Τι είναι η οριακή διαταραχή προσωπικότητας

Περιεχόμενα

Η οριακή διαταραχή προσωπικότητας (ΟΔΠ, borderline personality disorder – BPD), γνωστή και ως μεταιχμιακή διαταραχή προσωπικότητας, χαρακτηρίζεται κυρίως από δυσκολία στη ρύθμιση του συναισθήματος, αστάθεια στις διαπροσωπικές σχέσεις και στην εικόνα του εαυτού και αυξημένη παρορμητικότητα. Τα χαρακτηριστικά αυτά σχηματίζουν ένα επίμονο μοτίβο που μπορεί να επηρεάζει σημαντικά τις σχέσεις, τη λειτουργικότητα και την ποιότητα ζωής.

Η οριακή (ή μεταιχμιακή) διαταραχή προσωπικότητας είναι μία από τις περίπου 10 διαφορετικές διαταραχές προσωπικότητας.

Σε μια βασική επισκόπηση η οριακή διαταραχή προσωπικότητας (borderline personality disorder, BPD) περιλαμβάνει χρόνιες δυσκολίες σε τέσσερις τομείς:

τα συναισθήματα τείνουν να είναι έντονα και να αλλάζουν γρήγορα.
οι σχέσεις τείνουν να είναι συγκρουόμενες και θυελλώδεις.
μπορεί να υπάρχουν παρορμητικές, αυτοκαταστροφικές ή αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές και
υπάρχει έλλειψη σαφούς και συνεκτικής αίσθησης ταυτότητας (αυτό το τελευταίο πρόβλημα μπορεί να αποτελεί το υπόβαθρο όλων των προηγούμενων).

Διαταραχή προσωπικότητας

Ως προσωπικότητα ορίζεται το σταθερό εκείνο πρότυπο εσωτερικών βιωμάτων, το οποίο καθορίζει τον τρόπο με τον οποίο το άτομο αντιλαμβάνεται, σκέφτεται και συμπεριφέρεται προς τους άλλους και σχετίζεται με τον εαυτό του.

Η διαταραχή της προσωπικότητας μπορεί να ακούγεται αρνητικός και επικριτικός ως όρος, γι’ αυτό είναι σημαντικό να υπάρχει μια σωστή κατανόηση της έννοιας αυτής. Οι περισσότεροι άνθρωποι έχουν ένα μείγμα από διάφορα στοιχεία προσωπικότητας. Όταν σε ένα άτομο αναγνωρίζονται μακροχρόνια συγκεκριμένα μόνιμα και δύσκαμπτα χαρακτηριστικά, τα οποία προκαλούν ένα ορισμένο επίπεδο δυσφορίας στη συναισθηματική και διαπροσωπική ζωή του και προβλήματα στη συμπεριφορά του, τότε πληρούνται τα κριτήρια για μια διαταραχή της προσωπικότητας.

Οριακή διαταραχή προσωπικότητας – Συμπτώματα

Aπεγνωσμένες προσπάθειες του ατόμου να αποφύγει πραγματική ή φανταστική εγκατάλειψη
Εναλλαγές μεταξύ της ακραίας εξιδανίκευσης και υποτίμησης των άλλων ανθρώπων
Διαταραχή της ταυτότητας : έντονα και επίμονα ασταθής εικόνα του εαυτού ή της αίσθησης του εαυτού
Παρορμητικότητα σε τουλάχιστον δύο τομείς (π.χ. σπατάλη χρημάτων, σεξ, κατάχρηση ουσιών, απρόσεκτη οδήγηση, επεισόδια υπερφαγίας)
Τάση για αυτοκαταστροφικότητα, είτε με την εν γένει συνειδητή ή ασυνείδητη συμπεριφορά, είτε με απόπειρες αυτοκτονίας & αυτοτραυματισμούς
Συναισθηματική αστάθεια οφειλόμενη σε έντονη αντιδραστικότητα της διάθεσης (π.χ. έντονη επεισοδιακή δυσφορία, ευερεθιστότητα ή άγχος)
Χρόνιο αίσθημα κενού
Απρόσφορος, έντονος θυμός ή δυσκολία ελέγχου του θυμού (π.χ. συχνά ξεσπάσματα θυμού, εντάσεις και καβγάδες)
Παροδικές, σχετιζόμενες με στρες παρανοειδείς σκέψεις ή σοβαρά αποσυνδετικά συμπτώματα

