Τι είναι το στίγμα της Ψυχικής Διαταραχής
Στίγμα ψυχικής υγείας και ψυχικής διαταραχής είναι η αρνητική κοινωνική στάση, προκατάληψη και διάκριση απέναντι σε άτομα με ψυχικές δυσκολίες στερώντας τους το δικαίωμα της κοινωνικής αποδοχής και αναγκάζοντάς τους να κρύβουν την κατάστασή τους. Εκδηλώνεται με απαξιωτικούς και δυσφημιστικούς χαρακτηρισμούς, στερεότυπα, αποφυγή, απαξίωση ή και διακρίσεις σε εργασία, εκπαίδευση και φροντίδα υγείας.
Το στίγμα ψυχικής υγείας αποτελεί ένα από τα σοβαρότερα εμπόδια στην αντιμετώπιση των ψυχικών διαταραχών.
Το στίγμα στην ψυχική υγεία έχει ηλικία αιώνων στη συλλογική συνείδηση της ανθρωπότητας, διαιωνίζοντας την περιθωριοποίηση των ατόμων με ψυχικές διαταραχές σε όλες τις εκφάνσεις της κοινωνικής συναναστροφής.
Τύποι στίγματος
Η Εθνική Ακαδημία Ιατρικής ορίζει τρεις κύριες μορφές στίγματος, καθεμία από τις οποίες μπορεί να έχει εκτεταμένες και επιβλαβείς επιπτώσεις :
- Το ατομικό στίγμα εμφανίζεται όταν τα άτομα εσωτερικεύουν τα αρνητικά στερεότυπα. Αυτή η μορφή στίγματος προκαλεί αισθήματα ντροπής, ενοχής και χαμηλής αυτοεκτίμησης, επιδεινώνοντας την ψυχική κατάσταση του ατόμου
- Το δημόσιο ή κοινωνικό στίγμα είναι η αρνητική στάση της κοινωνίας προς μια συγκεκριμένη ομάδα ανθρώπων. Στην περίπτωση των συνθηκών συμπεριφοράς-υγείας, δημιουργεί ένα περιβάλλον στο οποίο όσοι έχουν τέτοιες καταστάσεις δυσφημίζονται, φοβούνται και απομονώνονται. Το στίγμα της ψυχικής νόσου είναι το κορυφαίο παράδειγμα, υπάρχουν όμως και άλλα που αφορούν ασθένειες του παρελθόντος π.χ. λέπρα, φυματίωση ή του παρόντος όπως π.χ. για άτομα με HIV, σκλήρυνση κατά πλάκας κ.α.
- Το συστημικό ή θεσμικό στίγμα (συμπεριλαμβανομένου του στιγματισμού στο χώρο εργασίας) αναφέρεται σε διακρίσεις σε επίπεδο συστήματος—όπως πολιτιστικές νόρμες, θεσμικές πρακτικές και πολιτικές υγειονομικής περίθαλψης που δεν είναι ισοδύναμες με άλλες συνθήκες υγείας—που περιορίζει τους πόρους και τις ευκαιρίες και ως εκ τούτου βλάπτει την ευημερία.
Παραδείγματα στίγματος στην ψυχική υγεία
- Ένας κλασικός τύπος στίγματος είναι ιδιαίτερος για τη σχιζοφρένεια και άλλες ψυχωσικές διαταραχές όπου οι ασθενείς βιώνουν αισθητηριακές εισβολές ή έχουν ιδέες που δεν αντιστοιχούν στην πραγματικότητα. Το στίγμα αυτό εκφράζεται μέσω φόβου και καχυποψίας – ανησυχίας ότι τα άτομα αυτά ενδέχεται να επιδείξουν βίαιη συμπεριφορά ή να αποτελέσουν κίνδυνο, καθώς και αμφιβολιών για την ικανότητά τους να συμμορφώνονται με τους κοινωνικούς κανόνες και να συμπεριφέρονται προβλέψιμα.
