Burnout: Μιλάμε για το σύνδρομο επαγγελματικής εξουθένωσης

Η επαγγελματική εξουθένωση είναι ένα σύνδρομο που θεωρείται ότι προκύπτει από το χρόνιο εργασιακό στρες που δεν έχει αντιμετωπιστεί επιτυχώς. Χαρακτηρίζεται από τρεις βασικές διαστάσεις : αισθήματα ενεργειακής εξάντλησης, αυξημένη ψυχική απόσταση από την εργασία και μειωμένη επαγγελματική αποτελεσματικότητα.

Η επαγγελματική εξουθένωση περιλαμβάνεται στην 11η αναθεώρηση της Διεθνούς Ταξινόμησης Ασθενειών (ICD-11) όχι ως ιατρική κατάσταση, αλλά ως επαγγελματικό φαινόμενο (WHO 2019).

Το σύνδρομο επαγγελματικής εξουθένωσης συνδέθηκε αρχικά με τους επαγγελματίες υγείας, αλλά έχει φανεί ότι δυνητικά μπορεί να επηρεάσει οποιονδήποτε εργαζόμενο.

Σε πολύ πρόσφατη έρευνα που δημοσιεύτηκε τα δύο τρίτα των εργαζομένων αναφέρουν επαγγελματική εξουθένωση.

---

Συμπτώματα του συνδρόμου burnout

• Συναισθηματική εξάντληση, ένα αίσθημα συναισθηματικού αδειάσματος
• Σωματική κόπωση, απώλεια ενέργειας μειωμένη διάθεση, προβλήματα ύπνου, ψυχοσωματικά.
• Αποστασιοποίηση, δηλαδή η εγκαθίδρυση απρόσωπων σχέσεων, ο κυνισμός, η ψυχική απομάκρυνση ή/και η αρνητική στάση του επαγγελματία ιδίως ως προς τους ανθρώπους (συναδέλφους και πελάτες), αλλά και το εργασιακό του αντικείμενο.
• Μειωμένη απόδοση, δηλαδή η αίσθηση χαμηλής αυτοεκτίμησης και περιορισμένης προσωπικής επίτευξης που έχει ο εργαζόμενος στην εργασία του.
• Αίσθημα αβοηθησίας

Θα πρέπει να σημειώσουμε ότι το να έχουμε το κάθε ένα ξεχωριστά από τα παραπάνω δε σημαίνει ότι είμαστε σε burnout.

Για παράδειγμα οι περισσότεροι άνθρωποι χρησιμοποιούν το σύνδρομο εξουθένωσης ως συνώνυμο της μεγάλης κούρασης, όμως δεν αρκεί μόνο η κόπωση για να μην είμαστε καλά. Ούτε το να χρησιμοποιεί κάποιος την εργασία του εξαρχής, αποκλειστικά και κυνικά ως μέσο εισοδήματος χωρίς να ενδιαφέρεται ιδιαίτερα για αυτήν, σημαίνει ότι βιώνει οπωσδήποτε αυτό το πρόβλημα.

Το burnout μοιάζει με την κατάθλιψη εμπεριέχοντας στοιχεία αυτής. Αν θέλουμε να βάλουμε μια διαφοροποίηση θα λέγαμε ότι η κατάθλιψη περιλαμβάνει συμπτώματα που δεν περιορίζονται μόνο στο εργασιακό κομμάτι, όπως το σύνδρομο burnout, αλλά σε διάφορους τομείς της ζωής.

---

🔥 Τύποι Burnout

Η επιστημονική κοινότητα έχει αναγνωρίσει διάφορους τύπους burnout, οι οποίοι αντικατοπτρίζουν διαφορετικά μοτίβα συμπεριφοράς και αιτίες:​

1. Burnout λόγω υπερφόρτωσης (Overload)

Εμφανίζεται όταν το άτομο εργάζεται υπερβολικά, συχνά εις βάρος της υγείας και της προσωπικής του ζωής, σε μια προσπάθεια να επιτύχει υψηλούς στόχους ή να ανταποκριθεί σε υπερβολικές απαιτήσεις. Συχνά παρατηρείται σε επαγγέλματα με έντονο ανταγωνισμό ή σε άτομα με τελειομανία, υπερυπευθυνότητα.

