Από τη σκέψη ως άσκηση στη σκέψη ως υπηρεσία
Γνωστική ενίσχυση σε έναν κόσμο που κινείται αλλού
Κάπου κάπου μιλάμε και για τη γνωστική ενίσχυση σε έναν κόσμο που φαίνεται να κινείται προς την αντίθετη κατεύθυνση.
- Περισσότερο scrolling.
- Περισσότερα σύντομα βίντεο.
- Περισσότερες έτοιμες απαντήσεις.
- Περισσότερη τεχνητή νοημοσύνη που μπορεί να συνοψίσει, να γράψει, να εξηγήσει, να αποφασίσει, να οργανώσει τη σκέψη μας πριν καν προλάβουμε να τη σχηματίσουμε.
Το ερώτημα δεν είναι αν η τεχνολογία μπορεί να βοηθήσει τον άνθρωπο. Αυτό έχει ήδη απαντηθεί. Το πραγματικό ερώτημα είναι τι είδους σχέση χτίζουμε μαζί της.
Χρησιμοποιούμε την τεχνολογία για να σκεφτούμε καλύτερα ή για να σκεφτούμε λιγότερο; Τη χρησιμοποιούμε ως εργαλείο ενίσχυσης ή ως μηχανισμό υποκατάστασης της προσπάθειας; Μας βοηθά να εμβαθύνουμε ή μας συνηθίζει στην άμεση, εύκολη, επιφανειακή πρόσβαση;
Εκεί βρίσκεται και η ουσία της συζήτησης.
Όταν η τεχνολογία βοηθά και όταν μας αδρανοποιεί
Τα social media και η τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι από μόνα τους γνωστικά επιβλαβή.
Όταν τα social media χρησιμοποιούνται ως ατελείωτη ροή ερεθισμάτων, εκπαιδεύουν κυρίως τη διάσπαση. Όταν η τεχνητή νοημοσύνη χρησιμοποιείται για να παρακάμπτουμε την προσπάθεια, δεν ενισχύει τη σκέψη· την υποκαθιστά. Μας δίνει την απάντηση, χωρίς να έχουμε περάσει από τη διαδικασία που κάνει την απάντηση πραγματικά δική μας.
Αυτό είναι το κρίσιμο σημείο: η απάντηση δεν έχει την ίδια γνωστική αξία όταν παράγεται μετά από κόπο, σύνδεση, αμφιβολία, επεξεργασία και αναθεώρηση. Η γνώση δεν είναι μόνο το τελικό αποτέλεσμα. Είναι και η διαδρομή που ακολουθεί ο νους για να φτάσει εκεί.
Πού μπορεί να βοηθήσει γνωστικά η τεχνητή νοημοσύνη
Η τεχνητή νοημοσύνη είναι εργαλείο παραγωγής λόγου, επιχειρημάτων, περιλήψεων, αποφάσεων και ερμηνειών. Δηλαδή παρεμβαίνει σε γνωστικές λειτουργίες που μέχρι πρόσφατα θεωρούσαμε πυρήνα της ανθρώπινης νοητικής δραστηριότητας. Αυτό έχει τη σημασία του, σημασία που ίσως δεν έχει κατανοηθεί ακόμη πλήρως.
Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να λειτουργήσει ως σημαντικό γνωστικό εργαλείο, όταν χρησιμοποιείται ενεργητικά και όχι παθητικά. Μπορεί να βοηθήσει ιδιαίτερα σε:
- Εξήγηση σύνθετων εννοιών, όταν ο χρήστης ζητά διαφορετικά επίπεδα ανάλυσης και δεν αρκείται σε μια πρόχειρη απάντηση.
- Οργάνωση πληροφοριών, με σύνοψη, ταξινόμηση, αντιπαραβολή επιχειρημάτων και ανάδειξη βασικών σημείων. Ειδικά στην εποχή της πληροφοριακής υπερφόρτωσης.
- Μεταγνωστική υποστήριξη, δηλαδή βοήθεια στο να καταλάβει κανείς τι δεν έχει καταλάβει.