Πώς γίνεται η διάγνωση της οριακής διαταραχής προσωπικότητας;

Η διάγνωση γίνεται με ολοκληρωμένη κλινική αξιολόγηση. Εξετάζονται η πορεία των συμπτωμάτων στον χρόνο, οι διαπροσωπικές σχέσεις, η εικόνα του εαυτού, η συναισθηματική ρύθμιση και η παρορμητικότητα, καθώς και τυχόν αυτοτραυματισμοί ή αυτοκτονικότητα.

Παράλληλα χρειάζεται να αξιολογούνται πιθανές συννοσηρότητες και να γίνεται διαφορική διάγνωση, ιδιαίτερα από τη διπολική διαταραχή, τη ΔΕΠΥ, το PTSD/σύνθετο τραύμα, τις εξαρτήσεις και άλλες διαταραχές προσωπικότητας.

Δεν αντιμετωπίζει κάθε άτομο με οριακή διαταραχή προσωπικότητας όλα τα παραπάνω συμπτώματα, ενώ σημαντικές διαφορές υπάρχουν στην ένταση και στην συχνότητα εμφάνισης των συμπτωμάτων. Η παρουσία μεμονωμένων χαρακτηριστικών δεν αρκεί για την επίσημη διάγνωση.

Ψυχομετρικά εργαλεία όπως το ειδικό εκτενές ψυχομετρικό τεστ MMPI-2 μπορούν να υποστηρίξουν σημαντικά την αξιολόγηση, χωρίς να υποκαθιστούν την κλινική διάγνωση.

Τα συμπτώματα μπορεί να πυροδοτούνται από φαινομενικά καθημερινά γεγονότα. Για παράδειγμα, άτομα με οριακή διαταραχή μπορεί να θυμώσουν και να φορτιστούν πολύ συναισθηματικά λόγω μικρών αποχωρισμών, όπως ένα επαγγελματικό ταξίδι κάποιου κοντινού τους ατόμου.

Η οριακή διαταραχή δεν εκδηλώνεται με τον ίδιο τρόπο σε όλους και στην κλινική εικόνα μπορεί να καταγράφονται διαφορετικά σύνολα πρωτογενών ή πιο προβληματικών χαρακτηριστικών. Κάποιοι μπορεί να είναι πιο παρορμητικοί και υπερβολικά θυμωμένοι, ενώ άλλοι μπορεί να έχουν πιο λεπτές “κάτω από το ραντάρ” μεταβολές, να χαρακτηρίζονται πιο έντονα από την αίσθηση του κενού, τους φόβους της εγκατάλειψης ή τα αυτοκτονικά συναισθήματα, μια πιο αθόρυβη εξιδανίκευση ή αίσθηση υποτίμησης και απαξίωση για τους άλλους.

Το άγχος μπορεί να είναι δύσκολο να αντιμετωπιστεί, επειδή οι ασθενείς μπορεί να επισημάνουν τις εσωτερικές τους εμπειρίες με τη λέξη άγχος, ακόμη και όταν δεν βασίζονται πραγματικά στον φόβο.

Στην οριακή διαταραχή προσωπικότητας υπάρχει άγχος εμφανές ή συγκαλυμμένο και συχνά δυσκολία ανοχής του. Υπάρχει έλλειψη ελέγχου των παρορμήσεων, η οποία αποτελεί κριτήριο βαρύτητας ανάλογα το πόσο έντονη είναι.

Ασθενείς με οριακή διαταραχή προσωπικότητας συχνά φοβούνται να είναι μόνοι τους ή αντίθετα να δεσμεύονται σε σχέσεις. Όταν αισθάνονται κοντά σε ένα άλλο άτομο, πανικοβάλλονται επειδή φοβούνται την καταπίεση και τον απόλυτο έλεγχο, ενώ όταν είναι μόνοι, νιώθουν τραυματικά εγκαταλειμμένοι. Αυτή είναι μια κεντρική σύγκρουση της συναισθηματικής τους εμπειρίας.