2. Burnout λόγω έλλειψης προκλήσεων (Under-challenge)

Αφορά άτομα που αισθάνονται ανία, έλλειψη κινήτρων ή υποτίμηση στο εργασιακό τους περιβάλλον. Η μονοτονία και η απουσία ευκαιριών για ανάπτυξη οδηγούν σε αποστασιοποίηση και απάθεια.

3. Burnout λόγω παραμέλησης (Neglect)

Εμφανίζεται όταν το άτομο αισθάνεται ανίκανο να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις της εργασίας του, συχνά λόγω έλλειψης υποστήριξης ή καθοδήγησης. Αυτό οδηγεί σε συναισθήματα ανεπάρκειας και απογοήτευσης.

---

Κύριες Αιτίες του Burnout

Εργασιακοί Παράγοντες

• Υπερβολικός φόρτος εργασίας
• Χαμηλός έλεγχος επί της εργασίας (έλλειψη αυτονομίας)
• Έλλειψη σαφήνειας ρόλων ή καθοδήγησης
• Ασυνέπεια ή έλλειψη δίκαιης μεταχείρισης
• Ανεπαρκής αμοιβή ή αναγνώριση
• Τοξικό ή συγκρουσιακό εργασιακό περιβάλλον
• Έλλειψη υποστήριξης από συναδέλφους ή προϊσταμένους
• Συνεχής πίεση για παραγωγικότητα / αποτελεσματικότητα

Οργανωτικά και Δομικά Ζητήματα

• Παρατεταμένες ώρες εργασίας χωρίς διαλείμματα
• Απουσία πολιτικών για work-life balance
• Συνεχής αλλαγή στόχων ή απαιτήσεων (ιδίως σε tech/startup περιβάλλοντα)
• Έλλειψη ευκαιριών εξέλιξης ή πρόκλησης

Προσωπικά και Ψυχολογικά Χαρακτηριστικά

• Τελειομανία και υπερβολικά υψηλές προσδοκίες από τον εαυτό
• Έλλειψη δεξιοτήτων συναισθηματικής διαχείρισης
• Χαμηλή αυτοεκτίμηση
• Ανικανότητα θέσης ορίων
• Αδυναμία ανάληψης ελέγχου ή διεκδίκησης αλλαγών
• Συναισθηματική υπερεμπλοκή (συχνή σε φροντιστικά επαγγέλματα)

Εξωτερικοί / Κοινωνικοί Παράγοντες

• Οικογενειακές υποχρεώσεις σε συνδυασμό με εργασία
• Οικονομική αβεβαιότητα
• Κοινωνική απομόνωση ή έλλειψη υποστηρικτικού δικτύου
• Πολιτισμικές προσδοκίες για επιτυχία και αποδοτικότητα

Τεχνολογική Πίεση (digital burnout)

• Συνεχής συνδεσιμότητα (email, Slack, social media)
• Αδυναμία αποσύνδεσης μετά τη δουλειά (no “digital detox”)
• Εργασία από το σπίτι χωρίς σαφή όρια

Μια επιπλέον αιτία για εργασιακή εξουθένωση αποτελεί ο εργασιακός εκφοβισμός (mobbing). Mελέτες δείχνουν ότι το τοξικό εργασιακό περιβάλλον ως αποτέλεσμα εργασιακού εκφοβισμού είναι παράγοντας κινδύνου για burnout.

---

Μελέτες για το burnout

Ορισμένες συνθήκες της εργασίας φαίνεται ότι οδηγούν συχνότερα σε συμπτώματα burnout. Ενδεικτικά, ο μεγάλος όγκος δουλειάς, που θέτει τον εργαζόμενο σε μια μόνιμη κατάσταση αγωνίας και εγρήγορσης για να προλάβει τα deadline, η έλλειψη αναγνώρισης των προσπαθειών του, η χαμηλή ανταμοιβή, καθώς και η έλλειψη ελέγχου αποτελούν συνήθεις επιβαρυντικούς παράγοντες.

