Κρίση πανικού – Διαταραχή πανικού

Τι είναι κρίση πανικού

Ως κρίση πανικού ορίζεται το ξαφνικό χωρίς προφανή λόγο βίωμα ενός ισχυρού αισθήματος άγχους (πανικός) κατά το οποίο εμφανίζονται και κορυφώνονται μέσα στα επόμενα λεπτά τουλάχιστον 4 από τα ακόλουθα συμπτώματα :

Ποια τα συμπτώματα στην κρίση πανικού;

Πότε εμφανίζεται μια κρίση πανικού;

Μια κρίση πανικού μπορεί να εμφανιστεί σε οποιαδήποτε χρονική στιγμή στο 24ωρο. Ένα 30-45% των περιπτώσεων εμφανίζονται στον ύπνο προκαλώντας απότομη αφύπνιση (νυχτερινές κρίσεις πανικού). Χαρακτηριστικό είναι ότι θα πρωτοεμφανιστεί συνήθως σε ανύποπτο χρόνο, χωρίς να προηγηθεί άμεσο ερέθισμα.

Πόσο διαρκεί μια κρίση πανικού;

Η ίδια η κρίση πανικού συνήθως διαρκεί το πολύ 15-20 λεπτά, παρόλο που μπορεί να δίνει αίσθηση για περισσότερο. Αυτό συμβαίνει γιατί το βίωμα της κρίσης πανικού είναι πολύ έντονο και συχνά χρειάζεται περισσότερος χρόνος να συνέλθουν πολλοί εξ’ αυτών που την παθαίνουν.

Γιατί παθαίνουμε κρίσεις πανικού;

Βιολογικά αίτια

Οι κρίσεις πανικού μπορεί να οφείλονται σε γενική σωματική κατάσταση. Για παράδειγμα παρόμοια συμπτώματα εκδηλώνονται στο πλαίσιο καρδιολογικών παθήσεων, όπως το έμφραγμα, η στηθάγχη, η υπέρταση, αναπνευστικών παθήσεων όπως το άσθμα, νευρολογικών όπως το αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο και η επιληψία και ενδοκρινικές παθήσεις όπως οι θυρεοειδοπάθειες, ο διαβήτης, η υπογλυκαιμία.

Η διαφορική διάγνωση των οργανικών αιτίων της διαταραχής πανικού μπορεί να γίνει εύκολα συνήθως με τη συνεργασία των σχετικών ιατρικών ειδικοτήτων με τον ψυχίατρο.

Για παράδειγμα κάποιος μπορεί να βιώσει μια κρίση πανικού με ισχυρότερο σύμπτωμα ένα “καψιμο στο θωρακα“. Μήπως παθαίνει κάτι σοβαρό από την καρδιά του; Ειδικά αν πρόκειται για την πρώτη εμφάνιση τέτοιου συμπτώματος, δεν είναι ούτε εύκολο ούτε όμως και σκόπιμο να βγουν συμπεράσματα χωρίς τις σχετικές εξετάσεις από καρδιολόγο ή παθολόγο ώστε να αποκλειστεί άλλη αιτία πλην της ψυχιατρικής.

Συνήθως βέβαια σε μια καρδιακή προσβολή : Ο πόνος είναι επίμονος, μπορεί να επιδεινώνεται καθώς περνάει η ώρα, ενώ μπορεί να χτυπάει εκτός από το στήθος και στο χέρι, στον ώμο ή στην πλάτη. Αυτά δε συμβαίνουν σε μια κρίση πανικού, η οποία διαρκεί λίγο και είναι μια αυτοπεριοριζόμενη κατάσταση.

Χρήση ουσιών

Επιπλέον κριση πανικου συχνά εκδηλώνεται μετά από χρήση χόρτου ή άλλων ουσιών όπως η κοκαϊνη, τα ψευδαισθησιογόνα (LSD). Δεν υπάρχει κανόνας όσον αφορά τη βαρύτητα της χρήσης κάνναβης. Άλλοι άνθρωποι παθαίνουν κρίση πανικού με την πρώτη χρήση και άλλοι μπορεί να εμφανίσουν διαταραχή πανικού μετά από χρόνια χρήση κάνναβης. Στερητικό σύνδρομο από κατάχρηση αλκοόλ επίσης μπορεί να φέρει κρισεις πανικου.

