Ψυχική υγεία των γυναικών
Η Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας γιορτάζεται στις 8 Μαρτίου και αποτελεί μια σημαντική υπενθύμιση τόσο των αγώνων για τη φυλετική ισότητα, όσο και των προκλήσεων με τις οποίες εξακολουθούν να έρχονται αντιμέτωπες οι γυναίκες ανά τον κόσμο.
Οι προκλήσεις που σχετίζονται άμεσα με την διαχρονική επίδραση των φυλετικών στερεοτύπων και τη διεκδίκηση ίσων δικαιωμάτων στις πατριαρχικές κοινωνίες δεν μπορούν παρά να επηρεάζουν ισχυρά τόσο την ψυχολογία όσο και την ψυχική υγεία των γυναικών.
Η ψυχοσύνθεση μίας γυναίκας άλλωστε, διαμορφώνεται από πληθώρα παραγόντων, από βιολογικούς και συναισθηματικούς, έως κοινωνικούς και πολιτισμικούς. Πώς, λοιπόν, επηρεάζεται η αυτοεικόνα και αυτοπεποίθηση μιας γυναίκας από την κοινωνική της θέση και τα βιώματα που, παραδοσιακά, ανάγονται στην φυλετική της ταυτότητα;
Έμφυλη βία και κακοποίηση
Η έμφυλη βία αποτελεί μία από τις πλέον σοβαρές απειλές για την ψυχική υγεία των γυναικών, με μακροχρόνιες επιπτώσεις στη συναισθηματική τους σταθερότητα. Παραδοσιακά τα ποσοστά έμφυλης βίας είναι συντριπτικά περισσότερα από το αντρικό προς το γυναικείο φύλο, τόσο εντός όσο και εκτός της οικογενένειας. Στην Ελλάδα παρατηρείται αύξηση στα περιστατικά ενδοοικογενειακής βίας που καταγράφονται ετησίως.
Οι γυναίκες που βιώνουν σωματική, λεκτική ή σεξουαλική κακοποίηση τείνουν να εμφανίζουν αυξημένα ποσοστά διαταραχών άγχους, κατάθλιψης, μετατραυματικού στρες (PTSD), αλλά και αυτοκτονικών σκέψεων.
Σύμφωνα με μελέτες, η χρόνια έκθεση σε περιστατικά έμφυλης βίας και κακοποίησης επηρεάζει το νευροβιολογικό σύστημα, προκαλώντας αυξημένα επίπεδα κορτιζόλης και δυσλειτουργίες στις συνδέσεις του προμετωπιαίου φλοιού με το μεταιχμιακό σύστημα, γεγονός που, με τη σειρά του, δυσχεραίνει τη ρύθμιση των συναισθημάτων και την ορθολογική λήψη αποφάσεων.
Επιπλέον, η εσωτερίκευση των επιπτώσεων της κακοποίησης σε μικρή ηλικία ενδέχεται να οδηγήσει σε διαταραχές της προσωπικότητας, καθώς και σε δυσκολίες ως προς τη διατήρηση υγιών διαπροσωπικών σχέσεων.
Διακρίσεις στον εργασιακό χώρο
Οι διακρίσεις που βιώνουν οι γυναίκες στον επαγγελματικό τομέα δεν περιορίζονται μόνο στο μισθολογικό χάσμα, τις μειωμένες ευκαιρίες ανέλιξης και τα έμφυλα στερεότυπα σε διάφορες εκφάνσεις. Η εργασιακή πραγματικότητα καθιστά τις γυναίκες περισσότερο επιρρεπείς σε φαινόμενα εργασιακού στρες, επαγγελματικής εξουθένωσης (burnout) και χαμηλής αυτοεκτίμησης.
Παράλληλα, το λεγόμενο «σύνδρομο του απατεώνα» (imposter syndrome) επίσης εμφανίζεται συχνότερα στις γυναίκες, καθώς η αμφισβήτηση των ικανοτήτων τους από το εργασιακό περιβάλλον οδηγεί σε έναν φαύλο κύκλο έντονης αυτοκριτικής και χαμηλής αυτοπεποίθησης.
Έρευνες, μάλιστα, δείχνουν ότι η χρόνια έκθεση σε καταστάσεις αδικίας και υποτίμησης στο εργασιακό περιβάλλον ενδεχομένως να προκαλέσει υπερδραστηριοποίηση του συμπαθητικού νευρικού συστήματος, συμβάλλοντας, έτσι, στην ανάπτυξη ψυχοσωματικών συμπτωμάτων, όπως χρόνιος πονοκέφαλος, γαστρεντερικές διαταραχές και αϋπνία.
Εγκυμοσύνη, γέννα και μητρότητα
Η μητρότητα είναι κάθε άλλο παρά μία αμιγώς θετική εμπειρία, χωρίς προκλήσεις ή ψυχολογικές δυσκολίες. Η μετάβαση στη μητρότητα, μάλιστα, συνοδεύεται από σημαντικές βιολογικές και ψυχολογικές αλλαγές, οι οποίες, ανά περιπτώσεις, επηρεάζουν δραστικά την ψυχική υγεία μιας γυναίκας.
Οι ορμονικές διακυμάνσεις κατά την κύηση και τη λοχεία επιδρούν σημαντικά στον εγκέφαλο, ιδιαίτερα σε περιοχές όπως ο ιππόκαμπος και η αμυγδαλή, οι οποίες σχετίζονται με τη ρύθμιση του στρες και των συναισθημάτων.
