Μοναξιά ορισμοί και διευκρινίσεις
Η μοναξιά ορίζεται και συνήθως γίνεται αντιληπτή ως ένα αρνητικό ανεπιθύμητο συναίσθημα που προκύπτει όταν είμαστε μόνοι μας αλλά όχι μόνο. Είναι μια δυσφορική εμπειρία που βιώνουμε όταν οι υπάρχουσες σχέσεις μας απέχουν σε ποιότητα και ποσότητα από το επιθυμητό.
Όμως φαίνεται ότι το αίσθημα της μοναξιάς δεν περιορίζεται στην κατάσταση του μόνος/μόνη. Πράγματι αυτό παραπέμπει στο κομμάτι της μειωμένης άντλησης ικανοποίησης από την ποιότητα των σχέσεων, καθώς μπορεί να είμαστε με κόσμο και να νιώθουμε μοναξιά.
Η μοναξιά και η απομόνωση είναι δύο διαφορετικά ζητήματα: ένας άνθρωπος μπορεί να είναι μόνος και να μην αισθάνεται μόνος και το αντίστροφο.
Η κατάσταση του να είμαστε μόνοι μας δε σημαίνει ότι ταυτίζεται με τη μοναξιά. Οι άνθρωποι κάνουμε πολλά πράγματα στη ζωή μας μόνοι μας και αυτό θεωρείται αυτονόητο. Μπορεί π.χ. να δουλεύουμε ή να ασχολούμαστε με υποχρεώσεις και δραστηριότητες ατομικά ως μια φυσιολογική συνθήκη κατά την οποία δεν μας απασχολεί αν είμαστε μόνοι. Ίσως είναι και σχετική προϋπόθεση μάλιστα για κάποιες ωφέλιμες δραστηριότητες όπως το διάβασμα βιβλίων.
Η εξελικτική θεώρηση της μοναξιάς είναι ότι συμβάλλει στην επιβίωση του ανθρώπινου είδους. Ο μηχανισμός είναι με απλά λόγια ότι προσπαθούμε να διώξουμε τη δυσφορία του να νιώθουμε μόνοι, στρεφόμενοι στη σύναψη σχέσεων και έμμεσα αυτό ενισχύει τη διαιώνιση του είδους. Όμως αυτό δεν ισχύει πάντα.
Από έρευνες προκύπτει ότι οι άνθρωποι που αναφέρουν μοναξιά όχι μόνο μπορεί να μη δείχνουν προτίμηση στο να είναι μόνοι στην καθημερινότητά τους, αλλά ούτε φαίνεται να υπολείπονται οπωσδήποτε στις κοινωνικές τους δεξιότητες (Queen et al., 2014).
Η μοναξιά αφορά όλες τις ηλικίες και δεν αποτελεί κυρίως πρόβλημα των ηλικιωμένων, όπως συχνά θεωρείται. Η απώλεια συντρόφου ή κοντινών ανθρώπων, τα προβλήματα υγείας και η συρρίκνωση του κοινωνικού δικτύου μπορούν πράγματι να αυξήσουν τον κίνδυνο μοναξιάς στις μεγαλύτερες ηλικίες. Ωστόσο, νεότερα στοιχεία και διεθνή δεδομένα δείχνουν ότι υψηλά επίπεδα μοναξιάς εμφανίζονται και στις νεότερες ηλικίες. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, οι έφηβοι και οι νέοι ενήλικες συγκαταλέγονται στις ηλικιακές ομάδες με τα υψηλότερα ποσοστά μοναξιάς (21% των εφήβων αναφέρουν μοναξιά, ενώ γενικότερα στις ηλικίες 13–29 τα ποσοστά είναι περίπου 17–21%).
Μεταβάσεις όπως οι σπουδές, η μετακόμιση, η απομάκρυνση από την οικογένεια, η αστάθεια στις σχέσεις και την εργασία και η ανάγκη δημιουργίας νέων κοινωνικών δεσμών μπορούν να αποτελέσουν περιόδους ιδιαίτερης ευαλωτότητας.
Μοναχικότητα
Συχνά επιλέγουμε να κάνουμε πράγματα μόνοι μας, ενώ θα μπορούσαμε να έχουμε παρέα. Όταν έχουμε συχνά αυτή την τάση, τότε μιλάμε για το χαρακτηριστικό της μοναχικότητας. Κάποιοι άνθρωποι προτιμούν να είναι μοναχικοί. Αυτό δε σημαίνει ότι δε βιώνουν μοναξιά σε κάποιες φάσεις της ζωής τους, ούτε ότι τους αρέσει πάντα να είναι μοναχικοί.
