιάτρου ή ψυχολόγου για την αντιμετώπισή του. Έτσι συνήθως απευθύνονται σε ιατρούς άλλων ειδικοτήτων σπαταλώντας χρόνο, χρήμα και ενέργεια. Μπορεί να υποβαθμίζουν την κατάστασή τους ως μια «κακή συνήθεια» που τελείται προς «εκτόνωση» τους από προβλήματά σε τομείς όπως διαπροσωπικές σχέσεις και εργασία.
Θα πρέπει να πούμε ότι η συναισθηματική υπερφαγία δεν αντιμετωπίζεται κατάλληλα με δίαιτες, αλλά χρειάζεται ψυχιατρική-ψυχολογική πρωτίστως αντιμετώπιση.
Έτσι, θα πρέπει να γνωρίζουμε πως η εφαρμογή μεθόδων ψυχοθεραπείας οπως η cbt, η IPT (διαπροσωπική ψυχοθεραπεία), η ψυχοεκπαίδευση, η συμβουλευτική επικουρικά και ψυχοδυναμικές προσεγγίσεις παρουσιάζουν σημαντικά ποσοστά επιτυχημένης αντιμετώπισης.
Συχνά χρησιμοποιούνται αντικαταθλιπτικά φάρμακα στην αντιμετώπιση της επεισοδιακής υπερφαγιας, τα οποία βελτιώνουν το συνοδό άγχος και καταθλιπτικές εκδηλώσεις, ενώ ορισμένα όπως η φλουοξετίνη μπορεί να επιδράσουν και στη μείωση της όρεξης. Τέλος ενίοτε και η φωτοθεραπεία μπορεί έμμεσα να προσφέρει αποτέλεσμα, ειδικότερα στη νυχτερινή υπερφαγία (νυχτερινά επεισόδια υπερφαγίας), μέσω αντικαταθλιπτικής δράσης και βελτίωσης του ύπνου.
Σπύρος Καλημέρης Ψυχίατρος Ψυχοθεραπευτής