Από ψυχοδυναμική σκοπιά, στην οριακή οργάνωση προσωπικότητας περιγράφονται συχνά πρωτόγονοι μηχανισμοί άμυνας. Βασίζονται ως επί το πλείστον σε αρχαϊκές και παγκόσμιες λειτουργίες όπως η σχάση, η άρνηση, η προβλητική ταύτιση.

Επιπλέον γνωσιακές διαστρεβλώσεις όπως η διπολική σκέψη και η συναισθηματική λογική ανευρίσκονται συνήθως σε υψηλή συχνότητα στη BPD.

Τραυματικές και δυσμενείς εμπειρίες της παιδικής ηλικίας, όπως σωματική ή σεξουαλική κακοποίηση και συναισθηματική παραμέληση, καταγράφονται συχνότερα σε ανθρώπους με οριακή διαταραχή προσωπικότητας. Δεν αποτελούν όμως απαραίτητη προϋπόθεση για την εμφάνιση της διαταραχής ούτε υπάρχει μία μοναδική αιτία. Η σημερινή αντίληψη αφορά αλληλεπίδραση γενετικής/βιολογικής ευαλωτότητας, αναπτυξιακών εμπειριών και περιβαλλοντικών παραγόντων.

Επιδημιολογία

Οι διαταραχές της προσωπικότητας δεν εμφανίζονται ξαφνικά στην ενηλικίωση. Στην πραγματικότητα, τα προδρομικά σημάδια και οι διαδικασίες που προσδίδουν ευπάθεια σε μεταγενέστερη παθολογία προσωπικότητας υπάρχουν ήδη σε νεαρή ηλικία, συχνά στην εφηβεία. Στους εφήβους, τα επιδημιολογικά δεδομένα ανέφεραν συχνότητα περίπου 0,9%, αλλά οι μελέτες σε αυτήν την ηλικιακή ομάδα εξακολουθούν να είναι σπάνιες. Τα αθροιστικά ποσοστά επιπολασμού της οριακής διαταραχής στους νέους είναι αντίστοιχα 1,4% και 3,2% στα 16 έτη και στα 22 έτη.

Συννοσηρότητα

Η οριακή διαταραχή προσωπικότητας έχει σημαντική συννοσηρότητα με σχεδόν όλες τις διαταραχές του άξονα Ι κατά DSM V. Για παράδειγμα μια μελέτη του 2008 διαπίστωσε ότι σε κάποιο σημείο της ζωής τους, το 75% των ατόμων με BPD πληρούν τα κριτήρια για διαταραχές της διάθεσης, ιδιαίτερα τη μείζονα κατάθλιψη και τη διπολική διαταραχή, και σχεδόν το 75% πληρούν τα κριτήρια για μια αγχώδη διαταραχή. Σχεδόν το 73% πληρεί τα κριτήρια για διαταραχή χρήσης ουσιών και περίπου 40% για PTSD. Να σημειωθεί ότι διπολική διαταραχή, ΔΕΠΥ και οριακή προσωπικότητα έχουν συχνή αλληλοεπικάλυψη.

