Τι είναι η ενσυναίσθηση
Η ενσυναίσθηση (empathy) αποτελεί μια θεμελιώδη ψυχική λειτουργία για την πορεία της καθημερινής ζωής και συνίσταται σε μια προς τα έξω κίνηση του ψυχισμού, που αφορά την ικανότητα να μεταβούμε νοερά στη βιωματική θέση ενός άλλου ατόμου και να κατανοήσουμε την ψυχική του κατάσταση, τα συναισθήματά του και τις σκέψεις του.
Όπως υποστήριξε ο Adler, «να μπορούμε να βλέπουμε με τα δικά τους μάτια, να ακούμε με τα δικά τους αυτιά και να νιώθουμε με τη δική τους καρδιά». Άτομα με ενσυναίσθηση βιώνουν ακόμη και σωματικές εκδηλώσεις ανάλογα με το ερέθισμα π.χ. ένα σφίξιμο στο στομάχι, όταν κοκκινίζουμε ή δακρύζουμε κ.α.
Αν και υπάρχουν διαφορετικές θεωρήσεις για τον ορισμό της ενσυναίσθησης φαίνεται ότι είναι μια πολυπαραγοντική έννοια ανθρώπινης σύνδεσης με γνωστικό, συναισθηματικό, συμπεριφορικό και ηθικό περιεχόμενο.
Αποτελεί ουσιαστικά μέρος της περιβόητης συναισθηματικής νοημοσύνης (emotional intelligence). Η συναισθηματική νοημοσύνη ορίζεται ως η ικανότητα της αντίληψης, αξιολόγησης και έκφρασης τόσο των δικών μας συναισθημάτων όσο και των άλλων, να κάνουμε διακρίσεις μεταξύ τους και να χρησιμοποιούμε αυτές τις πληροφορίες για να καθοδηγούμε τη σκέψη και τις πράξεις μας. Η συναισθηματική νοημοσύνη αποτελεί βασικό στοιχείο ως προς την επιδίωξη καλύτερων διαπροσωπικών σχέσεων.
Η σημασία της ενσυναίσθησης
Η ενσυναίσθηση έχει πολυδιάστατη σημασία για την ανθρώπινη αλληλεπίδραση :
- Δημιουργία ισχυρών σχέσεων: Όταν είμαστε ενσυναισθητικοί, οι άλλοι νιώθουν κατανοητοί και εκτιμημένοι. Αυτό χτίζει εμπιστοσύνη και ενισχύει τις διαπροσωπικές σχέσεις.
- Επίλυση συγκρούσεων: Το να βλέπουμε τα πράγματα από τη σκοπιά του άλλου μας βοηθά να βρίσκουμε λύσεις που είναι δίκαιες και για τις δύο πλευρές.
- Προώθηση της συνεργασίας: Σε ένα περιβάλλον όπου οι άνθρωποι καταλαβαίνουν και συμμερίζονται τα συναισθήματα των άλλων, είναι πιθανό να συνεργαστούν πιο αποτελεσματικά.
- Κοινωνική ευαισθησία: Μεγαλύτερη ευαισθητοποίηση για τα κοινωνικά ζητήματα που μας κινητοποιεί να βοηθήσουμε τμήματα του συνόλου όταν το χρειάζονται.
- Ψυχική υγεία: Μείωση του στρες και αίσθημα εκπλήρωσης.
Πως μπορείς να ξέρεις ότι έχεις ενσυναίσθηση
Αν αναρωτιέσαι για το αν έχεις τη σημαντική αυτή ιδιότητα ως άνθρωπος μερικά σημάδια μπορεί να είναι τα παρακάτω
- Πολλοί άνθρωποι έχουν την τάση να σου λένε τα προβλήματά τους
- Είσαι άνθρωπος που δίνει και μερικές φορές δίνεις πάρα πολλά
- Το βρίσκεις δύσκολο να μη σε νοιάζει για τους άλλους και συχνά δείχνεις περιέργεια να μάθεις για αυτούς
- Δεν τα πας καλά σε πολυσύχναστα μέρη. Εάν μπορείς εύκολα να αισθανθείς πώς νιώθουν οι άλλοι, πιθανότατα θα δυσκολευτείς να διαχειριστείς τον συναισθηματικό «θόρυβο» από ένα πλήθος για μεγάλο χρονικό διάστημα.
