Σε κάθε γιορτινή περίσταση – είτε πρόκειται για γενέθλια, ονομαστική εορτή, Χριστούγεννα ή Πάσχα – η έκφραση ευχών αποτελεί αναπόσπαστο μέρος των κοινωνικών μας συναλλαγών. “Χρόνια πολλά”, “υγεία πάνω από όλα”, “ό,τι επιθυμείς” είναι φράσεις που επαναλαμβάνουμε αυτόματα, σχεδόν χωρίς να σκεφτόμαστε. Αλλά τι κρύβεται πίσω από αυτές τις φαινομενικά αθώες εκφράσεις; Και μήπως υπάρχει μια σκοτεινή πλευρά στην παράδοση των ευχών που αξίζει να εξετάσουμε;
Η Κοινωνική Λειτουργία των Ευχών
Από ψυχολογική σκοπιά, οι ευχές εξυπηρετούν πολλαπλές κοινωνικές λειτουργίες. Πρώτα από όλα, αποτελούν ένα τελετουργικό που ενισχύει τους κοινωνικούς δεσμούς και επιβεβαιώνει το ανήκειν σε μια κοινότητα. Όταν ευχόμαστε “χρόνια πολλά”, δεν απλώς εκφράζουμε μια επιθυμία – δηλώνουμε συμμετοχή στον κοινό κώδικα και αναγνωρίζουμε τη σημασία της στιγμής για τον άλλο.
Οι ευχές λειτουργούν επίσης ως μια μορφή κοινωνικής λίπανσης που διευκολύνει τις διαπροσωπικές σχέσεις. Σε έναν κόσμο όπου οι άνθρωποι αντιμετωπίζουν καθημερινό στρες και αβεβαιότητα, η ανταλλαγή θετικών ευχών προσφέρει μια στιγμιαία ανακούφιση και αίσθηση φροντίδας.
Η Επανάληψη και η Απώλεια Νοήματος
Ωστόσο, η συχνή επανάληψη των ίδιων ευχών μπορεί να οδηγήσει σε μια μορφή “σημασιολογικής φθοράς”. Όταν η φράση “υγεία να ‘χουμε” εκφράζεται μηχανικά δεκάδες φορές κατά τη διάρκεια μιας γιορτινής περιόδου, χάνει σταδιακά την αρχική της δύναμη και γίνεται απλώς ένας ήχος χωρίς ουσία.
Αυτό το φαινόμενο συνδέεται με ό,τι οι ψυχολόγοι αποκαλούν “habituation” – την τάση του εγκεφάλου να μειώνει την απόκριση σε επαναλαμβανόμενα ερεθίσματα. Έτσι, τόσο αυτός που εκφράζει όσο και αυτός που δέχεται την ευχή μπορεί να βιώσει μια σταδιακή μείωση της συναισθηματικής εμπλοκής.
Η αίσθηση ότι οι ευχές γίνονται μηχανικά δεν είναι ασυνήθιστη και μπορεί να προκαλεί δυσφορία. Η ανάγκη όμως να μην ξεχωρίζουμε αρνητικά είναι συνήθως ισχυρότερη.
Ευχές και Υποκρισία
Εδώ εντοπίζεται ένα κρίσιμο ψυχολογικό ζήτημα: η διάσταση μεταξύ των ευχών που εκφράζουμε και των πράξεων που υιοθετούμε. Όταν ευχόμαστε “υγεία” αλλά τις περισσότερες μέρες του χρόνου παραμένουμε παθητικοί απέναντι σε καταστροφικές συνήθειες (κάπνισμα, κακή διατροφή, έλλειψη άσκησης), δημιουργείται μια μορφή γνωστικής ασυμφωνίας.
Αυτή η ασυνέπεια δεν είναι απαραίτητα σκόπιμη υποκρισία. Συχνά αντικατοπτρίζει την ανθρώπινη τάση να εκφράζουμε ιδανικά που πραγματικά επιθυμούμε, παρά το γεγονός ότι αγωνιζόμαστε να τα υλοποιήσουμε. Η ευχή “να είσαι πάντα υγιής” μπορεί να εκφράζει μια γνήσια επιθυμία, ακόμη και αν ο ίδιος ο ευχόμενος αδυνατεί να τηρήσει έναν υγιεινό τρόπο ζωής.
Ευχόμενοι “υγεία”, συντηρούμε την αυταπάτη ότι συμμετέχουμε ενεργά στην προώθηση της ευημερίας, ακόμη και αν οι πράξεις μας δεν ακολουθούν.
