Σεροτονίνη, εγκέφαλος & αντικαταθλιπτικά

Τι είναι η σεροτονίνη

Η σεροτονίνη είναι μια χημική ουσία-νευροδιαβιβαστής που παράγεται στον εγκέφαλο, το έντερο και τα αιμοπετάλια με σημαντικό ρόλο για το νευρικό σύστημα.

Μέχρι στιγμής θεωρούμε ότι δυσλειτουργία στη νευροδιαβίβαση της σεροτονίνης εμπλέκεται στην παθολογία της κατάθλιψης την οποία αντιμετωπίζουμε με τα αντικαταθλιπτικά φάρμακα. Γενικά η σεροτονίνη είναι σημαντικό μόριο για τη λειτουργία του νευρικού συστήματος με πολυσύνθετο ρόλο σε βασικές λειτουργίες όπως το συναίσθημα (διάθεση, άγχος, χαλάρωση, παρορμητικότητα, θυμός), τον ύπνο, την όρεξη, τον πόνο.

Επιπλέον η σεροτονίνη είναι η ουσία από την οποία παράγεται η μελατονίνη από την επίφυση (κωνάριο) του εγκεφάλου, μια σημαντική ουσία για το βιολογικό ρολόι του οργανισμού, που εκλύεται καθώς πέφτει το σκοτάδι και οδηγεί σταδιακά στην έλευση του ύπνου.


Ευεργετικές επιδράσεις της σεροτονίνης

σεροτονίνη δράσεις

ΚΝΣ (Κεντρικό Νευρικό Σύστημα)

ανασταλτική δράση στη νευροδιαβίβαση, χαλάρωση

  • Αμυγδαλή : μείωση άγχους, φόβου και σωματικών εκδηλώσεων αυτού (5HT1A, 5HT2A, 5HT2C)
  • Υποθάλαμος : Ρύθμιση όρεξης & πρόσληψης τροφής (5ΗΤ3 & 5HT2C)
  • Βασικά Γάγγλια : μείωση ιδεοληψιών και ψυχαναγκασμών
  • Προμετωπιαίος φλοιός & Μεταιχμιακό : ρύθμιση διάθεσης (5HT1A, 5HT2A, 5HT2C)
  • Ραχιαίο κέρας νωτιαίου μυελού : μείωση πόνου (5HT1B/D)
  • Αύξηση BDNF (νευροτροφικού παράγοντα)

Περιφερικοί ιστοί και όργανα

  • σύσπαση λείων μυϊκών ινών
  • αγγειοσύσπαση (5HT1D)
  • αιμοπεταλιακή συσσώρευση (5HT2A)
  • αύξηση περισταλτικών κινήσεων του εντέρου (5HT3 & 5HT4)

Η σεροτονίνη είναι σημαντική για τη σωστή λειτουργία του γαστρεντερικού συστήματος, γι’ αυτό και βλέπουμε τόσο συχνά τη συνύπαρξη γαστρεντερικών προβλημάτων όπως ευερέθιστο έντερο, δυσκοιλιότητα, διάρροιες με διαταραχές άγχους και κατάθλιψης. Επίσης παίζει ρόλο στην πηκτικότητα του αίματος και στη μυική σύσπαση.

Science

Η σεροτονίνη (5HT) στον εγκέφαλο παράγεται από νευρώνες που το κυτταρικό τους σώμα βρίσκεται κυρίως στους πυρήνες της ραφής που εδράζονται νευροανατομικά στο μέσο εγκέφαλο και τη γέφυρα του εγκεφαλικού στελέχους. Οι νευρώνες αυτοί ονομάζονται σεροτονινεργικοί. Ο τελικός νευράξονας των νευρώνων αυτών καταλήγει σε διάφορες περιοχές του εγκεφάλου και του νωτιαίου μυελού. Εκεί ο τελικός νευράξονας δημιουργεί συνάψεις με άλλους νευρώνες, στις οποίες απελευθερώνει τη σεροτονίνη η οποία προσδένεται σε ειδικές πρωτεινικές θέσεις των άλλων νευρώνων που ονομάζονται υποδοχείς (5HT1, 5HT2 κ.λ.π.). Η πρόσδεση αυτή έχει ως επακόλουθο βραχυπρόθεσμες και μακροπρόθεσμες βιοχημικές μεταβολές στη λειτουργία των νευρώνων, όπως οι αυξομειώσεις του αριθμού υποδοχέων και νευροδιαβιβαστών.