- Φορτίζεις μπαταρίες και βρίσκεις ανακούφιση στη φύση
Διάκριση ενσυναίσθησης από συμπόνια
Αν και έχουν ομοιότητα, υπάρχει διάκριση μεταξύ της ενσυναίσθησης και της συμπόνιας, δύο όροι που συχνά ταυτίζονται. Η συμπόνια (compassion) αναφέρεται στο ενδιαφέρον ή τη λύπη που αισθανόμαστε για κάποιον που υποφέρει και επιπλέον περιλαμβάνει την πρόθεση να βοηθήσουμε. Σημαίνει δηλαδή, να αφουγκραζόμαστε τις ανάγκες του, να αναγνωρίζουμε πότε πρέπει να μιλήσουμε και πότε όχι και κυρίως να είμαστε παρόντες συναισθηματικά και νοητικά.
Η συμπόνια ουσιαστικά είναι πιο σύνθετη και εσκεμμένη ιδιότητα καθώς χρειάζεται ένα μέρος μας να δράσει πλέον για να βοηθήσει τον άνθρωπο που έχουμε συναισθανθεί. Αν πετύχουμε κάτι τέτοιο, είναι πολύ πιθανό να νιώσουμε καλά, ένα αίσθημα ανταμοιβής.
Έλλειψη ενσυναίσθησης
Μια ενδιαφέρουσα έρευνα που δημοσιεύτηκε στην Αμερικανική Ένωση Ψυχολογίας στόχευσε στο να εξερευνήσει γιατί υπάρχει έλλειψη ενσυναίσθησης στους ανθρώπους σε διάφορες περιστάσεις. Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι οι λόγοι που φαίνεται να μην υπάρχει έχουν να κάνουν με το τίμημα που αυτή προϋποθέτει. Ορισμένοι νιώθουν συναισθήματα άγχους, ανασφάλειας και εκνευρισμού αν τους ζητείται να δείξουν ενσυναίσθηση. Στην έρευνα διαπιστώθηκε επιπλέον ότι οι άνθρωποι δε θέλουν να κάνουν τη νοητική προσπάθεια να κατανοήσουν τους άλλους, ακόμη και όταν πρόκειται για θετικά συναισθήματα.
Φαίνεται ότι η ψυχική οικονομία του οργανισμού προϋποθέτει όσο το δυνατόν λιγότερες κινήσεις που δεν αφορούν τον ίδιο ή τον περιορισμό των κινήσεων που έχει εκτιμήσει κάπως ως απειλητικές ή απαιτητικές, καθιστώντας την ενσυναισθηση μια δύσβατη πορεία με συνδυασμό δυσφορικών και ευχάριστων συναισθημάτων και όχι μια εύκολη ή δεδομένη διεργασία, όπως θα μπορούσε κάποιος να υποθέσει. Αυτή όμως η πορεία οδηγεί στην απεμπόληση των επιφανειακών συναισθηματικών δεσμών και την εγκαθίδρυση υγιών και στερεών σχέσεων. Το ερώτημα είναι αν είμαστε διατεθειμένοι να πληρώσουμε το προαναφερθέν τίμημα.
Υπάρχουν ανθρωποι χωρις ενσυναίσθηση; Ναι και αυτοί συνήθως έχουν προσωπικότητες με αντικοινωνικά (ψυχοπάθεια) ή/και ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά (ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας). Από την άλλη αυτό δεν είναι καθολικό, καθώς μελέτη αποφαίνεται ότι άτομα με τα παραπάνω χαρακτηριστικά μπορεί να τη διαθέτουν σε κάποιο βαθμό, τη χρησιμοποιούν όμως ώστε να χειραγωγήσουν.
