Ψυχοσωματικά συμπτώματα & Σωματοποίηση: Ενημέρωση & Αντιμετώπιση

Αναρωτιέστε τι είναι τα ψυχοσωματικά συμπτώματα και πώς συνδέονται με τη σωματοποίηση; Σε αυτό το άρθρο, θα εξερευνήσουμε αυτό το συχνό φαινόμενο, εξηγώντας πώς ψυχολογικοί παράγοντες μπορούν να εκδηλωθούν ως σωματικά προβλήματα. Θα αναλύσουμε τα αίτια, τις διαταραχές που σχετίζονται με αυτά και τις σύγχρονες θεραπευτικές προσεγγίσεις.

Τι είναι τα ψυχοσωματικά συμπτώματα;

Ψυχοσωματικά είναι τα σωματικά συμπτώματα που δεν ανευρίσκεται παθολογικό αίτιο, αντιθέτως εντοπίζεται σύνδεσή τους με ψυχολογικά αίτια και ψυχικές διαταραχές, όπως το άγχος. Αυτά τα συμπτώματα δεν είναι “της φαντασίας” του ατόμου, αλλά βιώνονται πραγματικά και μπορούν να προκαλέσουν σημαντική ταλαιπωρία.

Σωματοποίηση: Όταν το άγχος και άλλα συναισθήματα εκφράζονται σωματικά

Η σωματοποίηση είναι η ψυχολογική διαδικασία κατά την οποία ψυχολογική ή συναισθηματική δυσφορία εκδηλώνεται ως σωματικά συμπτώματα, χωρίς οργανική αιτία

Η σωματοποίηση άγχους για παράδειγμα είναι ένα πολύ κοινό φαινόμενο και συχνά οι άνθρωποι αναρωτιούνται που χτυπάνε τα ψυχοσωματικά σε αυτές τις περιπτώσεις. Συνηθέστερα, εκδηλώνονται ως:

• Γαστρεντερικές ενοχλήσεις : Πόνος στο στομάχι από άγχος, ανακατωσούρα, φούσκωμα, ευερέθιστο έντερο.
• Μυοσκελετικοί πόνοι : Πόνος στην πλάτη ψυχοσωματικός, πονοκέφαλοι, μυϊκή τάση.
• Καρδιαγγειακά συμπτώματα : Ταχυκαρδία, αίσθημα παλμών, βάρος στο στήθος.
• Νευρολογικά συμπτώματα : Κεφαλαλγία από άγχος, ζάλη, μουδιάσματα.

Είναι σημαντικό να διευκρινίσουμε ότι ενώ άγχος και στρες έχουν ούτως ή άλλως κάποια σωματική έκφραση ως βιολογικές διαδικασίες, στη σωματοποίηση τα ψυχοσωματικά συμπτώματα αποκτούν συνήθως χρόνια μορφή.

Δεν Είναι “Μόνο στο Μυαλό Σας” ή “Στη Φαντασία Σας“

Χρειάζεται να τονίζεται συχνά ότι η μη ανεύρεση παθολογικής αιτίας σε συμπτώματα που βιώνει ένας άνθρωπος δε σημαίνει ότι αυτά είναι της φαντασίας του ή τα βγάζει από το μυαλό του ή υποκρίνεται ή θέλει να αποφύγει κάτι οπωσδήποτε.

Ο άνθρωπος αυτός αισθάνεται τα συμπτώματα αυτά και ως επί το πλείστον υποφέρει από αυτά. Οι σωματικές και ψυχικές λειτουργίες είναι στενά συνδεδεμένες και συστήματα του οργανισμού όπως το γαστρεντερικό, το ενδοκρινικό, το ανοσολογικό, το κυκλοφορικό, το δέρμα κ.α. ενεργοποιούνται σε κατάσταση στρες.

Σε ορισμένους ανθρώπους, υπάρχει μια αυξημένη τάση εμφάνισης ψυχοσωματικών προβλημάτων που δεν διαγιγνώσκονται εύκολα και προκαλούνται και επιδεινώνονται από το στρες.

