Τι είναι η μελατονίνη
Η μελατονίνη είναι μια φυσική ορμόνη του ανθρώπινου σώματος, η οποία είναι περισσότερο γνωστή για το ρόλο της στη ρύθμιση των κύκλων ύπνου-αφύπνισης. Είναι επίσης διαθέσιμη ως φαρμακευτικό σκεύασμα και συμπλήρωμα διατροφής, τα οποία χρησιμοποιούνται συχνά σε διαταραχές του ύπνου, όπως η αϋπνία και το jet lag. Στο άρθρο θα δούμε σύντομα και κατανοητά πώς παράγεται η μελατονίνη, τις επιδράσεις της στον οργανισμό και πότε μπορεί να εμφανιστεί έλλειψη.
Πώς παράγεται η μελατονίνη
Η μελατονίνη παράγεται από την επίφυση, έναν μικρό αδένα μεγέθους μπιζελιού που βρίσκεται στον εγκέφαλο. Συντίθεται από τη σεροτονίνη μέσω μιας σειράς ενζυμικών αντιδράσεων. Τα κύρια στάδια είναι τα εξής: Σεροτονίνη → Ν-ακετυλοσεροτονίνη → μελατονίνη. Παράλληλα η νοραδρεναλίνη, µέσω νευρώνων του συµπαθητικού νευρικού συστήµατος, είναι ο κύριος ρυθµιστής της παραγωγής και έκκρισης της ορµόνης.
Η μελατονίνη σε αλληλεπίδραση με τον υπερχιασματικό πυρήνα (SCN) του υποθαλάμου και τα φωτεινά ερεθίσματα από τον αμφιβληστροειδή συνδέεται στενά με το εσωτερικό ρολόι του σώματος ή τον κιρκάδιο ρυθμό, ο οποίος ρυθμίζει τον κύκλο ύπνου-αφύπνισης.
Οι κιρκάδιοι ρυθμοί επιτρέπουν τη χρονική οργάνωση των βιολογικών λειτουργιών σε σχέση με τις περιοδικές περιβαλλοντικές αλλαγές και, επομένως διαμεσολαβούν την προσαρμογή στο περιβάλλον.
(εικόνα από τη δημοσίευση του Amnon Brzezinski στο New-England Medical Review and Journal)
Έκθεση στο φως : Η παραγωγή μελατονίνης επηρεάζεται από την έκθεση στο φως. Κατά τη διάρκεια της ημέρας, όταν υπάρχει άφθονο φως, παράγεται πολύ μικρή ποσότητα από την επίφυση. Αυτό μας βοηθάει να είμαστε ξύπνιοι και σε εγρήγορση. Καθώς πέφτει το σκοτάδι, η σεροτονίνη μετατρέπεται σε μελατονίνη στην επίφυση, γεγονός που σηματοδοτεί στο σώμα ότι είναι ώρα για ύπνο. Συνεπώς, τα επίπεδα μελατονίνης αρχίζουν να αυξάνονται το βράδυ, κορυφώνονται στη μέση της νύχτας και μειώνονται προς το πρωί.
Ηλικία : Τα παιδιά έχουν υψηλότερα επίπεδα της ουσίας σε σύγκριση με τους ενήλικες. Καθώς οι άνθρωποι μεγαλώνουν, τα επίπεδα γενικά μειώνονται, γεγονός που μπορεί μερικές φορές να οδηγήσει σε διαταραχές του ύπνου στους ηλικιωμένους ενήλικες.
Επιδράσεις της μελατονίνης
Οι επιδράσεις της διαμεσολαβούνται μέσω της σύνδεσης με τους ειδικούς υποδοχείς μελατονίνης στην κυτταρική μεμβράνη των οργάνων στόχων.
Ρύθμιση του ύπνου : Ο πρωταρχικός της ρόλος είναι να προάγει τον ύπνο, σηματοδοτώντας στο σώμα ότι είναι ώρα για ξεκούραση. Αυτό βοηθά στη διατήρηση του βιολογικού ρυθμού του ύπνου (υποδοχείς ΜΤ1 και ΜΤ2).
Εκτός από τους µηχανισµούς ρύθµισης του ύπνου, η σημαντική αυτή ουσία συμμετέχει :
- στη θερµορρύθµιση,
- σε διάφορους νευροενδοκρινικούς µηχανισµούς που αφορούν στην αναπαραγωγή,
- στην ανοσολογική απάντηση του οργανισµού,
- στην αντιοξειδωτική προστασία του οργανισµού (υποδοχείς ΜΤ3)
- στις διεργασίες της γήρανσης και
- στη ρύθµιση της λειτουργίας του καρδιακού µυός και του τόνου των αγγείων
- ενδεχομένως στη ρύθμιση της διάθεσης (κάποιες μη ισχυρές ενδείξεις για την εποχιακή κατάθλιψη)
- στη ρύθμιση της ενεργειακής δαπάνης και της σωματικής μάζας, εμποδίζοντας την αύξηση του σωματικού λίπους με την ηλικία (υποδοχείς ΜΤ2).