Αντιμετώπιση

Ψυχοθεραπεία : Η ψυχοθεραπεία αποτελεί τη θεραπεία εκλογής για την εν λόγω διαταραχή, είτε ατομική, είτε και ομαδική, όπου ο θεραπευόμενος αλληλεπιδρά με άλλα άτομα και μαθαίνει να σχετίζεται αρμονικά μαζί τους. Μεταξύ των ατομικών προσεγγίσεων που επιλέγονται είναι η Διαλεκτική Συμπεριφορική Θεραπεία (DBT), η Θεραπεία Σχημάτων και η εστιασμένη στη μεταβίβαση ψυχοθεραπεία Transference-Focused Psychotherapy (TFP). Μπορούν επίσης να εφαρμοστούν άλλες ψυχοδυναμικές, σχεσιακές ή συνθετικές προσεγγίσεις, εφόσον η θεραπεία είναι δομημένη, προσαρμοσμένη στις ανάγκες του ασθενούς και στοχεύει στα βασικά χαρακτηριστικά της διαταραχής.
Φαρμακευτική αγωγή : Κανένα φάρμακο δεν έχει εγκριθεί από την FDA για τη θεραπεία της οριακής διαταραχής προσωπικότητας. Φάρμακα μπορεί να χρησιμοποιηθούν για συγκεκριμένες συννοσηρές διαταραχές ή, σε επιλεγμένες περιπτώσεις, για συγκεκριμένα συμπτώματα και για περιορισμένο χρονικό διάστημα, ως συμπληρωματική παρέμβαση και όχι ως υποκατάστατο της ψυχοθεραπείας. Φάρμακα όπως αντικαταθλιπτικά, σταθεροποιητές της διάθεσης και αντιψυχωσικά έχουν δείξει σχετική αποτελεσματικότητα σε δοκιμές που στοχεύουν στον έλεγχο συμπτωμάτων όπως συναισθηματική αστάθεια, άγχος, διαταραχή ύπνου, κατάθλιψη ή ψυχωτικά συμπτώματα.

Μπορεί να βελτιωθεί η οριακή διαταραχή προσωπικότητας;

Ναι. Η οριακή διαταραχή προσωπικότητας δεν πρέπει να θεωρείται μια αναγκαστικά μόνιμη και αμετάβλητη κατάσταση. Μακροχρόνιες μελέτες δείχνουν ότι πολλοί άνθρωποι παρουσιάζουν σημαντική μείωση των συμπτωμάτων και μπορούν να φτάσουν σε παρατεταμένη ύφεση. Η αποκατάσταση της κοινωνικής και επαγγελματικής λειτουργικότητας μπορεί να χρειάζεται περισσότερο χρόνο από την υποχώρηση των διαγνωστικών συμπτωμάτων.

Η έγκαιρη και κατάλληλη θεραπεία, η σταθερή θεραπευτική σχέση και η αντιμετώπιση συννοσηρών προβλημάτων μπορούν να συμβάλουν ουσιαστικά στη μακροχρόνια πορεία.

Η οριακή διαταραχή προσωπικότητας εγείρει πολλές δυσκολίες στη θεραπεία. Τα ζητήματα ορίων και οι αυτοκτονικές απειλές παρουσιάζουν θεραπευτικές προκλήσεις ειδικά για τη θεραπεία ασθενών με οριακή διαταραχή προσωπικότητας. Για αυτό το λόγο είναι σημαντικό τα άτομα να λαμβάνουν εξατομικευμένη θεραπεία από έναν κατάλληλα εκπαιδευμένο θεραπευτή.

Το να ζεις με μια συνεχή συναισθηματική σύγκρουση που δεν ανταποκρίνεται άμεσα σε θεραπευτικές προσπάθειες, είναι εξαντλητικό για τους οριακούς ασθενείς, το σύντροφό τους, τους φίλους τους, τις οικογένειές τους και τους θεραπευτές τους. Είναι αναμενόμενο να υπάρχουν εντάσεις στην οικογένεια καθώς δεν υπάρχει εύκολος τρόπος διαχείρισης των έντονων συναισθηματικών και διαπροσωπικών συγκρούσεων.

Είναι σημαντικό τα κοντινά άτομα του πάσχοντα από οριακη διαταραχη προσωπικότητας να λαμβάνουν και οι ίδιοι υποστήριξη, καθώς η κατάσταση αυτή μπορεί να είναι αρκετά στρεσσογόνος για τους ίδιους. Επίσης μέσω δικής τους θεραπείας μπορεί να συνειδητοποιήσουν αν φέρονται με τρόπο μη βοηθητικό προς τον ασθενή, ενισχύοντας τα δυσλειτουργικά του σχήματα.

Διαβάστε ένα πολύ ενδιαφέρον συμβουλευτικό υλικό για συγγενείς ανθρώπων με οριακή διαταραχή.

Σπύρος Καλημέρης Ψυχίατρος ψυχοθεραπευτής

Πηγές

Οριακή Διαταραχή Προσωπικότητας: Συμπτώματα & Θεραπεία