Προσοχή: Η μη εύρεση οργανικών αιτίων δεν συνεπάγεται αυτόματα ότι τα συμπτώματα είναι ψυχοσωματικά. Ωστόσο, η σωματοποίηση είναι πιο συχνή σε άτομα με επιβαρυμένη ψυχική υγεία, ιστορικό τραύματος ή προβληματικές διαπροσωπικές σχέσεις.

Θυμηθείτε ότι αγχώδεις διαταραχές και κατάθλιψη συχνά έχουν και σωματικές εκδηλώσεις, ενώ υπάρχουν και συγκεκριμένες παθήσεις όπως η ινομυαλγία που εκδηλώνονται κυρίως σωματικά.

Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τις συγκεκριμένες σωματικές εκδηλώσεις του άγχους, μπορείτε να διαβάσετε το σχετικό μας άρθρο για τα σωματικά συμπτώματα του άγχους.

---

Διάγνωση ψυχοσωματικών διαταραχών

Η ετικέτα «ψυχοσωματικό» για επίμονα σωματικά συμπτώματα χωρίς ανευρεθείσα αιτία δεν αποτελεί κατάλληλη διαγνωστική διαδικασία και ενέχει σημαντικούς κινδύνους για διαγνωστικά σφάλματα και στιγματισμό.

Επιστημονικά και διαγνωστικά κριτήρια

• Η απουσία ανιχνεύσιμης οργανικής αιτίας δεν επαρκεί για τη διάγνωση ψυχιατρικής ή ψυχοσωματικής διαταραχής. Η διάγνωση πρέπει να βασίζεται σε θετικά κλινικά ευρήματα και ολοκληρωμένη ψυχιατρική αξιολόγηση, όχι απλώς στον αποκλεισμό οργανικών αιτιών.
• Η βιαστική ετικέτα «ψυχοσωματικό» μπορεί να οδηγήσει σε λανθασμένη διάγνωση, καθυστερημένη ή ακατάλληλη θεραπεία και στιγματισμό του ασθενούς

Βέλτιστη διαγνωστική προσέγγιση

• Απαιτείται διεπιστημονική, βιοψυχοκοινωνική αξιολόγηση με σεβασμό στην εμπειρία του ασθενούς και αναγνώριση της αβεβαιότητας.
• Η διάγνωση ψυχοσωματικής διαταραχής πρέπει να βασίζεται σε σαφή ψυχολογικά ή ψυχιατρικά ευρήματα και όχι στην απουσία οργανικής νόσου
• Η επικοινωνία με τον ασθενή πρέπει να είναι επικυρωτική, χωρίς να υπονοεί ότι τα συμπτώματα είναι «φανταστικά» ή «υποκριτικά» 

Μάθετε για τη διαγνωστική επισκίαση, φαινόμενο που μπορεί να έχει συνέπειες στη διάγνωση και κατάλληλη θεραπεία πολλών ανθρώπων.

Αίτια Σωματοποίησης και Ψυχοσωματικών Διαταραχών

Πολλοί παράγοντες μπορούν να συμβάλλουν στην ανάπτυξη σωματοποίησης και ψυχοσωματικών διαταραχών:

• Γενετική και Βιολογική Προδιάθεση : Αυξημένη ευαισθησία στον πόνο. Για παράδειγμα νέες έρευνες δείχνουν ενδείξεις για δυσλειτουργική επεξεργασία του πόνου στον εγκέφαλο σε ασθενείς με ινομυαλγία.
• Πολιτισμικό υπόβαθρο : Υποτίμηση των ψυχικών έναντι των σωματικών εκδηλώσεων.
• Πρώιμες τραυματικές εμπειρίες : κακοποίηση, βία, στέρηση στην παιδική ηλικία
• Μαθησιακοί/Γνωσιακοί Παράγοντες: Επίτευξη προσοχής μέσω ασθένειας, αντίληψη ασθένειας, αυξημένη εστίαση προσοχής σε ιδιοδεκτικές σωματικές αισθήσεις, απουσία ενίσχυσης μη σωματικών εκδηλώσεων του στρες
• Καταπίεση και μη έκφραση του συναισθήματος σε προβληματικές σχέσεις