- Όταν οι άνθρωποι θεωρούνται απρόβλεπτοι, δημιουργείται η εντύπωση ότι μπορούν να κάνουν οτιδήποτε. Επιπλέον, η αντίληψη ότι δεν αντιλαμβάνονται τον κόσμο όπως πραγματικά είναι καθιστά όλες τις ερμηνείες, αντιδράσεις και προτάσεις τους – ακόμη και εκείνες που αφορούν τη δική τους ευημερία – αμφίβολες και αναξιόπιστες. Αυτή ακριβώς είναι η νοοτροπία που κρύβεται πίσω από τη χρήση όρων όπως “τρελός” ή όταν χαρακτηρίζουμε δράστες σχολικών επιθέσεων ή άλλα βίαια άτομα ως ψυχικά ασθενείς.
- Ένας δεύτερος τύπος στίγματος αφορά άτομα με μη ψυχωσικές αλλά πολύ πιο συχνές ψυχικές διαταραχές, όπως η κατάθλιψη ή το άγχος. Οι όροι “κατάθλιψη” και “άγχος” δημιουργούν σύγχυση, καθώς χρησιμοποιούνται τόσο για τις φυσιολογικές διακυμάνσεις της διάθεσης που βιώνουμε όλοι, όσο και για σοβαρές κλινικές παθήσεις. Επειδή οι περισσότεροι από εμάς έχουμε ξεπεράσει προσωπικές περιόδους θλίψης ή στρες, μπορεί να θεωρούμε ότι όσοι υποφέρουν από συνεχιζόμενη κατάθλιψη ή άγχος είναι αδύναμοι και ανεπαρκείς.
- Μπορεί να μην τους φοβόμαστε ή να μην τους αντιμετωπίζουμε με δυσπιστία, αλλά τους βλέπουμε ως ανίσχυρους και ελλιπείς. Πιστεύοντας ότι τους κατανοούμε, τους επικρίνουμε επειδή δεν δείχνουν την ίδια ανθεκτικότητα με εμάς, ίσως υπονοώντας ότι είναι πολύ νωθροί για να διαχειριστούν τις δυσκολίες τους, και κατά συνέπεια λιγότερο άξιοι υποστήριξης.
Γιατί Υπάρχει το Στίγμα Ψυχικής Νόσου
Οι κύριοι λόγοι διαιώνισης του στίγματος ψυχικής υγείας είναι:
Προκαταλήψεις και Στερεότυπα
Τα στερεότυπα για τις ψυχικές διαταραχές αποτελούν αντιλήψεις που θεωρούνται αυτονόητες χωρίς κριτική επεξεργασία. Οι προκαταλήψεις είναι γνωσιακά και συναισθηματικά μοτίβα που αναπτύσσονται όταν κάποιος ενστερνίζεται αρνητικά στερεότυπα (Angermeyer & Dietrich, 2006).
Παραδείγματα κοινών στερεοτύπων:
- Μεροληπτικές κρίσεις και υπεργενικευμένες απόψεις
- Αυθαίρετα συμπεράσματα και ετικετοποίηση
- Τρόπος σκέψης “άσπρο ή μαύρο”
- Αναμετάδοση φόβων και φημών από γενιά σε γενιά
Επιπτώσεις του Στίγματος Ψυχικής Υγείας
Κοινωνικές Επιπτώσεις
- Απώλεια οικογενειακών και φιλικών σχέσεων
- Κοινωνική αποξένωση και παρατεταμένη μοναξιά
- Δυσκολίες στην εργασιακή αποκατάσταση
- Στέρηση ευκαιριών εκπαίδευσης και στέγασης
Ψυχολογικές Επιπτώσεις
Το στίγμα από μόνο του επιδεινώνει ή προκαλεί ψυχικές διαταραχές. Σύμφωνα με μελέτη του Mental Health Foundation, ο στιγματισμός μπορεί να οδηγήσει σε:
- Αυξημένο κίνδυνο κατάθλιψης και άγχους
- Χαμηλή αυτοεκτίμηση και αυτοεμπιστοσύνη
- Αποφυγή αναζήτησης βοήθειας
- Αυξημένο κίνδυνο αυτοκτονικών ιδεασμών
Επιπτώσεις του Στίγματος στους Ψυχικά Ασθενείς
Το στίγμα ψυχιατρικών διαταραχών έχει σοβαρές συνέπειες:
Καθυστέρηση στη Θεραπεία
- Υψηλό ποσοστό των ατόμων με ψυχικές διαταραχές δεν ζητούν βοήθεια
- Η καθυστέρηση θεραπείας επιδεινώνει την πρόγνωση
- Αυξάνεται ο κίνδυνος χρονιότητας των συμπτωμάτων
Κοινωνική Απομόνωση
- Απώλεια φιλικών και οικογενειακών σχέσεων
- Δυσκολίες στην εργασία και τις σπουδές
- Μειωμένη ποιότητα ζωής
Επιδείνωση της Ψυχικής Υγείας
- Το στίγμα από μόνο του μπορεί να προκαλέσει κατάθλιψη και άγχος
- Αυξημένος κίνδυνος αυτοκτονικότητας
- Χειρότερη συμμόρφωση με τη θεραπεία
Ψυχικές Διαταραχές: Πόσο Συχνές Είναι Πραγματικά;
Πρόσφατες μεγάλης κλίμακας έρευνες επανατοποθετούν τα ποσοστά εμφάνισης ψυχικών διαταραχών. Σύμφωνα με μελέτη του Harvard Medical School, 1 στους 2 ανθρώπους θα εμφανίσει κάποια στιγμή στη ζωή του μια κλινικά διαγνώσιμη ψυχική διαταραχή.
