Τι είναι οι Νευρογνωστικές Διαταραχές
Οι νευρογνωστικές διαταραχές αποτελούν μια ομάδα ψυχικών διαταραχών που χαρακτηρίζονται από σημαντική μείωση σε μία ή περισσότερες γνωστικές λειτουργίες σε σχέση με το προηγούμενο επίπεδο λειτουργικότητας του ατόμου. Αυτές οι διαταραχές επηρεάζουν τη μνήμη, τη σκέψη, τη γλώσσα, την εκτελεστική λειτουργία και άλλες γνωστικές δεξιότητες που είναι απαραίτητες για την καθημερινή ζωή.
Σύμφωνα με το ICD-11 (International Classification of Diseases, 11th Revision) και το DSM-5, οι νευρογνωστικές διαταραχές (Neurocognitive Disorders) κατηγοριοποιούνται βάσει της αιτιολογίας και της σοβαρότητας των συμπτωμάτων.
Κατηγορίες Νευρογνωστικών Διαταραχών
Ήπια Νευρογνωστική Διαταραχή (Mild Neurocognitive Disorder)
Η ήπια νευρογνωστική διαταραχή χαρακτηρίζεται από μέτρια γνωστική έκπτωση που δεν παρεμβαίνει σημαντικά στην ανεξαρτησία του ατόμου στις καθημερινές δραστηριότητες. Τα άτομα μπορεί να χρειάζονται μεγαλύτερη προσπάθεια ή στρατηγικές αντιστάθμισης για να διατηρήσουν την ανεξαρτησία τους.
Μείζων Νευρογνωστική Διαταραχή (Major Neurocognitive Disorder)
Ο όρος μείζονες νευρογνωστικές διαταραχές αναφέρεται στις άνοιες, οι οποίες περιλαμβάνουν σημαντική γνωστική έκπτωση σε μνήμη, λόγο και άλλους τομείς και σταδιακά παρεμβαίνουν στην ανεξαρτησία και καθημερινή λειτουργικότητα του ατόμου.
Υπότυποι στη μείζονα νευρογνωστική διαταραχή (τύποι άνοιας)
- Άνοια λόγω νόσου Alzheimer
- Άνοια λόγω νόσου Alzheimer με πρώιμη έναρξη
- Άνοια λόγω νόσου Alzheimer με όψιμη έναρξη
- Άνοια λόγω νόσου Alzheimer, μικτού τύπου, με αγγειακή εγκεφαλική νόσο
- Άνοια λόγω νόσου Alzheimer, μικτού τύπου, με άλλες μη αγγειακές αιτιολογίες
- Άνοια οφειλόμενη σε νόσο Alzheimer, έναρξη άγνωστη ή απροσδιόριστη
- Αγγειακή άνοια (Άνοια οφειλόμενη σε νόσο των αγγείων του εγκεφάλου)
- Άνοια οφειλόμενη σε νόσο Lewy Body
- Μετωποκροταφική άνοια
- Άνοια οφειλόμενη σε ψυχοδραστικές ουσίες, συμπεριλαμβανομένων των φαρμάκων
- Άνοια λόγω χρήσης αλκοόλ
- Άνοια λόγω χρήσης ηρεμιστικών, υπνωτικών ή αγχολυτικών
- Άνοια λόγω χρήσης πτητικών εισπνεόμενων ουσιών
- Άνοια λόγω άλλων συγκεκριμένων ψυχοδραστικών ουσιών
- Άνοια λόγω νόσου Parkinson
- Άνοια λόγω νόσου Huntington
- Άνοια λόγω έκθεσης σε βαρέα μέταλλα και άλλες τοξίνες
- Άνοια λόγω ιού της ανθρώπινης ανοσοανεπάρκειας
- Άνοια λόγω σκλήρυνσης κατά πλάκας
- Άνοια λόγω νόσου Prion
- Άνοια λόγω υδροκεφάλου κανονικής πίεσης
- Άνοια λόγω τραυματισμού στο κεφάλι
- Άνοια λόγω Pellagra
- Άνοια λόγω συνδρόμου Down
- Άνοια, άλλη καθορισμένη αιτία
- Άνοια, άγνωστη ή απροσδιόριστη αιτία
Ενημερωθείτε αναλυτικά για την άνοια
Ντελίριο (Delirium)
Το ντελίριο (ή οργανικό ψυχοσύνδρομο) αποτελεί οξεία νευρογνωστική διαταραχή που χαρακτηρίζεται από ταχεία έναρξη και διακυμάνσεις στη συνείδηση, την προσοχή και τη γνωστική λειτουργία. Το ντελίριο αποτελεί ιατρική επείγουσα κατάσταση. Συχνά προκαλείται από ιατρικές παθήσεις, φάρμακα ή τοξικές ουσίες και είναι δυνητικά αντιστρεπτό με κατάλληλη θεραπεία.