---

Τι είναι οι διαταραχές σωματικών συμπτωμάτων (σωματόμορφες)

Οι διαταραχές σωματικών συμπτωμάτων αποτελούν μια ξεχωριστή κατηγορία ψυχικών διαταραχών όπου η κύρια εκδήλωση είναι σωματική. Η διάγνωση βασίζεται στην παρουσία σωματικών συμπτωμάτων χωρίς οργανική αιτιολογία.

Σύμφωνα με τα Νέα Διαγνωστικά Κριτήρια (DSM-5):

• Διαταραχή Σωματικών Συμπτωμάτων (Σωματοποιητική Διαταραχή): Ένα ή περισσότερα σωματικά συμπτώματα που συνοδεύονται από υπερβολική ανησυχία και ενασχόληση.
• Υστερία (Διαταραχή Μετατροπής) – Διαταραχή Λειτουργικών Νευρολογικών Συμπτωμάτων: Νευρολογικά συμπτώματα χωρίς οργανική αιτία.
• Υποχονδρίαση – Διαταραχή Άγχους Ασθένειας: Έντονη ενασχόληση με την πιθανότητα ύπαρξης σοβαρής ασθένειας.
• Ψυχολογικοί Παράγοντες που Επηρεάζουν Άλλες Ιατρικές Καταστάσεις: Ψυχολογικοί παράγοντες επιδεινώνουν μια υπάρχουσα ιατρική κατάσταση.
• Πλασματική Διαταραχή (Factitious Disorder): Εσκεμμένη υπόκριση/μίμηση σωματικών ή/και ψυχολογικών συμπτωμάτων ανεξαρτήτως ατομικού όφελους και χωρίς επίγνωση των κινήτρων που τους οδηγούν σε αυτή τη συμπεριφορά. Η διαταραχή μπορεί να φτάσει στο σημείο της εσκεμμένης πρόκλησης συμπτωμάτων στο ίδιο το άτομο (π.χ. με κρυφή λήψη φαρμάκων) ή σε άλλο υπό τη φροντίδα του.

Χρόνιες ψυχοσωματικές διαταραχές

Ορισμένες χρόνιες καταστάσεις συχνά συνδέονται με ψυχολογικούς παράγοντες:

• Κεφαλαλγία / ημικρανία
• Ευερέθιστο έντερο (σπαστική κολίτιδα)
• Έλκος
• Ψωρίαση
• Ρευματοειδής αρθρίτιδα
• Δερματοπάθειες π.χ. έκζεμα, νευροδερματίτιδα
• Ινομυαλγία

---

Πολλές έρευνες υπογραμμίζουν τη σύνδεση μεταξύ χρόνιου στρες ή τραυματικών εμπειριών και της εμφάνισης σοβαρών ασθενειών, συμπεριλαμβανομένων διαφόρων μορφών καρκίνου, καρδιαγγειακών νοσημάτων και αυτοάνοσων νοσημάτων. Το ψυχικό τραύμα μπορεί να οδηγήσει σε βιολογικές ανισορροπίες που πυροδοτούν σωματικές παθήσεις.

Η ψυχοσωματική ιατρική αναδεικνύεται ως κλειδί στην αντιμετώπιση πολλών σοβαρών ασθενειών, τονίζοντας την ανάγκη για μια ολιστική προσέγγιση που ενσωματώνει τη σωματική και την ψυχική υγεία.

---

Πως η ψυχική υγεία επηρεάζει τη σωματική υγεία

Υπάρχει μια αμφίδρομη σχέση μεταξύ σωματικών και ψυχικών παθήσεων. Η ψυχική υγεία επηρεάζει τη σωματική μέσω ψυχολογικών και βιολογικών μηχανισμών που μπορούν να επιδεινώσουν ή να προκαλέσουν ιατρικές καταστάσεις.