- Εκπαίδευση στην κριτική σκέψη, όταν χρησιμοποιείται για έλεγχο επιχειρημάτων, εντοπισμό αδυναμιών, εναλλακτικές ερμηνείες και διατύπωση αντιρρήσεων.
- Προσωποποιημένη μάθηση, όταν προσαρμόζει την εξήγηση στο επίπεδο, τον ρυθμό και τις ανάγκες του χρήστη.
- Υποστήριξη ανθρώπων με μαθησιακές δυσκολίες ή οργανωτικές δυσκολίες, όταν λειτουργεί ως σκαλωσιά και όχι ως αντικατάσταση της σκέψης.
Το πρόβλημα αρχίζει όταν η τεχνητή νοημοσύνη μετατρέπεται από συνομιλητή σε εργολάβο της σκέψης μας. Όταν γράφει πριν σκεφτούμε. Όταν συνοψίζει πριν διαβάσουμε. Όταν αποφασίζει πριν αξιολογήσουμε. Όταν μας προσφέρει την άνεση της απάντησης χωρίς την ενόχληση της κατανόησης.
Εκεί η γνωστική ενίσχυση μετατρέπεται σε cognitive offloading: σε εκχώρηση της σκέψης σε ένα εξωτερικό σύστημα.
Πού μπορούν να βοηθήσουν γνωστικά τα social media
Ακόμη και τα social media μπορούν να έχουν γνωστικά οφέλη, όταν χρησιμοποιούνται με πρόθεση και όχι ως παθητική κατανάλωση. Μπορούν να βοηθήσουν σε:
- Γρήγορη έκθεση σε ιδέες, επιστημονικές εξελίξεις και δημόσιο διάλογο.
- Επαφή με διαφορετικές οπτικές, ειδικά όταν ο χρήστης δεν περιορίζεται σε κλειστές «φυλές» συμφωνίας.
- Γλωσσική και πολιτισμική έκθεση, μέσα από κείμενα, βίντεο, διαλέξεις, συνεντεύξεις και εκπαιδευτικό περιεχόμενο.
- Κοινωνική μάθηση, δηλαδή μάθηση μέσα από παρατήρηση, συζήτηση, παραδείγματα και αντιπαραθέσεις.
- Ερεθίσματα περιέργειας, που μπορούν να οδηγήσουν κάποιον σε πιο συστηματική αναζήτηση.
Αλλά η ίδια τεχνολογία έχει και την αντίθετη όψη. Το ατελείωτο feed, τα σύντομα βίντεο, οι διαρκείς εναλλαγές, οι ειδοποιήσεις, η οικονομία της προσοχής και η ανάγκη άμεσης συναισθηματικής ανταμοιβής δημιουργούν ένα περιβάλλον που ευνοεί τη διάσπαση προσοχής.
Διαβάστε περισσότερα για τη διάσπαση προσοχής
Δεν είναι τυχαίο ότι η προβληματική και υπερβολική χρήση social media έχει συσχετιστεί στη βιβλιογραφία με δυσκολίες στην προσοχή, στη μνήμη εργασίας και στις εκτελεστικές λειτουργίες. Η συζήτηση δεν αφορά μόνο το «πόσο χρόνο περνάμε στην οθόνη», αλλά τι είδους νοητική στάση καλλιεργείται όσο είμαστε εκεί.
Άλλο είναι να χρησιμοποιώ ένα μέσο για να μάθω κάτι. Άλλο να εκπαιδεύω τον εγκέφαλό μου να ζητά συνεχώς το επόμενο ερέθισμα.
Πού βοηθά γνωστικά η ανάγνωση
Κάπου εκεί, η ανάγνωση αποκτά ξανά τη σημασία της. Και όχι γενικά κι αόριστα, αλλά με ισχυρή υποστήριξη από την επιστημονική έρευνα.
Η ανάγνωση βοηθά γνωστικά γιατί εκπαιδεύει:
- Τη συγκέντρωση, επειδή απαιτεί παραμονή σε ένα νοητικό αντικείμενο για περισσότερο χρόνο.