Η μοναχικότητα εξ’ ορισμού είναι εκούσια και συμβατή με τον ψυχισμό του ατόμου για διάφορους λόγους. Μπορεί να επιλέγεται γιατί προδίδει οφέλη στον ψυχισμό όπως εσωτερική ηρεμία και δυνατότητα για ενδοσκόπηση. Παράλληλα μπορεί να είναι και μια αμυντική συμπεριφορά απέναντι σε καταστάσεις που έχουν κριθεί ως μη ανεκτές.
Το να μπορούμε να μένουμε μόνοι μας έχει θετικές διαστάσεις και αυτό αναγνωρίζεται πλέον και επιστημονικά σήμερα. Περνώντας μέρος του χρόνου μας με τον εαυτό μας μπορεί να κερδίζουμε περισσότερη :
- αυτοφροντίδα
- αυτονομία
- επίγνωση/καθαρότητα (clarity)
- δημιουργικότητα
- παραγωγικότητα
- απόσταση από το στρες
- επαφή με τη φύση
- αίσθηση ελευθερίας
Ο φόβος της απομόνωσης & της μοναξιάς
Από την άλλη πλευρά κάποιοι άνθρωποι φοβούνται να μένουν μόνοι τους. Διάφοροι λόγοι μπορεί να υπάρχουν όπως ανασφάλειες προσωπικής ανεπάρκειας σε διάφορες καταστάσεις, φοβίες για την υγεία, αλλά και βαθύτερα άγχη του να μείνει κανείς μόνος/μόνη στη ζωή ή να νιώθει αγνοημένος, αδιάφορος ή εγκαταλειμμένος.
Τέτοιοι φόβοι συναντώνται ενίοτε τόσο σε νευρώσεις, όσο και σε ψυχώσεις, στη διαταραχή πανικού και σε διαταραχές προσωπικότητας.
Πραγματικότητες της ζωής μας που δε θέλουμε να αντικρίσουμε, μπορεί να έρχονται στο προσκήνιο (υπό μορφή σκέψεων και συναισθημάτων) όταν μένουμε μόνοι μας. Έτσι, πολλοί άνθρωποι σήμερα ωθούνται σε κάθε λογής συμπεριφορές αποφυγής, για παράδειγμα μια ασταμάτητη υπερδραστηριότητα, ως μια μορφή αντιπερισπασμού ώστε να μη μείνουν μόνοι με τον εαυτό τους.
Η μοναξιά δεν είναι ψυχική διαταραχή αλλά..
Η συναισθηματικη μοναξια δεν ταυτίζεται με ψυχική διαταραχή ή ψυχολογικό πρόβλημα. Είναι μια φυσιολογική, οικουμενική, αλλά και αναπόφευκτη εμπειρία.
Όμως όπως συμβαίνει και με άλλα συναισθήματα, ο ποσοτικός παράγοντας είναι σημαντικός για να ξεχωρίσουμε πότε κάτι γίνεται πρόβλημα. Πρόβλημα υπάρχει όταν η μοναξιά γίνεται μια χρόνια αλλά και έντονα δυσφορική κατάσταση.
Σε αυτή την περίπτωση είναι ένα έντονα διαβρωτικό και στρεσσογόνο βίωμα που επηρεάζει τη λειτουργία του εγκεφάλου, αποτελώντας σύμφωνα και με αυξανόμενο όγκο ερευνών παράγοντα κινδύνου για ψυχικές διαταραχές και σωματικές ασθένειες.
Αντιθέτως έχει αποδειχθεί ότι ένα υποστηρικτικό κοινωνικό δίκτυο λειτουργεί προστατευτικά με θετικά αποτελέσματα στη σωματική και ψυχική ευεξία ενός ατόμου (Cohen et al, 1983)
Η παρατεταμένη μοναξιά αναγνωρίζεται πλέον ως σημαντικό ζήτημα δημόσιας υγείας. Το 2025 η Επιτροπή του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας για την Κοινωνική Σύνδεση υπολόγισε ότι περίπου ένας στους έξι ανθρώπους παγκοσμίως (15,8%) βιώνει μοναξιά. Τα ποσοστά δεν είναι ίδια σε όλες τις ηλικίες, τις χώρες και τις κοινωνικές ομάδες και επηρεάζονται μεταξύ άλλων από την οικονομική κατάσταση, την υγεία, τις συνθήκες διαβίωσης και τον βαθμό κοινωνικής ένταξης. Η σημασία της μοναξιάς δεν βρίσκεται μόνο στο πόσο συχνή είναι, αλλά και στο ότι όταν γίνεται επίμονη συνδέεται με δυσμενείς εκβάσεις τόσο για την ψυχική όσο και για τη σωματική υγεία.