Πολλές ψυχικές διαταραχές εκδηλώνονται με σωματικά συμπτώματα. Για παράδειγμα, ο πόνος στο στομάχι και το έντερο είναι κοινές σωματικές εκδηλώσεις του άγχους. Μυοσκελετικοί πόνοι χωρίς οργανική αιτία μπορεί να εμφανιστούν σε άτομα με κατάθλιψη.

Οι ασθενείς περιγράφουν αυτούς τους πόνους με ποικίλους τρόπους, όπως “πόνος στην κοιλιά που έρχεται και φεύγει”, “πόνοι στο στήθος και την πλάτη”, “πόνος στο στομάχι ψηλά στο κέντρο”, “ανακάτεμα στο στομάχι” κ.ά. Όταν οι ιατρικές εξετάσεις δεν αποκαλύπτουν κάποια παθολογία, η ψυχιατρική και η ψυχολογική υποστήριξη μπορεί να είναι πολύτιμη.

Ένας βασικός μηχανισμός είναι το χρόνιο στρες, το οποίο μπορεί να διαταράξει τους ομοιοστατικούς μηχανισμούς του σώματος και να οδηγήσει στην ανάπτυξη υποκείμενων παθολογιών.

Όταν υπάρχει ένα πρόβλημα σωματικής υγείας (π.χ., διαβήτης, στεφανιαία νόσος), η πορεία της νόσου μπορεί να επηρεαστεί από ψυχολογικούς και συμπεριφορικούς παράγοντες, όπως:

• Σχετιζόμενες με το στρες αντιδράσεις και δυσλειτουργικοί μηχανισμοί διαχείρισης.
• Ψυχολογικά και ψυχιατρικά συμπτώματα που οφείλονται σε ψυχική διαταραχή.
• Στοιχεία προσωπικότητας (επιθετικότητα, δυσπροσαρμοστικά πρότυπα συναναστροφής, προσωπικότητα τύπου Α, τύπου C).
• Αδιευκρίνιστοι παράγοντες (πολιτισμικοί, θρησκευτικοί).
• Επίμονες δυσπροσαρμοστικές συμπεριφορές σε θέματα υγείας (σεξ χωρίς προφύλαξη, κακή διατροφή, κάπνισμα, έλλειψη άσκησης, άρνηση εμβολιασμού).

Για να θεωρηθεί ότι υπάρχει αρνητική αλληλεπίδραση, θα πρέπει να υπάρχει:

• Χρονική συσχέτιση μεταξύ της εμφάνισης ή της επιδείνωσης της νόσου και αυτών των παραγόντων.
• Παρεμπόδιση της σωστής θεραπείας.
• Επιβάρυνση μέσω επιπρόσθετων κινδύνων για την υγεία.
• Μεταβολή της υποκείμενης παθοφυσιολογίας.

---

Πρόσφατες εξελίξεις στην ψυχοσωματική ιατρική

Πρόσφατες έρευνες φωτίζουν τις βιολογικές οδούς μέσω των οποίων η ψυχική κατάσταση επηρεάζει τη σωματική υγεία:

• Σε πρόσφατη έρευνα καταδεικνύεται ότι η φλεγμονή των αεραγωγών που παρατηρείται στο άσθμα μπορεί να επηρεάσει τη νευρωνική δραστηριότητα μέσω μιας συγκεκριμένης νευροφλεγμονώδους οδού, η οποία μπορεί να οδηγήσει σε δυσμενείς συναισθηματικές και γνωστικές επιπτώσεις.
• Τα αποτελέσματα μιας άλλης μελέτης αποκάλυψαν ευρέως διαδεδομένους γενετικούς τόπους, κοινούς μεταξύ γαστρεντερικών ασθενειών και ψυχιατρικών διαταραχών σε όλο το γονιδίωμα. Το εύρημα αυτό όχι μόνο υποστηρίζει την θεώρηση του άξονα έντερο-εγκέφαλος (Gut Brain Axis) ως κοινή γενετική βάση για αυτές τις παθήσεις, αλλά παρέχει επίσης νέες προοπτικές για την ταυτόχρονη παρέμβαση και θεραπεία τους.
• Άλλη μελέτη αποκαλύπτει ένα πρόσφατα ανακαλυφθέν νευροβιολογικό μονοπάτι μεταξύ εγκεφάλου και στομάχου που εμπλέκεται στις δυσμενείς επιδράσεις του στρες στη γαστρική λειτουργία μέσω του πνευμονογαστρικού νεύρου, ανοίγοντας το δρόμο για περαιτέρω διερεύνηση των συνδέσεων μεταξύ του εγκεφάλου και των σπλαχνικών οργάνων.