Τι γίνεται με την υπερβολική ενσυναίσθηση;
Η ενσυναίσθηση θεωρείται γενικά ένα θετικό χαρακτηριστικό που επιτρέπει στους ανθρώπους να συνδέονται με τους άλλους συναισθηματικά, να κατανοούν τις προοπτικές τους και να ανταποκρίνονται με συμπόνια. Ωστόσο όπως κάθε χαρακτηριστικό, αν την έχουμε σε υπερβολικό βαθμό ενδέχεται να μας δημιουργεί προβλήματα. Πρόκειται για καταστάσεις όπου δίνουμε συνεχώς και αποκλειστικά βάρος στο τι νιώθουν και σκέφτονται οι άλλοι, αγνοώντας τελείως τον εαυτό μας. Συχνά αυτό έχει συνέπειες που απορρέουν από την έλλειψη φροντίδας βασικών μας αναγκών ως και συμπτώματα ψυχικής υγείας. Ας δούμε κάποια παραδείγματα:
- Συναισθηματική εξάντληση: Η συνεχής απορρόφηση από τα συναισθήματα των άλλων μπορεί να είναι εξαντλητική επηρεάζοντας τη φυσιολογική μας λειτουργία.
- Δυσκολία στον καθορισμό ορίων: Τα υπερβολικά ενσυναισθητικά άτομα μπορεί να δυσκολεύονται να θέσουν όρια, καθώς μπορεί να αισθάνονται υποχρεωμένοι να βοηθούν συνεχώς τους άλλους ή να αναλαμβάνουν τα προβλήματά τους ως δικά τους. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε εξουθένωση και παραμέληση των προσωπικών αναγκών.
- Ευπάθεια στη συναισθηματική χειραγώγηση: Επίσης μπορεί να είναι πιο ευάλωτα στη χειραγώγηση ή την εκμετάλλευση από άλλους που εκμεταλλεύονται τη συμπόνια και την προθυμία τους να βοηθήσουν.
- Δυσκολία στη λήψη δύσκολων αποφάσεων: Ενίοτε η διαρκής ενασχόληση με τα συναισθήματα των άλλων μπορεί να θολώσει την κρίση μας, επηρεάζοντας την αντικειμενικότητά μας στη λήψη δύσκολων αποφάσεων.
Ωστόσο, είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι αυτά τα πιθανά μειονεκτήματα της υπερβολικής ενσυναίσθησης δεν μειώνουν την αξία της. Παραμένει ζωτικής σημασίας για την οικοδόμηση σχέσεων, την προώθηση της κατανόησης και την προώθηση της ευγένειας και της συμπόνιας στην κοινωνία. Το κλειδί έγκειται στην επίτευξη μιας υγιούς ισορροπίας – όπου η ενσυναίσθηση ενισχύει τις αλληλεπιδράσεις και τις σχέσεις σας χωρίς να θέτει σε κίνδυνο τη δική σας ευημερία ή την ικανότητά σας να λαμβάνετε ορθές αποφάσεις.
Έτσι, ενώ μπορείς να βοηθήσεις κάποιον να νιώσει καλύτερα, είναι φυσιολογικό και όχι ένδειξη υπερβολικού εγωισμού ή ναρκισσισμού να οριοθετείς το τι και πόσο μπορείς να δίνεις.
Ενσυναίσθηση στη θεραπεία
Χαρακτηριστικό παράδειγμα της ανάγκης για μια ισορροπημένη ενσυναίσθηση αποτελεί η λειτουργία της ως θεραπευτική ιδιότητα.
Είναι η ικανότητα του θεραπευτή να μπορεί να εστιάζει εις βάθος στον θεραπευόμενο νιώθοντας τη συναισθηματική του δυσφορία, παντρεύοντας την με την τήρηση ενός θεραπευτικού πλάνου.
Αξίζει να σημειωθεί ότι η ενσυναίσθηση είναι ίσως ένα από τα πιο απαραίτητα στοιχεία για την εδραίωση μιας καλής ψυχοθεραπευτικής σχέσης και της θεραπευτικής αλλαγής. Σύμφωνα με έρευνες, η ποιότητα της θεραπευτικής σχέσης είναι ο πιο ισχυρός προγνωστικός παράγοντας για την πρόβλεψη του θεραπευτικού αποτελέσματος.