Η Αυθεντικότητα ως Θεραπευτική Προσέγγιση
Για να ξεπεράσουμε αυτές τις αντιφάσεις, είναι σημαντικό να καλλιεργήσουμε μεγαλύτερη αυτογνωσία γύρω από τις ευχές μας. Αντί να εκφράζουμε αυτόματα τυποποιημένες φράσεις, μπορούμε να αναρωτηθούμε: “Τι πραγματικά επιθυμώ για αυτό το άτομο;” και “Πώς μπορώ να ευθυγραμμίσω τις ευχές μου με τις πράξεις μου;”
Η αυθεντική ευχή δεν χρειάζεται να είναι τέλεια ή συνεπής με όλες μας τις πράξεις. Μπορεί όμως να αντικατοπτρίζει μια ειλικρινή πρόθεση και μια προσπάθεια για προσωπική ανάπτυξη. Όταν ευχόμαστε “υγεία” ενώ παραδεχόμαστε τις δικές μας προκλήσεις σε αυτόν τον τομέα, δημιουργούμε χώρο για αυτοσυμπόνια και αλλαγή.
Μερικές ευχές για το νέο έτος
Αντί για τυποποιημένες εκφράσεις, μπορούμε να εξερευνήσουμε πιο προσωπικές και στοχαστικές ευχές:
- Ευχές να θυμηθούμε εντός της διαδρομής του νέου έτους τις ευχές που στην αρχή του δώσαμε.
- Συνειδητοποίηση ότι η αλλαγή στάσης ζωής μπορεί να είναι το μόνο που χρειάζεται για να φέρει πιο κοντά την εκπλήρωσή τους.
- Ας βρούμε τη δύναμη να κάνουμε τις αλλαγές που επιθυμούμε.
- Ευχές για περισσότερο θάρρος & λιγότερο φόβο, λιγότερη υποκρισία, περισσότερο σεβασμό, λιγότερη αναλγησία, περισσότερη ανθρωπιά.
- Λιγότερη «Αθηνά» & περισσότερη «χείρα κίνει» για την υγεία & ευτυχία που τόσο πολύ επιθυμούμε.
- Μακάρι το επόμενο να είναι το έτος που θα φέρει μεγαλύτερη συνειδητοποίηση για τις προτεραιότητες που θα μπορούσαν να βελτιώσουν την ποιότητα της ζωής μας.
- Μακάρι το νέο έτος να φέρει περισσότερες πράξεις και λιγότερα λόγια. Οι πράξεις είναι εκείνο το βασικό συστατικό που μπορεί να φέρει την αλλαγή προς το καλύτερο τόσο σε ατομικό όσο και σε κοινωνικό επίπεδο.
- Η ψυχική και σωματική υγεία είναι στο χέρι μας σε μεγαλύτερο βαθμό από ότι φανταζόμαστε.
Τέτοιες ευχές απαιτούν περισσότερη σκέψη αλλά προσφέρουν μεγαλύτερη συναισθηματική σύνδεση και αυθεντικότητα.
Συμπεράσματα
Οι ευχές που ανταλλάσσουμε σε γιορτινές περιστάσεις αντικατοπτρίζουν την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης ψυχολογίας. Ενώ μπορεί να περιέχουν στοιχεία ρουτίνας ή ακόμη και υποκρισίας, εξυπηρετούν επίσης σημαντικές κοινωνικές και ψυχολογικές λειτουργίες. Το κλειδί βρίσκεται στην καλλιέργεια μεγαλύτερης επίγνωσης και αυθεντικότητας στον τρόπο που εκφραζόμαστε.
Αντί να καταδικάσουμε τις “κενές” ευχές, μπορούμε να τις δούμε ως ευκαιρίες για βαθύτερη σύνδεση – τόσο με τους άλλους όσο και με τον εαυτό μας. Στο τέλος, η αξία μιας ευχής δεν βρίσκεται μόνο στην ακρίβειά της αλλά και στην πρόθεση που κρύβει και στις σχέσεις που τρέφει.
Σπύρος Καλημέρης
Βιβλιογραφία
- Festinger, L. (1957). A Theory of Cognitive Dissonance. Stanford University Press.
- Hobson, N. M., Schroeder, J., Risen, J. L., Xygalatas, D., & Inzlicht, M. (2018). The psychology of rituals: An integrative review and process-based framework. Personality and Social Psychology Review, 22(3), 260-284.
- Stone, J., & Fernandez, N. C. (2008). To practice what we preach: The use of hypocrisy and cognitive dissonance to motivate behavior change. Social and Personality Psychology Compass, 2(2), 1024-1051.