Στρες

Παρά το ξαφνικό της εμφάνισης της, η κρίση πανικού σε ποσοστό ~72% (Craske et al.,1990) θα πρωτοεμφανιστεί στο ευρύτερο χρονικό πλαίσιο συναισθηματικής επιβάρυνσης π.χ. ένας χωρισμός, μια απώλεια, η για πρώτη φορά αλλαγή τόπου διαβίωσης, εργασιακά αδιέξοδα κ.α. Επίσης στο πλαίσιο περιστάσεων συστηματικής σωματικής καταπόνησης π.χ. μια έντονη άσκηση, η στέρηση ύπνου, η κατάχρηση καφεΐνης.

Κακοποίηση

Η έκθεση σε σεξουαλική και σωματική κακοποίηση στην παιδική ηλικία συσχετίζεται με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης κρίσεων πανικού αργότερα.

Γενετική

Ορισμένοι άνθρωποι είναι γενετικά πιο επιρρεπείς στην εκδήλωση κρίσεων πανικού έχοντας νευροβιολογικές διασυνδέσεις (π.χ. αμυγδαλή, παραβραγχιακός πυρήνας) υπερεκτίμησης της απειλής.

Σχήμα ευαισθησίας στο άγχος

Βαθύτερες πεποιθήσεις ότι οι εσωτερικές μας αισθήσεις είναι απειλητικές. Καλλιεργείται μια ψυχοβιολογική ετοιμότητα συνεχούς καταγραφής και καταστροφοποίησης των αισθήσεων του σώματός μας.

---

Είναι η κρίση πανικού μια κριση άγχους;

Η κρίση πανικού διαφέρει από την κρίση άγχους στο ότι είναι οξεία και αιφνιδιάζει τον άνθρωπο που την παθαίνει. Επιπλέον έχει μικρότερη διάρκεια, αλλά μπορεί να είναι τρομακτικά έντονη. Συνυπάρχει ενίοτε με αίσθηση επικείμενου θανάτου ή τρέλας. Η κρίση άγχους έρχεται λιγότερο απότομα και η σύνδεση με τα αίτια που την προκαλούν είναι συνήθως πιο ξεκάθαρη. Δείτε περισσότερες διαφορές εδώ.

---

Τι είναι η διαταραχή πανικού;

Διαταραχή πανικού είναι η αγχώδης διαταραχή που εγκαθίσταται όταν οι κρίσεις πανικού αρχίσουν και επαναλαμβάνονται σε μεγαλύτερη συχνότητα για μεγάλο χρονικό διάστημα (ένας μήνας τουλάχιστον).

Συμπτώματα στη διαταραχή πανικού

Εκτός από τις ίδιες τις κρίσεις πανικού, άλλα συμπτώματα που βιώνονται στο ίδιο διάστημα είναι :

1. Προσδοκητικό άγχος : Επίμονη ανησυχία επανεμφάνισης και άλλων κρίσεων πανικού
2. Έντονη ανησυχία για τις επιπτώσεις της κρίσης πανικού (ενδεχόμενος θάνατος, απώλεια ελέγχου ή τρέλα, εξευτελισμός)
3. Συμπεριφορές αποφυγής : Σημαντική αλλαγή της συμπεριφοράς με στόχο την αποτροπή επανεμφάνισης κρίσεων

Το άγχος στη διαταραχή πανικού μπορεί να έχει δύο διαφορετικές μορφές :

• Η ίδια η κριση πανικου και
• το προσδοκητικό άγχος (μήπως ξανασυμβεί κρίση) που έχει επίμονη παρουσία και μέτρια ένταση.

Οι ασθενείς με πανικό επιδεικνύουν ενισχυμένη ικανότητα αντίληψης του καρδιακού τους παλμού και άλλων εσωδεκτικών αισθήσεων, τείνουν να μετατοπίζουν την προσοχή τους σε σωματικά σημάδια και μεταφράζουν τα σωματικά συμπτώματα που σχετίζονται με το άγχος ή τον πανικό ως πιο επικίνδυνα.