σεροτονίνη


Σεροτονίνη και αντικαταθλιπτικά φάρμακα

Το μεγαλύτερο ποσοστό των αντικαταθλιπτικών φαρμάκων που χρησιμοποιούνται για τη θεραπεία της κατάθλιψης στις μέρες μας επιδρούν θεραπευτικά μέσω αύξησης των επιπέδων σεροτονίνης.

Τα αντικαταθλιπτικά χρησιμοποιούνται ευρύτατα και σε πολλές ακόμα ψυχικές διαταραχές όπως η διπολική κατάθλιψη, οι αγχώδεις διαταραχές (π.χ. διαταραχή πανικού και γενικευμένη αγχώδης διαταραχή), η ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή, η ψυχογενής βουλιμία, η ψυχογενής ανορεξία, στην προεμμηνορυσιακή δυσφορική διαταραχή και σε προβλήματα με αυξημένη παρορμητικότητα ή επιθετικότητα. Επίσης έχουν θεραπευτική δράση σε διαταραχές σωματικών συμπτωμάτων, όταν δηλαδή προεξάρχουν οι σωματικές εκδηλώσεις όπως η ινομυαλγία, το ευερέθιστο έντερο κ.α.

Οι παραπάνω καταστάσεις θεωρείται ότι οφείλονται εν μέρει σε έλλειψη σεροτονίνης. Η δράση των αντικαταθλιπτικών αναστρέφει την έλλειψη αυτή και επιτυγχάνεται μέσω των αναστολέων επαναπρόσληψης σεροτονίνης.

Science : Ο μεταφορέας αυτός είναι μια διαμεμβρανική πρωτεινη στον τελικό νευράξονα του σεροτονινεργικού νευρώνα με αποστολή το «μάζεμα» της ελεύθερης σεροτονίνης στη σύναψη και τη μεταφορά της στο εσωτερικό του. Επομένως όταν ο μεταφορέας αυτός ανασταλεί από το φαρμακευτικό παράγοντα, δε θα λειτουργήσει και άρα η ελεύθερη 5HT στη σύναψη θα αυξηθεί, γεγονός επιθυμητό καθώς θα αυξηθεί αναλόγως η δράση της στους υποδοχείς στόχους. Τα φάρμακα αυτά ονομάζονται ειδικοί αναστολείς επαναπρόσληψης σεροτονίνης (SSRIs serotonin selective reuptake inhibitors). Βεβαίως η σεροτονινεργική διαβίβαση επηρεάζεται και από άλλους φαρμακευτικούς παράγοντες με διαφορετικό μηχανισμό δράσης. Σε κλινικό επίπεδο η αύξηση της σεροτονινεργικής νευροδιαβίβασης που προκαλεί η αναστολή του μεταφορέα εκδηλώνεται με βραχυπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα αποτελέσματα.

Πρέπει να σημειωθεί ότι στις προαναφερόμενες διαταραχές εμπλέκονται και άλλα νευροδιαβιβαστικά συστήματα όπως της νοραδρεναλίνης, της ντοπαμίνης,  του GABA κ.α. Έτσι η αλληλεπίδραση όλων αυτών των συστημάτων καθιστά συνήθως περισσότερο πολύπλοκη και απαιτητική τη θεραπευτική αντιμετώπισή τους.