Υπό αυτή την έννοια, η μοναξιά δεν είναι μόνο ατομικό ή ψυχολογικό ζήτημα αλλά και κοινωνικό.
Η παρατεταμένη μοναξιά συνδέεται με σοβαρές επιπτώσεις για σωματική και ψυχική υγεία, ενώ έχει συσχετιστεί μέχρι και με αυξημένη θνησιμότητα (Holt-Lunstad, 2015).
Αναφέρονται παρακάτω ενδεικτικά :
- Αύξηση στρες με ό,τι αυτό συνεπάγεται
- Κατάθλιψη και αυτοκτονικότητα
- Κατάχρηση αλκοόλ και ναρκωτικών
- Αύξηση κινδύνου για αλτσχάιμερ (αντίθετα η προσωρινή μοναξιά που ξεπερνιέται πιθανώς μειώνει τον κίνδυνο φθοράς του εγκεφάλου ως ένα δείγμα ψυχολογικής αντοχής)
- Καρδιαγγειακές παθήσεις και εγκεφαλικό
- Μείωση γνωστικών λειτουργιών όπως μνήμη, μάθηση, λήψη αποφάσεων (Lara et al, 2019)
Είναι σημαντικό εδώ να διακρίνουμε τη συσχέτιση από την αιτιότητα. Η μοναξιά και η κοινωνική απομόνωση συνδέονται σταθερά με δυσμενέστερους δείκτες υγείας, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι αποτελούν τη μοναδική ή άμεση αιτία τους. Οι σχέσεις είναι συχνά αμφίδρομες: η χρόνια νόσος ή μια ψυχική διαταραχή μπορεί να αυξήσει τη μοναξιά, ενώ η παρατεταμένη μοναξιά μπορεί με τη σειρά της να επιβαρύνει παράγοντες που σχετίζονται με την υγεία.
Η ισχυρότερη σύγχρονη ένδειξη αφορά και τη θνησιμότητα. Μετα-ανάλυση 90 προοπτικών μελετών, με περισσότερους από 2,2 εκατομμύρια ενήλικες, βρήκε ότι η κοινωνική απομόνωση συσχετιζόταν με κατά 32% υψηλότερο κίνδυνο θανάτου από οποιαδήποτε αιτία και η μοναξιά με κατά 14% υψηλότερο κίνδυνο. Τα ευρήματα αυτά δεν σημαίνουν ότι η μοναξιά «προκαλεί» από μόνη της πρόωρο θάνατο, αλλά ενισχύουν την εικόνα της κοινωνικής σύνδεσης ως σημαντικής διάστασης της υγείας.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η σχέση της μοναξιάς με την ψυχική υγεία των νεότερων ανθρώπων. Σε μεγάλη προοπτική μελέτη περισσότερων από 10.000 φοιτητών, υψηλότερα επίπεδα μοναξιάς συνδέθηκαν με σημαντικά αυξημένη πιθανότητα εμφάνισης μείζονος καταθλιπτικού επεισοδίου έναν χρόνο αργότερα, ακόμη και όταν λήφθηκαν υπόψη τα αρχικά συμπτώματα άγχους και κατάθλιψης. Η σχέση βέβαια παραμένει σύνθετη και αμφίδρομη: η κατάθλιψη μπορεί επίσης να ενισχύσει την απόσυρση και το αίσθημα αποσύνδεσης από τους άλλους.
Το στίγμα του να είσαι μόνος / μόνη
Όπως και όλες οι καταστάσεις που συνεπάγονται κάποιου είδους διαφορετικότητα, έτσι και το να είμαστε μόνοι μας είναι συχνά στιγματιστικό. Πρόκειται για ένα κοινωνικό στίγμα, το οποίο ορίζεται ως ένα σύνθετο σύνολο πολιτισμικά κοινών πεποιθήσεων που οδηγούν σε υποτίμηση και δυσφήμιση του ατόμου λόγω συγκεκριμένων ιδιοτήτων του.