Στη συνέχεια η καταστροφολογική ερμηνεία των ερεθισμάτων και η αίσθηση απώλειας του ελέγχου των σωματικών αισθήσεων θα επιφέρει μεγέθυνση του αισθήματος πανικού, που θα δραματοποιήσει ακόμη περισσότερο την ερμηνεία και ούτω καθεξής δημιουργώντας έτσι ένα φαύλο κύκλο. Αυτοί οι παράγοντες εμπλέκονται στην ανάπτυξη και διατήρηση της διαταραχής πανικού.

Συχνότητα διαταραχής πανικού

Η μέση συχνότητα στον πληθυσμό υπολογίζεται στο 2-3% με το γυναικείο φύλο να υπερέχει 2:1. Η συχνότητα εμφάνισης αρχίζει και αυξάνεται κατά την εφηβεία και φτάνει στο μέγιστο μεταξύ 20-24 ετών, αν και το πλήρες ηλικιακό εύρος είναι 20-40 ετών συνηθέστερα.

Αρκετοί μπορεί να βιώνουν μεμονωμένες κρίσεις πανικού στη ζωή τους χωρίς να καλύπτουν τα κριτήρια διάγνωσης διαταραχής πανικού. Το ποσοστό των ατόμων αυτών είναι υψηλό στο γενικό πληθυσμό φτάνοντας στο 22,7% κατά τη διάρκεια της ζωής (Kessler et al, 2006).

Συννοσηρότητα με τη διαταραχή πανικού

Η διαταραχή πανικού συχνά συνυπάρχει με άλλες αγχώδεις διαταραχές δηλαδή την αγοραφοβία (φόβος & αποφυγή τόπων και καταστάσεων από τις οποίες η διαφυγή ή η λήψη βοήθειας σε περίπτωση κρίσης πανικού είναι δύσκολη ή αδύνατη), την κοινωνική φοβία, την διαταραχή μετατραυματικού στρες, τη διαταραχή άγχους ασθένειας (υποχονδρίαση) και την ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή. Επίσης υπάρχει υψηλό ποσοστό συννοσηρότητας με την κατάθλιψη εώς και 50-60% σε κάποια στιγμή της ζωής. Επιπλέκεται με κατάχρηση αλκοόλ και βενζοδιαζεπινών, ουσίες οι οποίες είναι αποτελεσματικές στην προσωρινή καταπράϋνση του άγχους και του πανικού, η παρατεταμένη και αλόγιστη χρήση τους όμως μπορεί να οδηγήσει στην εξάρτηση.

---

Κρίσεις πανικού και συμπεριφορά

Οι συμπεριφορές αποφυγής και ασφάλειας που υιοθετούνται προς προστασία από μια κρίση πανικού είναι ποικίλες. Παρατίθενται κάποιες αρκετά συχνές παρακάτω :

Συμπεριφορές αποφυγής

Συμπεριφορές ασφάλειας

Ως συμπεριφορά ασφάλειας (στη διαταραχή πανικού) ορίζεται η συμπεριφορά που βοηθά στη διαχείριση μιας κρίσης πανικού. Η βοήθεια αυτή αν και προσφέρει ανακούφιση βραχυπρόθεσμα, μακροπρόθεσμα συντελεί στη διαιώνιση του προβλήματος, καθώς αυτό δεν αντιμετωπίζεται στο πυρηνικό του αίτιο. Κατ’ αναλογία με έναν ηλικιωμένο που κρατώντας ένα μπαστούνι μπορεί να περπατά, αλλά η αδυναμία των ποδιών του συνεχίζει και υπάρχει, αναφερόμαστε συχνά στις συμπεριφορές ασφαλείας ως “μπαστουνάκια“.

• Ηρεμιστικά στην τσάντα
• Αναζήτηση διαβεβαίωσης
• Να έχει πάντα κάποιον μαζί του όταν βγαίνει από το σπίτι
• Να έχει κάτι να διαβάσει
• Να τσιμπηθεί
• Να μιλήσει για κάτι άσχετο
• Να βάλει δυνατά μουσική

---

Κρίση πανικού – αντιμετώπιση και θεραπεία

Όταν κάποιος πάθει κρίση πανικού για πρώτη φορά, είναι σύνηθες να νομίζει ότι παθαίνει κάτι πολύ σοβαρό, αναζητά πρώτες βοήθειες και καταλήγει στα επείγοντα των νοσοκομείων. Εκεί στη συντριπτική πλειοψηφία των περιπτώσεων οι εξετάσεις βγαίνουν καθαρές.