Πολλές γυναίκες βιώνουν προγεννητικό και μεταγεννητικό άγχος, ενώ το 10-15% των λεχώνων εμφανίζει επιλόχεια κατάθλιψη, μια σοβαρή διαταραχή που επηρεάζει τη συναισθηματική σύνδεση με το νεογέννητο και, κατ’ επέκταση, την ποιότητα ζωής της μητέρας.
Κλιμακτήριος και εμμηνόπαυση
Η κλιμακτήριος είναι η μεταβατική φάση πριν την εμμηνόπαυση, κατά την οποία οι ορμονικές αλλαγές δημιουργούν συμπτώματα όπως εξάψεις, διαταραχές ύπνου, κόπωση και συναισθηματική κυκλοθυμία.
Η εμμηνόπαυση σηματοδοτεί την οριστική διακοπή της εμμήνου ρύσης και συνοδεύεται από μακροχρόνιες αλλαγές στη νευροβιολογία του εγκεφάλου, αυξάνοντας τον κίνδυνο εμφάνισης άγχους και κατάθλιψης. Οι επιπτώσεις είναι, στην πλειονότητα των περιπτώσεων, περισσότερο έντονες σε γυναίκες με ιστορικό ψυχικών διαταραχών.
Και στις δύο περιπτώσεις, οι διακυμάνσεις στα επίπεδα οιστρογόνων και προγεστερόνης επηρεάζουν τόσο τη σωματική, όσο και την ψυχική υγεία των γυναικών. Συνηθίζεται, μάλιστα, να βιώνουν έντονη συναισθηματική αστάθεια, ευερεθιστότητα, ακόμα και καταθλιπτικά επεισόδια, ιδιαίτερα αν συνυπάρχουν ψυχοκοινωνικοί στρεσογόνοι παράγοντες.
Φροντίδα οικογένειας και ασθενών
Παραδοσιακά, περισσότερες γυναίκες από ότι άντρες αναλαμβάνουν την ευθύνη της εύρυθμης λειτουργίας μιας οικογένειας, σε επίπεδο νοικοκυριού, υγείας κ.α. Επίσης, το γεγονός ότι περισσότερες γυναίκες από ό,τι άντρες είναι φροντίστριες (είτε σε επαγγελματικό επίπεδο είτε σε άτυπες μορφές φροντίδας, όπως η φροντίδα παιδιών, ηλικιωμένων ή ατόμων με αναπηρίες) επηρεάζει την ψυχική τους υγεία.
Σε αυτές τις περιπτώσεις μπορεί να βιώνουν :
- Στρες και εξουθένωση (Burnout):
- Οι φροντίστριες βιώνουν συχνά σωματική και ψυχική κόπωση λόγω της συνεχούς υπευθυνότητας.
- Η συναισθηματική εμπλοκή στη φροντίδα μπορεί να οδηγήσει σε υπερβολικό άγχος και συναισθηματική εξάντληση.
- Κοινωνική απομόνωση:
- Η φροντίδα συχνά απαιτεί πολύ χρόνο, μειώνοντας τις ευκαιρίες για κοινωνική ζωή και προσωπική ανάπτυξη.
- Μπορεί να νιώθουν μοναξιά και έλλειψη υποστήριξης.
- Ψυχολογική επιβάρυνση και κατάθλιψη:
- Οι φροντίστριες αντιμετωπίζουν μεγαλύτερο κίνδυνο ανάπτυξης άγχους και κατάθλιψης, ειδικά αν δεν λαμβάνουν αρκετή βοήθεια ή αναγνώριση για την προσφορά τους.
- Το αίσθημα ενοχής αν δεν μπορούν να ανταπεξέλθουν επαρκώς στις απαιτήσεις της φροντίδας επιβαρύνει επιπλέον την ψυχική τους υγεία.
- Οικονομικό άγχος:
- Πολλές γυναίκες που εργάζονται ως φροντίστριες είτε αμείβονται χαμηλά είτε παρέχουν φροντίδα χωρίς οικονομική ανταμοιβή, γεγονός που δημιουργεί επιπρόσθετο στρες.
- Έλλειψη αυτοφροντίδας:
- Οι γυναίκες φροντίστριες συχνά βάζουν τις ανάγκες των άλλων πάνω από τις δικές τους, με αποτέλεσμα να παραμελούν τη σωματική και ψυχική τους υγεία.
Παράλληλα είναι σαφές ότι οι γυναίκες στη σημερινή εποχή έχουν να αντιμετωπίσουν πολλαπλούς ρόλους, κάτι που αναπόφευκτα δεν μπορεί παρά να συμβάλλει σε αυξημένο στρες. Παρά το γεγονός ότι η συμβολή των αντρών σε παιδιά και σπίτι φαίνεται να έχει ανοδικές τάσεις σήμερα, ο συνδυασμός μητρότητας και επαγγελματικής καριέρας αποτελεί πολύ δύσκολο στοίχημα για τις γυναίκες. Αυτό δε σημαίνει ότι δεν είναι εφικτό, αλλά παραμένει κάτι δύσκολο, εξού και πολλές γυναίκες αναγκάζονται ή επιλέγουν το ένα ή το άλλο. Η ανάγκη επιλογής μπορεί να έχει ψυχολογικές συνέπειες τόσο στις ίδιες όσο και στα μέλη της οικογένειάς τους.
Βιβλιογραφία:
- Understanding Psychological Violence against Women: The need for harmonised definitions and data in the EU
- Menstruation, maternity, motherhood, and menopause: milestones that shape women’s careers and work experiences
Συντακτική ομάδα Kalimeristherapist