Σε πρόσφατη έρευνα αναφέρθηκαν οι εξής κύριοι παράγοντες που συμβάλλουν σε επαγγελματική εξουθένωση :

🔸Υπερβολικές ώρες εργασίας (58%).
🔸Υπερβολικός φόρτος εργασίας (35%).
🔸Δυσκολία εξισορρόπησης της εργασίας και της προσωπικής ζωής (34%).

Σε μια ενδιαφέρουσα μελέτη, ερευνητές από τα Πανεπιστήμια της Ζυρίχης και της Λειψίας δείχνουν ότι οι ασυνείδητες ανάγκες των εργαζομένων – τα λεγόμενα «σιωπηρά κίνητρα» – παίζουν σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη της εξάντλησης.

Οι ερευνητές επικεντρώνονται σε δύο σημαντικά κίνητρα:

• το κίνητρο της δύναμης, δηλαδή την ανάγκη ανάληψης ευθύνης για τους άλλους, τη διατήρηση της πειθαρχίας και τη συμμετοχή σε επιχειρήματα ή διαπραγματεύσεις, προκειμένου να αισθανόμαστε ισχυροί και αυτο-αποτελεσματικοί και
• το κίνητρο της σχέσης, την ανάγκη για θετικές προσωπικές σχέσεις, προκειμένου να αισθανθούμε εμπιστοσύνη, ζεστασιά και ότι ανήκουμε.

Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι η αναντιστοιχία μεταξύ των χαρακτηριστικών της εργασίας και ενός ασυνείδητου κινήτρου μπορεί να προκαλέσει εξάντληση.

---

Διστάζετε να το εκφράσετε;

Αν υποψιάζεστε ότι έχετε burnout ή και γενικά ένα πρόβλημα ψυχικής υγείας, κάπως θα πρέπει να το αναφέρετε στην εργασία σας, παρόλο που μπορεί να ντρέπεστε λόγω στίγματος. Ακολουθούν κάποιοι τρόποι που μπορεί να σας διευκολύνουν

• Θυμηθείτε ότι δεν είναι διαφορετικό να αναφέρετε ένα πρόβλημα σωματικής υγείας
• Γράψτε τι νιώθετε
• Εστιάστε στην παραγωγικότητά σας και στην ικανότητά σας να κάνετε τη δουλειά σας
• Εξαρτάται από εσάς πόσο θέλετε να αποκαλύψετε
• Σκεφτείτε την πιθανότητα να μιλήσει κάποιος άλλος για εσάς
• Το στίγμα και οι διακρίσεις για την ψυχική υγεία «δεν επιτρέπονται» στο χώρο εργασίας εν έτει 2020
• Σκεφτείτε ότι το αφεντικό σας μπορεί να είναι πιο δεκτικό από όσο νομίζετε
• Ελέγξτε τι προσφέρει η εργασία σας προς βοήθειά σας
• Δώστε feedback και μιλήστε.

---

Σύνδρομο burnout θεραπεία

Οι συνέπειες του συνδρόμου επαγγελματικής εξουθένωσης, αν δεν αντιμετωπιστεί κατάλληλα, αφορούν πολλούς τομείς της υγείας επηρεάζοντας το άτομο σωματικά, με συμπτώματα όπως η κόπωση, το έλκος, το ευερέθιστο έντερο, προβλήματα ύπνου κ.α., ψυχολογικά, προκαλώντας αυξημένο άγχος, κατάθλιψη, μειωμένη αυτοπεποίθηση, ευερεθιστότητα, αποξένωση, αδυναμία αντιμετώπισης ανεπιθύμητων καταστάσεων κ.α. και συμπεριφορικά με χαμηλή εργασιακή απόδοση και ικανοποίηση, μειωμένη επικοινωνία, παραίτηση κ.α..