Η αίσθηση της ντροπής που μπορεί να ακολουθεί τα άτομα λόγω απομόνωσης και μοναχικότητας αποτελεί μέρος της υποκειμενικής εμπειρίας των περισσότερων εξ’ αυτών. Το ότι τα άτομα αυτά γίνονται αντιληπτά με υποτιμητικές ταμπέλες ως απροσάρμοστοι, αντιπαθείς, μη αρεστοί, εγωιστές, κοινωνικά ή/και γενικά ανίκανοι επιβεβαιώνεται και από επιστημονικές έρευνες. Έτσι τείνουν να κρύβουν το ότι αισθάνονται μοναξιά, κάτι που επίσης αυξάνει το στρες.
Το στίγμα όμως είτε ως πραγματικότητα είτε ως αντίληψη (perceived stigma) δυστυχώς λειτουργεί ως αρνητικός φαύλος κύκλος καθώς το αποτέλεσμα παραμένει το ίδιο. Δηλαδή οι αρνητικές προσδοκίες σχετικά με τις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις, που πιθανότατα αντανακλούν την προαναφερόμενη μεροληψία της κοινωνικής αξιολόγησης εντέλει ενθαρρύνουν την κοινωνική απόσυρση.
Η αναγνώριση της ύπαρξης του στίγματος για τη μοναξιά επικυρώνεται με τον ποιο έντονο τρόπο όταν κάθε πολιτεία αναλαμβάνει πρωτοβουλίες για τη μείωσή του. Κάτι αντίστοιχο έγινε το 2019 στο Ηνωμένο Βασίλειο μέσω της σχετικής εκστρατείας που ξεκίνησε ο τότε υπουργός μοναξιάς Mims Davies. Και μόνο φυσικά ότι υπάρχει υπουργός για το θέμα αυτό, έχει τεράστια σημασία.
Κοινωνικά δίκτυα και μοναξιά
Η σχέση των κοινωνικών δικτύων με τη μοναξιά είναι πιο σύνθετη από την απλή ιδέα ότι η περισσότερη χρήση του διαδικτύου μας κάνει περισσότερο ή λιγότερο μόνους. Η ψηφιακή επικοινωνία μπορεί να βοηθήσει στη διατήρηση υπαρχουσών σχέσεων, στην επικοινωνία με ανθρώπους που βρίσκονται μακριά και στη δημιουργία νέων κοινωνικών επαφών. Μπορεί όμως και να λειτουργήσει διαφορετικά όταν αντικαθιστά συστηματικά τη διά ζώσης επαφή ή όταν η χρήση γίνεται καταναγκαστική και προβληματική.
Τα νεότερα ερευνητικά δεδομένα ενισχύουν ακριβώς αυτή τη διάκριση. Μετα-ανάλυση 59 μελετών με περισσότερους από 81.000 εφήβους και νέους ενήλικες έδειξε ότι ο απλός χρόνος χρήσης των social media είχε μόνο πολύ μικρή συσχέτιση με τη μοναξιά, ενώ η προβληματική χρήση παρουσίαζε σαφώς ισχυρότερη σχέση. Επομένως, φαίνεται ότι δεν έχει σημασία μόνο πόσο χρόνο περνά κάποιος στα κοινωνικά δίκτυα, αλλά και πώς τα χρησιμοποιεί, τι αναζητά σε αυτά και τι θέση καταλαμβάνουν σε σχέση με τις υπόλοιπες κοινωνικές του σχέσεις.
Υπό αυτή την έννοια, τα κοινωνικά δίκτυα μπορούν άλλοτε να λειτουργούν ως μέσο πραγματικής κοινωνικής σύνδεσης και άλλοτε ως υποκατάστατό της. Η κατεύθυνση της σχέσης επίσης δεν είναι πάντοτε σαφής: η προβληματική χρήση μπορεί να συνδέεται με περισσότερη μοναξιά, αλλά και ένας άνθρωπος που ήδη αισθάνεται μόνος μπορεί να καταφεύγει περισσότερο στην ψηφιακή επικοινωνία.