Παρόλο που η εμπειρία μιας οξείας κρίσης πανικού μπορεί να είναι τρομακτική, υπάρχουν πράγματα που μπορείτε να κάνετε εκείνη τη στιγμή για να την διαχειριστείτε καλύτερα.

Τι μπορώ να κάνω κατά τη διάρκεια μιας κρίσης;

• Αναγνωρίστε τα συμπτώματα και αποδεχτείτε αυτό που βιώνετε. Ειδικά αν είναι κάτι που έχετε ξαναβιώσει στο παρελθόν, υπενθυμίστε στον εαυτό σας ότι τα συμπτώματα θα περάσουν και θα είστε εντάξει.
• Πάρτε αργές, βαθιές αναπνοές. Όταν αντιληφθείτε ότι έρχεται μία κρίση πανικού και η αναπνοή σας αρχίζει να επιταχύνεται, εστιάστε στην κάθε εισπνοή και εκπνοή. Επικεντρωθείτε στο να γεμίσετε την κοιλιά σας με αέρα στην εισπνοή, μετρώντας μέχρι το 4. Κρατήστε λίγο τον αέρα, και ύστερα εκπνεύστε μετρώντας πάλι μέχρι το 4. Επαναλάβετε μέχρι να επιβραδυνθεί η αναπνοή σας. Αυτό θα αποτρέψει την περαιτέρω επιτάχυνση της αναπνοής και θα βοηθήσει το σώμα να επανέλθει σταδιακά σε μια κατάσταση ηρεμίας. Ταυτόχρονα, θα σας δώσει μία αίσθηση ελέγχου της κατάστασης.
• Εστιάστε την προσοχή σας σε κάτι συγκεκριμένο. Όταν νιώθετε ότι επανακτάτε τον έλεγχο της αναπνοής σας, δοκιμάστε να επικεντρωθείτε σε ένα αντικείμενο στο περιβάλλον σας, εστιάζοντας την ενέργειά σας σε αυτό. Στη συνέχεια, περιγράψτε στον εαυτό σας τι βλέπετε με λεπτομέρειες, όπως το μέγεθος, το χρώμα, το σχήμα, την κίνησή του, κλπ. Αυτό θα σας επαναφέρει στην πραγματικότητα και θα πάρει την σκέψη σας από την τρομακτική εμπειρία.
• Εναλλακτικά, επικεντρωθείτε στις αισθήσεις σας. Περιγράψτε στον εαυτό σας τι αντιλαμβάνεστε με την όσφρηση, την αφή σας ή με κάποια άλλη αίσθηση. Για παράδειγμα, πώς νιώθουν τα χέρια σας ακουμπώντας το έδαφος, ή πώς νιώθει το σώμα σας μέσα στα ρούχα. Αυτό σας βοηθά να έρθετε στο εδώ και τώρα και να επιστρέψετε σιγά σιγά στην πραγματικότητα με ασφάλεια.

---

Φάρμακα για την κρίση πανικού

Η φαρμακευτική θεραπεία στη διαταραχή πανικού γίνεται με αντικαταθλιπτικά (επιλεκτικοί αναστολείς επαναπρόσληψης σεροτονίνης SSRIs). Οι κρισεις πανικου αντιμετωπίζονται αποτελεσματικά συνήθως με τα φάρμακα αυτά. Η χρήση αγχολυτικών ηρεμιστικών πολλές φορές είναι επιβεβλημένη στην έναρξη της θεραπείας, αλλά δεν ενδείκνυται για μεγάλα χρονικά διαστήματα λόγω του κινδύνου εξάρτησης.

Βέβαια σε περιπτώσεις συννοσηρότητας ή ανθεκτικότητας της διαταραχής, το θεραπευτικό πλάνο τροποποιείται τόσο σε διάρκεια όσο και με αύξηση δοσολογίας ή/και με προσθήκη δεύτερου φαρμακευτικού παράγοντα που μπορεί να είναι άλλο αντικαταθλιπτικό (π.χ. SNRI).