- Τη μνήμη εργασίας, καθώς χρειάζεται να κρατάμε πρόσωπα, έννοιες, επιχειρήματα και νοηματικές συνδέσεις.
- Τη γλωσσική ικανότητα, μέσα από λεξιλόγιο, σύνταξη, σημασίες και αποχρώσεις.
- Την κατανόηση, γιατί ο αναγνώστης δεν προσλαμβάνει απλώς πληροφορίες· οικοδομεί νόημα.
- Την αφαιρετική σκέψη, ειδικά όταν διαβάζει θεωρητικά, επιστημονικά, φιλοσοφικά ή λογοτεχνικά κείμενα.
- Την ικανότητα σύνδεσης ιδεών, δηλαδή να βλέπει σχέσεις, αντιφάσεις, συνέχειες και αιτιότητες.
- Την ανοχή στην αβεβαιότητα, επειδή πολλά κείμενα δεν αποκαλύπτουν αμέσως το πλήρες νόημά τους.
- Την εσωτερική αναπαράσταση, την ικανότητα δηλαδή να δημιουργεί κανείς νοητικές εικόνες, σενάρια, χαρακτήρες, συλλογισμούς και κόσμους.
Μία από τις ισχυρότερες μορφές cognitive enhancement βρίσκεται μπροστά μας εδώ και αιώνες: η ικανότητα να διαβάζουμε.
Η ανάγνωση δεν μας δίνει απλώς πληροφορίες. Μας εκπαιδεύει να μένουμε με μια σκέψη αρκετά ώστε να τη δούμε να βαθαίνει.
Διαβάστε περισσότερα για τη λειτουργία της σκέψης
Η υποτιμημένη δύναμη του διαβάσματος
Ενδιαφέρονται ενδεχομένως πολλοί σήμερα για τη γνωστική τους ενίσχυση. Αλλά συχνά την αναζητούν με τον εύκολο τρόπο: συμπληρώματα, εφαρμογές, τεχνικές συγκέντρωσης, nootropics, τεχνητή νοημοσύνη.
Η ανάγνωση δεν έχει την ίδια εμπορική γοητεία. Δεν παρουσιάζεται ως επαναστατική καινοτομία. Δεν υπόσχεται άμεσα αποτελέσματα. Δεν έχει εντυπωσιακό περιτύλιγμα. Είναι παλιά, αθόρυβη, απαιτητική και συχνά θεωρείται βαρετή μέσα σε ένα πολιτισμικό περιβάλλον που έχει εκπαιδευτεί στην ταχύτητα.
Κάθε παιδί όμως που μαθαίνει ουσιαστικά να διαβάζει δεν αποκτά απλά μια σχολική δεξιότητα. Αποκτά πρόσβαση σε έναν μηχανισμό γνωστικής, συναισθηματικής και κοινωνικής διεύρυνσης.
Μπορεί να μπει σε κόσμους που δεν έζησε. Σε σκέψεις που δεν έκανε. Σε εμπειρίες που δεν θα αποκτούσε μόνο του. Σε γλώσσες, ιστορίες, επιχειρήματα, αντιφάσεις και τρόπους ύπαρξης πέρα από το άμεσο περιβάλλον του.
Αυτό δεν είναι μικρό πράγμα. Είναι ένας από τους πιο ισχυρούς τρόπους με τους οποίους ο άνθρωπος επεκτείνει τον νου του.
Μάθετε περισσότερα για τη σημασία που έχει το διάβασμα βιβλίων
Η μετάβαση: από την επίπονη κατανόηση στην άμεση πρόσβαση
Βιώνουμε μια μεγάλη μετάβαση: από την επίπονη κατανόηση στην άμεση πρόσβαση. Από τη σκέψη ως άσκηση, στη σκέψη ως υπηρεσία.
Και όταν αυτό επισημαίνεται, ενεργοποιούνται συχνοί μηχανισμοί άμυνας.