Αυτό σημαίνει ότι οι ψυχικές διαταραχές δεν αφορούν μια μικρή “προβληματική” μειοψηφία, αλλά την πλειοψηφία του πληθυσμού σε κάποια φάση της ζωής τους.
Η Βιολογική Βάση των Ψυχικών Διαταραχών
Η σύγχρονη έρευνα έχει αποδείξει ότι οι ψυχικές διαταραχές έχουν βιολογική βάση, εκδηλώνονται σε κυτταρικό επίπεδο λόγω νευροδιαβιβαστικών δυσλειτουργιών μεταξύ των νευρώνων του εγκεφάλου (Kandel, 2018).
Υπό αυτό το πρίσμα, γιατί να στιγματίζεται ένας ασθενής με κατάθλιψη και όχι ένας διαβητικός ή καρδιοπαθής; Και οι δύο κατηγορίες ασθενών αντιμετωπίζουν ιατρικές καταστάσεις με βιολογική βάση.
Μύθοι που Διαιωνίζουν το Στίγμα
Για τα Ψυχιατρικά Νοσοκομεία
Μύθος: Τα ψυχιατρικά νοσοκομεία είναι τρομακτικοί χώροι με άθλιες συνθήκες. Πραγματικότητα: Τα σύγχρονα ψυχιατρικά νοσοκομεία είναι εκσυγχρονισμένα ιδρύματα με άρτια εκπαιδευμένο προσωπικό που προσφέρουν σύγχρονη φροντίδα.
Για τα Ψυχοφάρμακα
Μύθος: “Τα ψυχοφάρμακα σε κάνουν φυτό.” Πραγματικότητα: Τα νεότερα φάρμακα έχουν σημαντικά λιγότερες παρενέργειες. Η σύγχρονη ψυχοφαρμακολογία εστιάζει στη “βέλτιστη δόση” – την πιο αποτελεσματική δόση με τις λιγότερες ανεπιθύμητες ενέργειες (Stahl, 2021).
Για τους Ψυχιάτρους
Μύθος: Ο “τρελογιατρός” που ασχολείται με τους “τρελούς”. Πραγματικότητα: Οι ειδικοί ψυχικής υγείας αντιμετωπίζουν μεγάλη γκάμα ψυχικών διαταραχών, από ήπια άγχη και κατάθλιψη έως σοβαρότερες καταστάσεις, βοηθώντας εκατομμύρια ανθρώπους να βελτιώσουν την ποιότητα ζωής τους.