---

Τι μπορείτε να κάνετε για τα ψυχοσωματικά συμπτώματα

• Ιατρική διερεύνηση
• Φαρμακευτική αγωγή
• Ψυχοθεραπεία
• Επανεκτίμηση σχέσεων που μπορεί να ευθύνονται
• Αλλαγή συνηθειών που μπορεί να ευθύνονται

Θεραπεία για τα ψυχοσωματικά συμπτώματα

Οι ασθενείς με σωματοποίηση και ψυχοσωματικά συμπτώματα συχνά επισκέπτονται πολλούς ιατρούς διαφορετικών ειδικοτήτων πριν καταλήξουν (αν καταλήξουν) σε ψυχίατρο.

Διαταραχές όπως οι σωματόμορφες ή η υποχονδρίαση είναι εξαιρετικά δυσάρεστες για τους ασθενείς, τις οικογένειές τους και τους γιατρούς τους.

Είναι συχνό φαινόμενο η αλλαγή θεράποντος ιατρού λόγω της “θυμωμένης απογοήτευσης” του ασθενούς από την αίσθηση ότι ο γιατρός δεν παίρνει στα σοβαρά το πρόβλημά του. Η μειωμένη ενημερότητα και η υποβάθμιση των ψυχικών παραγόντων από ορισμένους επαγγελματίες υγείας συμβάλλουν σε αυτό.

Το γεγονός ότι οι ψυχικές εκδηλώσεις δεν είναι πάντα εμφανείς δυσκολεύει την έναρξη ψυχιατρικής ή ψυχοθεραπευτικής θεραπείας για πολλούς “ψυχοσωματικούς” ασθενείς. Η ψυχοθεραπεία, ωστόσο, θα μπορούσε συχνά να προσφέρει σημαντική βοήθεια στην αντιμετώπιση των σωματόμορφων διαταραχών.

Ένα χαρακτηριστικό της διαταραχής σωματικών συμπτωμάτων μπορεί να είναι η μεγαλοποίηση της σοβαρότητας των συμπτωμάτων από το άτομο, η οποία συνοδεύεται από ποικίλες γνωσιακές, συμπεριφορικές και συναισθηματικές αντιδράσεις στο σωματικό πρόβλημα. Αυτό δημιουργεί έναν φαύλο κύκλο λόγω της αυτονόμης διέγερσης και χρήζει αντιμετώπισης μέσω της γνωσιακής συμπεριφορικής ψυχοθεραπείας.

Βασική φαρμακευτική προσέγγιση είναι τα αντικαταθλιπτικά φάρμακα.

Στην καθημερινή ιατρική και ψυχιατρική πράξη, υπάρχει συνήθως αλληλοεπικάλυψη και διάφοροι συνδυασμοί των καταστάσεων που περιγράφηκαν. Οι ασθενείς συχνά παγιδεύονται σε ένα σύνθετο “κουβάρι” συμπτωμάτων και δυσλειτουργικών στάσεων των ίδιων και του περιβάλλοντός τους, το οποίο γίνεται πιο δύσκολο να αντιμετωπιστεί όσο περισσότερο χρόνιο γίνεται.

Η κατανόηση της σωματοποίησης είναι μια δια βίου πρόκληση για την επιστήμη με εμπόδια και αργή πρόοδο.