Πότε υπάρχει έλλειψη μελατονίνης;
Τρόπος ζωής : Σε υπερβολική έκθεση στο φως κατά τη διάρκεια της νύχτας, όπως από οθόνες και τεχνητό φωτισμό, οδηγώντας σε δυσκολίες στον ύπνο.
Γήρανση : Όπως αναφέρθηκε προηγουμένως, η παραγωγή μελατονίνης τείνει να μειώνεται με την ηλικία, γεγονός που μπορεί να συμβάλει σε προβλήματα ύπνου σε ενήλικες μεγαλύτερης ηλικίας.
Εργασία με βάρδιες και τζετ λαγκ : Σε άτομα που εργάζονται σε νυχτερινές βάρδιες ή ταξιδεύουν σε διαφορετικές χρονικές ζώνες μπορεί να παρουσιάσουν διαταραχές στους κιρκάδιους ρυθμούς τους.
Μελατονίνη : Λήψη ως σκεύασμα
Σε γενικές γραμμές έχει ήπια υπναγωγική δράση και όχι καθολική αποτελεσματικότητα.
Τα περισσότερα σκευάσματα μελατονίνης αρχίζουν και δρουν περίπου μισή ώρα μετά τη λήψη με τα επίπεδα της να διατηρούνται για περίπου 8 ώρες. Συνήθως βοηθά περισσότερο στην αϋπνία έναρξης και όχι τόσο στις ενδιάμεσες αφυπνίσεις, πρόβλημα στο οποίο κάποιες μορφές παρατεταμένης αποδέσμευσης μπορεί να βοηθούν λίγο περισσότερο.
Έχει θεραπευτική δράση και σε άλλες διαταραχές ύπνου όπως στον ύπνο καθυστερημένης έναρξης (Delayed sleep phase time).
Οι επιδράσεις της όταν λαμβάνεται σε μακροχρόνια βάση δεν έχουν μελετηθεί επαρκώς. Η εξωγενής μελατονίνη δεν φαίνεται να μειώνει την ενδογενή παραγωγή μέσω rebound αϋπνίας.
Δεν υπάρχει συγκεκριμένη καλύτερη δόση που να συνίσταται για όλους. Η δόση εξατομικεύεται για τον κάθε οργανισμό, συνήθως δόσεις από 2-5 mg είναι επαρκείς. Η υπόθεση ότι όσο υψηλότερη είναι η δόση, τόσο καλύτερα θα λειτουργεί, δε φαίνεται να ισχύει.
Η αγκομελατίνη (valdoxan) αποτελεί ιδιαίτερο αντικαταθλιπτικό φάρμακο με ήπια υπναγωγική επίδραση, έχοντας δράση αγωνιστή στους ΜΤ1/ΜΤ2 υποδοχείς της μελατονινης (και ανταγωνιστή των υποδοχέων 5-HT2C).
Η μελατονίνη χρησιμοποιείται με όλο και αυξανόμενους ρυθμούς, γεγονός που συμβαδίζει με την υψηλή συχνότητα των διαταραχών ύπνου παγκοσμίως. Χρησιμοποιείται ως συμπληρωματική θεραπεία για τις διαταραχές ύπνου που εμφανίζονται στην πλειοψηφία των ψυχικών διαταραχών, ΔΕΠΥ, αυτισμό και νευροεκφυλιστικών καταστάσεων.
Να σημειώσουμε ότι σε Αμερική και Καναδά θεωρείται “συμπλήρωμα διατροφής” και ως εκ τούτου δεν τελεί υπό την εποπτεία ελεγκτικών μηχανισμών (π.χ. του FDA ), όπως άλλα συνταγογραφούμενα ή μη φάρμακα. Στην Ευρώπη η μορφή μακράς δράσης δίνεται με ιατρική συνταγή, ενώ ποικίλλει το καθεστώς για δόσεις ως 2mg άμεσης δράσης. Στην Ελλάδα κυκλοφορεί και ως φάρμακο και ως συμπλήρωμα διατροφής.
Ανεπιθύμητες ενέργειες μελατονίνης
Ενώ θεωρείται γενικά ασφαλής για βραχυπρόθεσμη χρήση, η υπερβολική ή ακατάλληλη χρήση μπορεί να οδηγήσει σε παρενέργειες.
Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται η χορήγηση μελατονίνης σε μικρά παιδιά. Για παράδειγμα νέα μελέτη στην Αμερική διαπίστωσε ότι σε ποσοστό 48% οι ανάδοχοι φροντιστές δίνουν αντίστοιχα σκευάσματα στο παιδί τους και ότι αυτά τα παιδιά είχαν χειρότερο ύπνο και περισσότερα προβλήματα συμπεριφοράς κατά τη διάρκεια της ημέρας.
Αναφέρονται ακολούθως οι συνηθέστερες ανεπιθύμητες ενέργειες.
- Πονοκέφαλος
- Ημερήσια υπνηλία
- Ζάλη
- Ναυτία
- Έντονα όνειρα ή εφιάλτες
- Ευερεθιστότητα
- Παροδικές μεταβολές διάθεσης
- Στομαχικές ενοχλήσεις
Σπύρος Καλημέρης Ψυχίατρος
Πηγές
Melatonin: Pharmacology, Functions and Therapeutic Benefits
Chronic Administration of Melatonin: Physiological and Clinical Considerations