Υπότυποι στο Ντελίριο
Το ICD-11 κατηγοριοποιεί το ντελίριο ως εξής:
- Ντελίριο λόγω ασθένειας που κατατάσσεται αλλού
- Ντελίριο λόγω χρήσης ψυχοδραστικών ουσιών
- Ντελίριο λόγω πολλαπλών αιτιολογικών παραγόντων
- Ντελίριο, μη καθορισμένο
Ενημερωθείτε αναλυτικά για το ντελίριο
Αμνησιακή διαταραχή
Η αμνησιακή διαταραχή ορίζεται ως εμφανής διαταραχή της μνήμης, η οποία δεν συνάδει με την ηλικία και το γενικό προνοσηρό επίπεδο γνωστικής λειτουργικότητας του ατόμου. Η έκπτωση αυτή αντιπροσωπεύει μείωση σε σχέση με το προηγούμενο λειτουργικό του επίπεδο και δεν συνοδεύεται από άλλες σημαντικές γνωστικές διαταραχές.
- Χαρακτηρίζεται από δυσκολίες στην απόκτηση, εκμάθηση ή/και διατήρηση νέων πληροφοριών και μπορεί να περιλαμβάνει αδυναμία ανάκλησης ήδη αποκτημένων γνώσεων, χωρίς ωστόσο να παρατηρείται διαταραχή συνείδησης, αλλοίωση της ψυχικής κατάστασης ή παραλήρημα.
- Συνήθως η πρόσφατη μνήμη επηρεάζεται περισσότερο από την απώτερη, ενώ η ικανότητα άμεσης αναπαραγωγής μικρού όγκου πληροφοριών παραμένει σχετικά ανέπαφη. Η έκπτωση της μνήμης είναι τέτοιας βαρύτητας ώστε να προκαλεί ουσιαστική δυσλειτουργία στην προσωπική, οικογενειακή, κοινωνική, εκπαιδευτική ή επαγγελματική ζωή.
- Η διαταραχή αποδίδεται σε υποκείμενη επίκτητη παθολογία του νευρικού συστήματος, τραυματισμό, λοίμωξη ή άλλη εγκεφαλική νόσο, στη χρήση ουσιών ή φαρμάκων, σε διατροφικές ελλείψεις ή σε τοξική έκθεση, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις η αιτιολογία παραμένει αδιευκρίνιστη. Δεν σχετίζεται με οξεία μέθη ή στερητικό σύνδρομο.