Εξέταση επιπέδων σεροτονίνης αίματος

Τα επίπεδα σεροτονίνης σε σχετικές εξετάσεις στο αίμα δε χρησιμοποιούνται στην ψυχιατρική διότι δεν αντανακλούν τα επίπεδα στον εγκέφαλο που μας ενδιαφέρουν. Η μέτρησή τους, την οποία ορισμένοι ασθενείς σπεύδουν να κάνουν λόγω εσφαλμένης καθοδήγησης, δε χρειάζεται. Το ίδιο ισχύει και για τις εξετάσεις των άλλων νευροδιαβιβαστών όπως η ντοπαμίνη και η νοραδρεναλίνη.

Σεροτονίνη και παρενέργειες αντικαταθλιπτικών


Οι παρενέργειες των αντικαταθλιπτικών αποτελούν προσωρινές ή μακροπρόθεσμες ανεπιθύμητες ενέργειες από την ενίσχυση της σεροτονινεργικής νευροδιαβίβασης σε αντιπαραβολή με τις αντίστοιχες περιοχές που καταλήγουν οι σεροτονινεργικοί νευρώνες (σε παρένθεση οι υποδοχείς σεροτονίνης που μεσολαβούν σε κάθε περίπτωση).

  • Μεταιχμιακό σύστημα (5HT2A & 5HT2C) : άγχος (αρχική φάση)
  • Βασικά γάγγλια (5HT2A) : ακαθισία, νευρικότητα, τρόμος, δυστονία
  • Στέλεχος, κέντρο εμετού, υποθάλαμος (5ΗΤ3) : ναυτία (τάση για έμετο)
  • Στέλεχος, κέντρο ελέγχου ύπνου (5HT2A) : αϋπνία, υπνηλία
  • Νωτιαίος μυελός (5HT2A & 5HT2C) : σεξουαλική δυσλειτουργία
  • Γαστρεντερικό σύστημα (5HT3 & 5HT4) : γαστρεντερικές διαταραχές, διάρροια
  • Εγκεφαλικά αγγεία (5HT1D) :  κεφαλαλγία

Science : Οι δράσεις αυτές είναι κατά κύριο λόγο παροδικές και εξηγούνται ως εξής: Η μείωση της σεροτονίνης στην κατάθλιψη έχει προκαλέσει χρόνια αντισταθμιστική αύξηση του αριθμού και της ευαισθησίας των υποδοχέων της (upregulation & increased sensitivity) σε μια «προσπάθεια να πιάσουν και το τελευταίο ελεύθερο μόριο 5HT που κυκλοφορεί στη σύναψη». Έτσι η αυξημένη ποσότητα σεροτονίνης που θα προκαλέσει αρχικά το αντικαταθλιπτικό θα έχει να δράσει σε υπερευαίσθητους και πολλούς υποδοχείς, με αποτέλεσμα πιθανές ανεπιθύμητες ενέργειες. Στην πορεία (διάστημα ημερών) θα προκύψει αντισταθμιστική μείωση της ευαισθησίας και του αριθμού των υποδοχέων (downregulation & desensitization) με αντίστοιχη ομαλοποίηση και των εκδηλούμενων παρενεργειών. 


Συχνά κάποιες παρενέργειες έχουν μεγαλύτερη διάρκεια. Για παράδειγμα η επίδραση στη σεξουαλική λειτουργία (καθυστερημένη εκσπερμάτιση, μείωση σεξουαλικής επιθυμίας).

Η έρευνα συνεχίζεται σε παγκόσμιο επίπεδο για την περαιτέρω διαλεύκανση της νευροβιολογίας και της γενετικής του εγκεφάλου και των διαταραχών του. Είναι πολλά αυτά που δε γνωρίζουμε, όμως έχουν γίνει μεγάλα βήματα σε σχέση με το παρελθόν.


Σπύρος Καλημέρης Ψυχίατρος Ψυχοθεραπευτής