Πώς να Καταπολεμήσουμε το Στίγμα Ψυχικής Υγείας
Εκπαίδευση και Ενημέρωση
Η προώθηση της ενημέρωσης για τις ψυχικές διαταραχές παίζει κρίσιμο ρόλο στη διάλυση εσφαλμένων αντιλήψεων. Προτάσεις:
- Εισαγωγή προγραμμάτων ψυχικής υγείας στα σχολεία
- Εκπαίδευση εκπαιδευτικών σε θέματα ψυχικής υγείας
- Ενημέρωση του κοινού μέσω επιστημονικά τεκμηριωμένων πηγών
Διεθνή Παραδείγματα
Η πρώην πρωθυπουργός της Μ. Βρετανίας Theresa May είχε δηλώσει:
“Θέλω να δω να γίνεται πράξη η αντιμετώπιση της ψυχικής υγείας όχι μόνο στα νοσοκομεία μας, αλλά στις τάξεις των σχολείων μας και τις κοινότητές μας. Θέλω να φτάσουμε στο σημείο να εξαφανίσουμε το στίγμα, ώστε κανείς σε αυτή τη χώρα να μη νιώθει ότι δεν έχει τη βοήθεια να μιλήσει για το τι περνάει ή να ζητήσει βοήθεια.”
Μάλιστα, η Βρετανία διόρισε υπουργό για τη μοναξιά, αναγνωρίζοντας τη σχέση μεταξύ κοινωνικής απομόνωσης και ψυχικής υγείας.
Τι γλώσσα θεωρείται μη στιγματιστική;
Αποφεύγουμε χαρακτηρισμούς τύπου «τρελός/τρελή» ή «ψυχοπαθής». Προτιμάμε εκφράσεις όπως «άτομο με κατάθλιψη», «άτομο που ζει με διπολική διαταραχή» — βάζουμε πρώτα το άτομο, όχι τη διάγνωση.
Έχει ρόλο το περιβάλλον εργασίας στη μείωση του στίγματος;
Ναι. Πολιτικές κατά των διακρίσεων, εκπαίδευση προσωπικού, ευελιξία (π.χ. ωράριο/παροχές), ασφαλές πλαίσιο για συζήτηση δυσκολιών και σύνδεση με υπηρεσίες ψυχικής υγείας μειώνουν ουσιαστικά το στίγμα.
Προκλήσεις στην Ελλάδα
Στην Ελλάδα, το στίγμα ψυχικής υγείας παραμένει ισχυρό. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι αντιδράσεις τοπικών κοινωνιών στην εγκατάσταση κέντρων ψυχοκοινωνικής αποκατάστασης, που αντικατοπτρίζουν τη νοοτροπία μεγάλου μέρους του πληθυσμού.
Επιπλέον, η υποχρηματοδότηση των υπηρεσιών ψυχικής υγείας επιδεινώνει το πρόβλημα, καθώς οι ψυχικά ασθενείς ανήκουν στις πιο ευπάθεις πληθυσμιακές ομάδες.
Συμπεράσματα
Το στίγμα ψυχικής υγείας αποτελεί ένα πρόβλημα που αφορά όλη την κοινωνία. Η καταπολέμησή του απαιτεί:
- Εκπαίδευση και διάδοση επιστημονικών γνώσεων
- Χρήση μη στιγματιστικής γλώσσας
- Ευαισθητοποίηση των μέσων μαζικής ενημέρωσης
- Πολιτικές που στηρίζουν την ένταξη και την ισότητα
- Προσωπική ευθύνη κάθε πολίτη να αμφισβητεί στερεότυπα
Όσο συνεχίζουμε να στιγματίζουμε τις ψυχικές διαταραχές, τόσο περισσότεροι άνθρωποι θα αποφεύγουν να ζητήσουν βοήθεια, με αποτέλεσμα την επιδείνωση της κατάστασής τους και την αύξηση του κοινωνικού κόστους.
Η ψυχική υγεία αφορά όλους μας. Είναι ώρα να την αντιμετωπίσουμε με την ίδια σοβαρότητα και κατανόηση που δείχνουμε στη σωματική υγεία.
Σπύρος Καλημέρης Ψυχίατρος Ψυχοθεραπευτής
Κάποιες πηγές
Stigma, Prejudice and Discrimination Against People with Mental Illness
Stigma Beyond Levels: Advancing Research on Stigmatization
Τα ΜΜΕ και η κοινωνική εικόνα της ψυχικής ασθένειας
Half of World’s Population Will Experience a Mental Health Disorder
Ψυχική υγεία: Μύθοι γύρω από τις ψυχικές διαταραχές
Stigma as a Fundamental Cause of Population Health Inequalities
The two very different types of mental health stigma
Trends in Public Stigma of Mental Illness in the US, 1996-2018