Η έλευση των τεχνικών απεικόνισης του εγκεφάλου στη μελέτη παθήσεων που σχετίζονται με την καρδιαγγειακή ρύθμιση, τον χρόνιο πόνο και τις λειτουργικές γαστρεντερικές διαταραχές σηματοδοτεί μια νέα εποχή στην έρευνα της ψυχοσωματικής ιατρικής.

Η διέξοδος από αυτές τις σύνθετες καταστάσεις αλληλεπίδρασης ψυχικής και σωματικής υγείας μπορεί να επιτευχθεί με την αφιέρωση επαρκούς χρόνου και κατάλληλης καθοδήγησης από τον ψυχίατρο, συχνά σε συνεργασία με ιατρούς άλλων ειδικοτήτων.

Η έγκαιρη αναζήτηση βοήθειας από έναν ειδικό ψυχικής υγείας, όπως ένας ψυχολόγος ή ένας ψυχίατρος, είναι ζωτικής σημασίας για την αποτελεσματική αντιμετώπιση των ψυχοσωματικών συμπτωμάτων και τη βελτίωση της ποιότητας ζωής.

Σημαντικά Σημεία:

• Είναι σημαντικό να αρχίσουμε να βλέπουμε την ψυχική και τη σωματική υγεία όσο το δυνατόν πιο ενιαία.
• Είναι σημαντικό να έχουμε την κατάλληλη πληροφόρηση για αυτό που μας συμβαίνει, ώστε να αίρονται παρερμηνείες, καταστροφικές εκτιμήσεις και άρνηση.
• Είναι σημαντικό να μην προβαίνουμε σε βεβιασμένες κινήσεις, αλλά ούτε και να αφήνουμε τις καταστάσεις να λιμνάζουν σε χρόνια παθολογία.
• Και είναι σημαντικό να αντιληφθούμε ότι η διαταραχή της σωματικής και ψυχικής κατάστασης του ανθρώπου είναι πολύ πιο συχνή από ό,τι κάποτε νομίζαμε, ανεξάρτητα από το τι φαίνεται και τι όχι.

Σε αυτό τελικά, μάλλον οι άνθρωποι είναι πιο ίδιοι μεταξύ τους παρά διαφορετικοί.

---

Συχνές Ερωτήσεις (FAQ):

• Μπορούν τα ψυχοσωματικά συμπτώματα να είναι πολύ έντονα; Ναι πραγματικά μπορεί να προκαλέσουν σημαντική δυσφορία.
• Τι διαφορά έχει η σωματοποίηση από την υποχονδρίαση; Σε αντίθεση με τη σωματοποίηση όπου τα ψυχοσωματικά συμπτώματα είναι το κύριο πρόβλημα, στην υποχονδρίαση η έμφαση είναι στον φόβο της ασθένειας και στην λανθασμένη ερμηνεία φυσιολογικών σωματικών αισθήσεων ή ήπιων συμπτωμάτων ως ένδειξη σοβαρής πάθησης.
• Υπάρχουν εξετάσεις που μπορούν να δείξουν αν τα συμπτώματά μου είναι ψυχοσωματικά; Η διάγνωση γίνεται συνήθως με τον αποκλεισμό οργανικών αιτιών KAI την αξιολόγηση των ψυχολογικών παραγόντων.
• Μπορεί η ψυχοθεραπεία να βοηθήσει στα σωματικά συμπτώματα; Ναι, η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει στην κατανόηση και τη διαχείριση των ψυχολογικών παραγόντων που συμβάλλουν στα σωματικά συμπτώματα.
• Ποιος είναι ο καλύτερος τρόπος αντιμετώπισης των ψυχοσωματικών συμπτωμάτων; Συνδυασμός ψυχοθεραπείας, φαρμακευτικής αγωγής, αλλαγές τρόπου ζωής και επανεκτίμηση σχέσεων.

---

Πηγές

Persistent physical symptoms: definition, genesis, and management

What should we say to patients with symptoms unexplained by disease? The “number needed to offend”

Psychosomatics: Communication of the Central Nervous System through Connection to Tissues, Organs, and Cells