Από τη μεριά του θεραπευόμενου είναι σημαντικό να αναφερθεί ότι η εκμάθηση και καλλιέργεια ενσυναίσθησης μέσω της ψυχοθεραπείας είναι εφικτή, βελτιώνοντας τις σχέσεις και τις αλληλεπιδράσεις του με τους ανθρώπους και συνακόλουθα με τον ψυχοθεραπευτή.
Πως χτίζεται ενσυναίσθηση
Η καλλιεργεια ενσυναίσθησης δεν είναι εφικτή αν δεν υπάρχει η σχετική επιθυμία. Από εκεί και πέρα η πίστη ότι είναι μια δεξιότητα που μπορεί να μαθευτεί, αντί για ένα σταθερό χαρακτηριστικό, μπορεί να ενθαρρύνει τους ανθρώπους να μπουν στην προσπάθεια (Dweck, 2006). Να θυμάστε ότι μπορεί να απαιτεί χρόνο, εξάσκηση και υπομονή.
Αναφέρονται στη συνέχεια ορισμένες μέθοδοι που έχουν υποστηριχθεί και από την έρευνα.
- Ενεργητική ακρόαση: Η ενεργή ακρόαση περιλαμβάνει την πλήρη προσοχή σας στον ομιλητή χωρίς να τον διακόπτετε. Αυτή η πρακτική προωθεί την καλύτερη κατανόηση του άλλου (Rogers & Farson, 1957).
- Αλλαγή προοπτικής: Αυτό περιλαμβάνει να φαντάζεστε τον εαυτό σας στη θέση κάποιου άλλου για να κατανοήσετε καλύτερα τα συναισθήματα και την άποψή του. Μελέτες έχουν δείξει ότι το να μπαίνουμε στη θέση των άλλων μπορεί να μας απεγκλωβίσει από στερεότυπα και να μειώσει τις αρνητικές στάσεις απέναντί τους (Galinsky & Moskowitz, 2000).
- Εκμάθηση: Δομημένες προσεγγίσεις που περιλαμβάνουν παιχνίδι ρόλων, ασκήσεις επίγνωσης κ.α. έχουν σχεδιαστεί για να αυξάνουν την ενσυναίσθηση και τη συναισθηματική νοημοσύνη. (Teding van Berkhout & Malouff, 2016).
- Διάβασμα λογοτεχνίας: Η ανάγνωση λογοτεχνικών μυθιστορημάτων έχει βρεθεί ότι ενισχύει την ικανότητά μας να κατανοούμε και να συμπονάμε τους άλλους, καθώς εκθέτει τους αναγνώστες σε διαφορετικές οπτικές και συναισθήματα (Kidd & Castano, 2013).
Ένα ωραίο video με παραδείγματα για την ενσυναίσθηση
Επιμέλεια & Συγγραφή : Σπύρος Καλημέρης Ψυχίατρος Ψυχοθεραπευτής
Πηγές
Cameron, C. D., Hutcherson, C. A., Ferguson, A. M., Scheffer, J. A., Hadjiandreou, E., & Inzlicht, M. (2019). Empathy is hard work: People choose to avoid empathy because of its cognitive costs. Journal of Experimental Psychology: General, 148(6), 962.
Meier, S. T., & Davis, S. R. (2019). The elements of counseling. Waveland Press.
Ουλής, Π. (2010). Εγχειρίδιο Κλινικής Ψυχοπαθολογίας. 2 η έκδοση, σειρά Βασική Ψυχιατρική Βιβλιοθήκη 2, ΒΗΤΑ Ιατρικές εκδόσεις ΜΕΠΕ.
Ridley, C. R., & Udipi, S. (2002). Putting cultural empathy into practice. In P. B. Pedersen, J. G. Draguns, W. J. Lonner, & J. E. Trimble (Eds.), Counseling across cultures (5th ed., pp. 317-333). Thousand Oaks, CA: Sage.