Ομοιοπαθητικά φάρμακα και βότανα για κρίση πανικού αν έχουν δράση, θα έχουν συνήθως δράση ως placebo και δεν αποτελούν κανονική θεραπεία.

---

Ψυχοθεραπεία στη διαταραχή πανικού

Η ψυχοθεραπεία εκλογής στη διαταραχή πανικού είναι η γνωσιακή συμπεριφορική. Σύμφωνα με τη γνωσιακή θεώρηση παράγοντας προδιάθεσης της διαταραχής πανικού αποτελεί ένα σχήμα ευαισθησίας στο άγχος. Πρόκειται για την πεποίθηση ότι κάποια σωματικά εσωτερικά ερεθίσματα μπορεί να έχουν βλαπτική ή/και καταστροφική επίδραση στο άτομο.

Η επίδραση αυτή μπορεί να σχετίζεται με

• τη σωματική υγεία (π.χ. μια ταχυκαρδία ερμηνεύεται ως επερχόμενο έμφραγμα του μυοκαρδίου και άρα ως κίνδυνος θανάτου),
• την ψυχική υγεία (π.χ. ένα αίσθημα αποπραγματοποίησης, δηλαδή ένα παροδικό βίωμα του περίγυρου του ατόμου ως μη πραγματικό, ερμηνεύεται ως «επερχόμενη τρέλα»)
• ή/και την κοινωνική υπόσταση (ότι δηλαδή το άτομο που π.χ. λιποθυμά εξευτελίζεται ή στιγματίζεται).

Η γένεση ενός τέτοιου σχήματος μπορεί να οφείλεται σε βιολογικούς/γενετικούς παράγοντες ή/και ψυχοκοινωνικούς παράγοντες όπως η κακή πληροφόρηση, η πίστη σε ανυπόστατες διαδόσεις και φόβους άλλων ανθρώπων, αλλά και κάποια προσωπική εμπειρία σοβαρού επεισοδίου υγείας στο συγγενικό περιβάλλον. Έτσι στη διαταραχή πανικού προϋπάρχει ουσιαστικά μια ψυχοβιολογική ετοιμότητα αντίδρασης σε εσωτερικά ερεθίσματα.

Μέρος της θεραπείας είναι και η ιδιοδεκτική έκθεση (interoceptive exposure) ως ένας τρόπος να ελεγχθεί η προσδοκία, που υπάρχει σε μια ποικιλία αγχωδών διαταραχών, ότι οι αισθήσεις είναι αφόρητες. Προκαλώντας την έκλυση των σχετιζόμενων σωματικών ερεθισμάτων, οι ασθενείς με πανικό μπορούν να αποκτήσουν μεγαλύτερη ανοχή στη δυσφορία, να διαψεύσουν τις εσφαλμένες πεποιθήσεις σχετικά με τις αισθήσεις και τελικά να μειώσουν την ευαισθησία τους σε αυτές.

Σε μακροπρόθεσμο επίπεδο οι κρίσεις πανικού μειώνονται όταν σταδιακά το άτομο κατανοήσει και διαχειριστεί τα βαθύτερα αίτια που της προκάλεσαν.

Μύθοι & αλήθειες για τις κρίσεις πανικού

❌Μύθος : Οι κρίσεις πανικού είναι επικίνδυνες και μπορούν να μας σκοτώσουν.

✅Αλήθεια : Παρόλο που οι κρίσεις πανικού προκαλούν έντονα σωματικά συμπτώματα, είναι παροδικές και δεν οδηγούν σε θάνατο. Οι σωματικές εκδηλώσεις κατά τη διάρκεια μιας κρίσης (όπως η αύξηση της καρδιακής συχνότητας και της αναπνοής) είναι αποτέλεσμα προσωρινής και αυτοπεριοριζόμενης ενεργοποίησης του συμπαθητικού νευρικού συστήματος.