Επίσης, οι άνθρωποι μπορεί να φαίνονται σαν να αλληλεπιδρούν μεταξύ τους, αλλά πόσο ισχύει αυτό όταν «χάνονται» διαρκώς εθισμένοι στα τηλέφωνά τους;
Η διά ζώσης επαφή εμπεριέχει σημαντικά και αναντικατάστατα συστατικά που λείπουν από τη διαδικτυακή. Τα ασυνείδητα κομμάτια της επικοινωνίας όπως η γλώσσα του σώματος υποβαθμίζονται ή χάνονται τελείως όταν υπάρχει απόσταση, όπως και η δυνατότητα άμεσης φυσικής επαφής (αγκαλιά, χάδι) η οποία έχει σημασία για το ευζείν. Η αίσθηση της αφής αντιπροσωπεύει το πιο άμεσο και οικείο κανάλι επικοινωνίας και ένα ισχυρό μέσο σύνδεσης μεταξύ του εαυτού μας και των άλλων.
Τι κάνουμε για τη μοναξιά
Η μοναξιά έχει αποκτήσει τα τελευταία χρόνια πολύ μεγαλύτερη θέση στη συζήτηση για τη δημόσια υγεία. Ο όρος «επιδημία μοναξιάς» χρησιμοποιείται συχνά, χωρίς όμως να σημαίνει ότι έχει τεκμηριωθεί μια ομοιόμορφη αύξηση της μοναξιάς σε όλες τις χώρες, τις ηλικίες και τις χρονικές περιόδους. Αυτό που γνωρίζουμε με μεγαλύτερη βεβαιότητα είναι ότι το πρόβλημα είναι συχνό, αφορά όλες τις ηλικίες και συνδέεται με σημαντικές επιπτώσεις στην ψυχική και σωματική υγεία. Η πανδημία του COVID-19 επιβάρυνε την κοινωνική απομόνωση και τη μοναξιά για μεγάλο μέρος του πληθυσμού, αλλά το φαινόμενο προϋπήρχε και δεν μπορεί να αποδοθεί αποκλειστικά σε αυτήν.
Κάποια χαρακτηριστικά προσωπικότητας πιθανώς να δημιουργούν προδιάθεση προς μοναξιά, όπως ντροπαλότητα, εξαρτητικότητα, νευρωτισμός, φόβος απόρριψης και αρνητικής αξιολόγησης. Προσχηματισμένες αντιλήψεις ότι οι άλλοι δε θα μας καταλάβουν, ότι δεν μπορούμε να τους εμπιστευτούμε κ.α. δημιουργούν εσωτερικούς φραγμούς στην αναζήτηση σχέσεων. Οι αντιλήψεις μας για το πως θα κρίνουν οι άλλοι τη μοναξια μας επίσης παίζουν ρόλο όπως προαναφέραμε. Από την άλλη πλευρά κάποιοι άνθρωποι φοβούνται να μένουν μόνοι τους.
Η μοναξιά προβλέπεται έντονα από κοινωνικούς καθοριστικούς παράγοντες που δημιουργούν κοινωνική απομόνωση όπως :
- αλλαγές στη ζωή μας π.χ. τόπος διαβίωσης (Buecker, Denissen et al., 2020), εργασίας
- οι συνθήκες ζωής μας (π.χ. ζώντας μόνος, φροντίδα για ένα μέλος της οικογένειας),
- ανεργία
- στην κοινωνικοοικονομική μας κατάσταση,
- ως μέλη εθνικής μειονότητας ή άλλα ομάδες με υψηλότερο ρίσκο (Lasgaard et al., 2016),
- εμπειρίες με εκφοβισμό ή διακρίσεις (Priest et al., 2017),
- αναπηρία
Πρόκειται για εξωτερικά αίτια σε μεγάλο βαθμό μη ελεγχόμενα. Υπό αυτή την έννοια δε θα πρέπει να στιγματίζεται το άτομο ως υποχρεωτικά και απόλυτα υπεύθυνο που νιώθει μόνο, όπως και δε θα πρέπει να αγνοούνται οι κοινωνικοί αυτοί παράγοντες από οποιοδήποτε ειδικό ή θεσμικό φορέα αναλύει και προτείνει μέτρα ανακούφισης από τη μοναξιά.
Η απομόνωση απέκτησε κοινωνική επικύρωση κατά την πανδημία του covid-19 γιατί έγινε παροδικά βασικό μέσο προστασίας της ζωής των ανθρώπων. Τα lockdowns ως αναγκαίο κακό συνέβαλαν στην αύξηση της μοναξιάς. Το να βρεθούν τα «σωστά πατήματα» σε αυτή την κατάσταση δε θεωρείται αυτονόητο και ακόμη και σήμερα πολλοί άνθρωποι δυσκολεύονται να επανέλθουν στην πρότερη κοινωνική τους δραστηριότητα.