Συμπτώματα στις νευρογνωστικές διαταραχές
Γνωστικά Συμπτώματα
- Μνήμη: Δυσκολία στην απομνημόνευση νέων πληροφοριών και ανάκληση παλαιών αναμνήσεων
- Προσοχή: Μειωμένη ικανότητα συγκέντρωσης και διατήρησης της προσοχής
- Εκτελεστικές λειτουργίες: Δυσκολίες στον προγραμματισμό, την οργάνωση και τη λήψη αποφάσεων
- Γλώσσα: Προβλήματα στην εύρεση λέξεων, την κατανόηση ή την έκφραση
- Αντιληπτικοκινητικές λειτουργίες: Δυσκολίες στον χωρικό προσανατολισμό και τις κινητικές δεξιότητες
Συμπτώματα από την ψυχική σφαίρα
- Αλλαγές στη διάθεση και την προσωπικότητα
- Άγχος και κατάθλιψη
- Απάθεια ή αυξημένη ευερεθιστότητα
- Διαταραχές ύπνου
- Παραισθήσεις ή ψευδαισθήσεις σε προχωρημένα στάδια
Διάγνωση
Η διάγνωση των νευρογνωστικών διαταραχών βασίζεται στα κριτήρια του DSM-5-TR και του ICD-11 και απαιτεί ολοκληρωμένη αξιολόγηση που περιλαμβάνει:
- Λεπτομερές ιστορικό: Συλλογή πληροφοριών για την έναρξη και εξέλιξη των συμπτωμάτων
- Νευροαπεικόνιση: MRI ή CT για τον αποκλεισμό άλλων αιτιών και την αξιολόγηση δομικών αλλαγών
- Εργαστηριακές εξετάσεις: Για τον αποκλεισμό αντιστρεπτών αιτίων όπως θυρεοειδικές διαταραχές ή ανεπάρκεια βιταμινών
- Νευροψυχολογική αξιολόγηση: Χρήση τυποποιημένων τεστ για την αξιολόγηση γνωστικών λειτουργιών
Θεραπευτικές Προσεγγίσεις
Φαρμακολογική Θεραπεία
- Αναστολείς χολινεστεράσης (ντονεπεζίλη, ριβαστιγμίνη, γαλανταμίνη) για τη νόσο Alzheimer
- Μεμαντίνη για μέτρια προς σοβαρή νόσο Alzheimer
- Αντικαταθλιπτικά για συνυπάρχουσες διαταραχές διάθεσης και άγχος
- Αντιψυχωτικά για διέγερση και ψυχωτικά συμπτώματα
Μη Φαρμακολογικές Παρεμβάσεις
- Γνωστική εκπαίδευση και αποκατάσταση
- Φυσική άσκηση για τη διατήρηση της λειτουργικότητας
- Κοινωνική δραστηριοποίηση και υποστήριξη
- Θεραπείες τέχνης και μουσικής
- Διαχείριση περιβάλλοντος για βελτιστοποίηση της ασφάλειας και λειτουργικότητας
Πρόγνωση και Υποστήριξη
Η εξέλιξη των νευρογνωστικών διαταραχών ποικίλλει ανάλογα με τον τύπο και τα ατομικά χαρακτηριστικά. Η έγκαιρη διάγνωση και παρέμβαση μπορεί να βελτιώσει την ποιότητα ζωής και να επιβραδύνει την προοδευτική επιδείνωση. Η υποστήριξη των οικογενειών και των φροντιστών αποτελεί ουσιαστικό στοιχείο της συνολικής φροντίδας.
Σπύρος Καλημέρης Ψυχίατρος
Βιβλιογραφικές Πηγές
American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed., Text Revision). American Psychiatric Publishing.
Inouye, S. K., et al. (2014). Delirium in elderly people. The Lancet, 383(9920), 911-922.
Sachdev, P. S., et al. (2014). Classifying neurocognitive disorders: The DSM-5 approach. Nature Reviews Neurology, 10(11), 634-642.
Petersen, R. C. (2016). Mild cognitive impairment. Continuum, 22(2), 404-418.
Hugo, J., & Ganguli, M. (2014). Dementia and cognitive impairment: epidemiology, diagnosis, and treatment. Clinics in Geriatric Medicine, 30(3), 421-442.
Livingston, G., et al. (2020). Dementia prevention, intervention, and care: 2020 report of the Lancet Commission. The Lancet, 396(10248), 413-446.
Wilson, J. E., et al. (2020). Delirium. Nature Reviews Disease Primers, 6(1), 90.