Ωστόσο κατά την πρώτη εμφάνιση των κρίσεων συνίσταται μια ενδελεχής ιατρική αξιολόγηση προς αποκλεισμό άλλων παθήσεων και παραγόντων που θα πρέπει να προληφθούν, όπως υποκείμενα καρδιακά προβλήματα. Οι επαναλαμβανόμενες κρίσεις μπορεί να οδηγήσουν σε αυξημένο στρες και επιβάρυνση της ποιότητας ζωής. Η συσχέτιση με καρδιολογικές παθήσεις είναι ζήτημα υπό διερεύνηση. Σύμφωνα με επιδημιολογική καρδιολογική μελέτη το 2008 στο Ηνωμένο Βασίλειο η διαταραχή πανικού σχετιζόταν με αυξημένο κίνδυνο μεταγενέστερης διάγνωσης στεφανιαίας νόσου σε νεότερα άτομα κάτω των 50 ετών, αλλά όμως με μειωμένο κίνδυνο θνησιμότητας από στεφανιαία νόσο.

❌Μύθος : Οι κρίσεις πανικού είναι σημάδι σοβαρής ψυχικής ασθένειας, απώλειας ελέγχου του μυαλού ή μιας μη αναστρέψιμης ψυχολογικής κατάρρευσης.

✅Αλήθεια : Η διαταραχή πανικού είναι μια αντιμετωπίσιμη αγχώδης διαταραχή με αναστρέψιμες επιπτώσεις στη λειτουργικότητα του ατόμου που πάσχει μέσω της κατάλληλης θεραπείας. Δεν είναι ένδειξη “τρέλας“. Μια πιθανή έντονη νοητική σύγχυση κατά τη διάρκεια της κρίσης είναι αναμενόμενη και χωρίς περαιτέρω συνέπειες.

❌Μύθος : Οι κρίσεις πανικού προκαλούν λιποθυμία.

✅Αλήθεια : Παρά το αίσθημα επερχόμενης λιποθυμίας που μπορεί να βιώνεται συχνά κατά τη διάρκεια μιας κρίσης πανικού, μια λιποθυμία με απώλεια συνείδησης (συγκοπή ή συγκοπτικό επεισόδιο) είναι σχετικά σπάνια. Σε αυτές τις περιπτώσεις συνίσταται ενδελεχής διερεύνηση για πιθανές άλλες ιατρικές αιτιολογίες ή συνυπάρχουσες παθήσεις. Άλλωστε μια οξεία παρασυμπαθητική αντίδραση (πτώση πίεσης και σφυγμών από συγκεκριμένα εξωτερικά ή εσωτερικά ερεθίσματα, όπως σε οξύ στρες ή στην αιμοληψία) ενδέχεται να ακολουθεί το επεισόδιο της κρίσης πανικού. Σε κάθε περίπτωση αυτό είναι μια θεώρηση που χρήζει επιβεβαίωσης μέσω επιστημονικής έρευνας.

❌Μύθος : Αν ελέγχω συνέχεια το σώμα μου θα προλάβω την κρίση.

✅Αλήθεια : Όχι. Η συνεχής επικέντρωση σε κάθε παραμικρή αίσθηση του σώματος θα φέρει το αντίθετο αποτέλεσμα, αυξάνοντας το συνολικό προσδοκητικό άγχος και χτυπώντας περισσότερους εσφαλμένους συναγερμούς ότι κάτι δεν πάει καλά. Η ποιότητα ζωής καταστρέφεται αφού η προσοχή θα είναι στραμμένη συνεχώς εκεί και πουθενά αλλού. ‘Αλλωστε υγεία δε σημαίνει ότι το σώμα μας δεν παράγει αισθήσεις, είτε κατανοητές είτε ακατανόητες.

❌Μύθος : Η καλύτερη αντιμετώπιση μιας κρίσης πανικού είναι να αποφεύγω τις καταστάσεις που την προκαλούν.

✅Αλήθεια : Οι αποφυγές όχι μόνο δε βοηθούν μακροπρόθεσμα αλλά ενισχύουν την εσφαλμένη αντίληψη για τις αιτίες που προκαλούν μια κριση πανικου. Για παράδειγμα δεν ισχύει ότι είναι αιτία το ασανσέρ, επειδή κάποιος έπαθε κρίση μέσα σε ασανσέρ.

---

Σπύρος Καλημέρης Ψυχίατρος Ψυχοθεραπευτής