«Ναι, αλλά όταν η τεχνολογία χρησιμοποιείται σωστά, βοηθάει».
Σωστό. Αλλά αυτό δεν απαντά στο ερώτημα της κυρίαρχης χρήσης.
«Είστε τεχνοφοβικοί».
Όχι απαραίτητα. Μπορεί κάποιος να αναγνωρίζει τη χρησιμότητα της τεχνολογίας και ταυτόχρονα να ανησυχεί για τις γνωστικές της συνέπειες.
«Πάντα έτσι έλεγαν για κάθε νέα τεχνολογία».
Επίσης σωστό ως ιστορική παρατήρηση, αλλά ανεπαρκές ως επιχείρημα. Κάθε τεχνολογία έχει διαφορετική κλίμακα, διαφορετική ταχύτητα και διαφορετικό βάθος παρέμβασης στη σκέψη.
Το να μπορούμε ακόμη να διαβάζουμε σε βάθος πρέπει να είναι ζητούμενο
Το ζήτημα δεν είναι να αρνηθούμε την τεχνολογία. Αυτό θα ήταν αφελές και αδιέξοδο.
Το ζήτημα είναι να κρατήσουμε τις ισορροπίες, μη χάνοντας τις εσωτερικές δεξιότητες που κάνουν την τεχνολογία πραγματικά χρήσιμη: προσοχή, κρίση, κατανόηση, μνήμη, γλώσσα, αμφιβολία, επιμονή, αναστοχασμό.
Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να είναι εξαιρετικό εργαλείο, όταν συναντά έναν νου που ξέρει να ρωτά, να αμφισβητεί, να ελέγχει και να σκέφτεται. Τα social media μπορούν να είναι χρήσιμα, όταν δεν μας απορροφούν σε μια ατέρμονη μηχανή ερεθισμάτων. Η ανάγνωση παραμένει θεμελιώδης, γιατί καλλιεργεί ακριβώς τις δεξιότητες που χρειαζόμαστε για να μη γίνουμε παθητικοί καταναλωτές έτοιμων απαντήσεων.
Ίσως λοιπόν μία από τις πιο ουσιαστικές μορφές γνωστικής αντίστασης σήμερα είναι κάτι παλιό, αθόρυβο και καθόλου εντυπωσιακό: Να μπορούμε ακόμη να διαβάζουμε σε βάθος.
Σπύρος Καλημέρης Ψυχίατρος (με τη συμβολή εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης)
Ενδεικτικές πηγές
- The Perks of Being a Bookworm: The Science of the Benefits of Reading” Falk Huettig Senior Investigator at the Max Planck Institute for Psycholinguistics
- Relations between Executive Functions and Academic Outcomes in Elementary School Children: A Meta-Analysis Spiegel, J. A., Goodrich, J. M., Morris, B. M., Osborne, C. M., & Lonigan, C. J. (2021). Psychological Bulletin.
- Executive Function and Reading Comprehension: A Meta-Analytic Review Follmer, D. J. (2018). Educational Psychologist.
- The impact of shared book reading on children’s language skills: A meta-analysis Noble, C., Sala, G., Peter, M., Lingwood, J., Rowland, C., Gobet, F., & Pine, J. (2018). Educational Research Review.
- Association of Digital Media Use With Subsequent Symptoms of Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder Among Adolescents Ra, C. K., Cho, J., Stone, M. D., et al. (2018). JAMA.
- Cognitive Offloading Risko, E. F., & Gilbert, S. J. (2016). Trends in Cognitive Sciences.
- Cognitive offloading or cognitive overload? How AI alters the mental architecture of coping, Front Psychol
2025 - ChatGPT for good? On opportunities and challenges of large language models for education Kasneci, E., Sessler, K., Küchemann, S., et al. (2023). Learning and Individual Differences.
- The effects of over-reliance on AI dialogue systems on students’ cognitive abilities: a systematic review Zhai, C., Wibowo, S., & Li, L. D. (2024). Smart Learning Environments.
- Cognitive effects and correlates of reading fiction: Two preregistered multilevel meta-analyses.