Όπως η συμβουλή «μην αγχώνεσαι» δεν έχει μεγάλο νόημα για αυτόν που αγχώνεται, με τον ίδιο τρόπο δεν είναι τόσο απλό για τον άνθρωπο που βιώνει παρατεταμένη μοναξιά να «βρει παρέα».
Τι μπορεί πραγματικά να βοηθήσει στη μοναξιά
Δεν υπάρχει μία λύση για τη μοναξιά, επειδή δεν υπάρχει και μία μοναξιά. Σε έναν άνθρωπο το κύριο πρόβλημα μπορεί να είναι η πραγματική έλλειψη κοινωνικών επαφών, σε έναν άλλο η απώλεια μιας σημαντικής σχέσης και σε έναν τρίτο η δυσκολία να αισθανθεί ασφάλεια, εγγύτητα ή εμπιστοσύνη ακόμη και όταν υπάρχουν άνθρωποι γύρω του.
Γι’ αυτό και η απλή αύξηση των κοινωνικών επαφών δεν αρκεί πάντοτε. Όταν το βασικό πρόβλημα είναι η αντικειμενική κοινωνική απομόνωση, μπορεί να βοηθούν παρεμβάσεις που δημιουργούν πραγματικές ευκαιρίες για επαφή, συμμετοχή και κοινωνική υποστήριξη. Όταν αντίθετα κυριαρχεί η υποκειμενική εμπειρία της μοναξιάς, μπορεί να χρειάζεται να αντιμετωπιστούν παράγοντες όπως το κοινωνικό άγχος, ο φόβος απόρριψης, οι αρνητικές προσδοκίες από τις σχέσεις ή επαναλαμβανόμενα διαπροσωπικά μοτίβα.
Τα τελευταία χρόνια έχουν αυξηθεί σημαντικά και οι έρευνες για τις παρεμβάσεις κατά της μοναξιάς. Μια μεγάλη μετα-ανάλυση 280 μελετών βρήκε συνολικά μικρή έως μέτρια μείωση της μοναξιάς, με τις ψυχολογικές παρεμβάσεις να εμφανίζουν από τα πιο σταθερά αποτελέσματα. Παράλληλα, οι παρεμβάσεις κοινωνικής σύνδεσης φαίνεται να έχουν περισσότερο νόημα όταν το πρόβλημα είναι η ίδια η κοινωνική απομόνωση. Ωστόσο, η ποιότητα των διαθέσιμων δεδομένων δεν είναι ακόμη αρκετή ώστε να θεωρήσουμε ότι υπάρχει μία θεραπευτική προσέγγιση που λειτουργεί για όλους.
Η ουσιαστική αντιμετώπιση της μοναξιάς επομένως χρειάζεται πρώτα να απαντήσει σε ένα διαφορετικό ερώτημα: τι είναι αυτό που κάνει τον συγκεκριμένο άνθρωπο να αισθάνεται μόνος;
Η καλύτερη κατανόηση της μοναξιάς μάς επιτρέπει σήμερα να διακρίνουμε σαφέστερα τη μοναξιά, την κοινωνική απομόνωση και την επιλεγμένη μοναχικότητα, καταστάσεις που μπορεί να συνυπάρχουν, αλλά δεν ταυτίζονται. Η υποστήριξη του ανθρώπου που υποφέρει από χρόνια μοναξιά είναι σημαντική, αλλά εξίσου σημαντικό είναι να μην αντιμετωπίζουμε ένα σύνθετο κοινωνικό φαινόμενο αποκλειστικά ως ατομικό ψυχολογικό πρόβλημα. Οι συνθήκες κατοικίας και εργασίας, η οικονομική ανασφάλεια, η δυνατότητα συμμετοχής στην κοινότητα, οι διακρίσεις και η πρόσβαση σε χώρους κοινωνικής σύνδεσης αποτελούν επίσης μέρος του προβλήματος και επομένως μέρος των λύσεων για την άρση του περίπλοκου προβλήματος της παρατεταμένης μοναξιάς.
Σπύρος Καλημέρης Ψυχίατρος Ψυχοθεραπευτής