Η εργασία αποτελεί αναπόσπαστο και ουσιαστικό κομμάτι της ζωής μας. Όμως υπό συνθήκες υπερβολικών απαιτήσεων και υπεραπασχόλησης θα επιδράσει αρνητικά στη σωματική και ψυχική μας υγεία. Το γεγονός αυτό σημειώθηκε ιδιαιτέρως την περίοδο της πανδημίας, η οποία κλυδώνισε την παγκόσμια οικονομία και μετέβαλε σε μεγάλο βαθμό τις συνθήκες και τα ωράρια εργασίας, πυροδοτώντας αισθήματα αβεβαιότητας και άγχους σε πολλούς ανθρώπους αναφορικά με το επαγγελματικό τους παρόν και μέλλον.

“Βλάπτουμε τόσο την απόδοση των επιχειρήσεων όσο και την ατομική ευημερία, και αυτό πρέπει να είναι η σαφή έκκληση για να σταματήσουμε. Γίνεται πολύ μεγάλη ζημιά”. Αυτά τα λέει ο κύριος Pfeffer, καθηγητής organizational behavior at Stanford Graduate School of Business στο νέο βιβλίο του.

Η αποδοτικότερη μορφή θεραπείας είναι η πρόληψη. Έτσι, οι εταιρίες μέσω της δόμησης ενός κατάλληλου εργασιακού πλαισίου με ανθρωποκεντρική φιλοσοφία και το κάθε άτομο μέσω της σωματικής άσκησης, της σωστής διατροφής και επαρκούς ξεκούρασης, αλλά και της εξισορρόπησης προσωπικών και επαγγελματικών στόχων με ρεαλιστικά κριτήρια μπορούν να συνδράμουν στην αντιμετώπιση της επαγγελματικής εξουθένωσης και στη διατήρηση της ψυχικής υγείας.

Πολλές φορές βέβαια, η επαγγελματική εξουθένωση μπορεί να έχει ισχυρό αντίκτυπο στην εργασία και την προσωπική ζωή, δημιουργώντας έκπτωση στη λειτουργικότητα και ενόχληση στο άτομο ή στον περίγυρό του και ενδείκνυται η αναζήτηση βοήθειας από ειδικό και η λήψη εξατομικευμένης ψυχοθεραπείας ή/και φαρμάκων με σκοπό την καλύτερη και στοχευμένη αντιμετώπιση.

Η εμπειρία της επαγγελματικής εξουθένωσης δεν είναι στη φαντασία μας και δεν πρέπει να υποβαθμίζεται ως κάτι παροδικό. Χρειάζεται να εμπιστευτούμε αυτό που νιώθουμε και για πόσο καιρό το νιώθουμε, ώστε να μην έχουμε αμφιβολίες. Ακολουθεί το να ενεργήσουμε για να αλλάξουμε τα πράγματα, αλλά αν αυτό τελικά δε συμβεί, η πρώτη και καλύτερη μορφή αυτοφροντίδας είναι η στρατηγική εξόδου ώστε να αποκαταστήσουμε την ψυχική μας ευημερία.

---

Σπύρος Καλημέρης Ψυχίατρος Ψυχοθεραπευτής

---

Πηγές

Maslach, C., Jackson, E.S (1982), Burnout in the Health Professions: A Social Psychological Analysis, Social Psychology of Health and Illness, Hillsdate, NJ: Erlbbaum, 227-251.

Coping with Stress and Types of Burnout: Explanatory Power of Different Coping Strategies

Your Burnout Is Trying to Tell You Something

Here’s how bad burnout has become at work

Azoulay, E., De Waele, J., Ferrer, R., Staudinger, T., Borkowska, M., Povoa, P., … & Pellegrini, M. (2020). Symptoms of burnout in intensive care unit specialists facing the COVID-19 outbreak. Annals of intensive care, 10(1), 1-8.