Αναστρέφεται η άνοια ;
Η νόσος Alzheimer δεν αναστρέφεται. Όμως σε κάποιες περιπτώσεις άνοιας από άλλα αίτια, η πάθηση μπορεί να είναι αναστρέψιμη, αν η ανοϊκή συμπτωματολογία εντοπιστεί έγκαιρα.
Αναστρέψιμες αιτίες ανοϊκών συμπτωμάτων είναι ενδεικτικά ο υδροκέφαλος, οι λοιμώξεις, η κατάχρηση αλκοόλ, οι θυρεοειδοπάθειες κ.α.
Σχεδόν οι μισές περιπτώσεις άνοιας παγκοσμίως θα μπορούσαν θεωρητικά να προληφθούν ή να καθυστερήσουν με την εξάλειψη 14 τροποποιήσιμων παραγόντων κινδύνου κατά τη διάρκεια της ζωής του ατόμου σύμφωνα με πρόσφατη Lancet Report.
Πως αυξάνονται οι πιθανότητες πρόληψης της άνοιας;
Πρέπει να σημειωθεί ότι τα ανοϊκά περιστατικά αυξάνονται παγκοσμίως, φαινόμενο για το οποίο ευθύνεται σε μεγάλο βαθμό (με εξαίρεση τις περιπτώσεις υψηλής γενετικής ευαλωτότητας) ο σύγχρονος τρόπος ζωής που υποβαθμίζει ακριβώς τις προαναφερθείσες προληπτικές στρατηγικές. Επομένως η πρόληψη της άνοιας ενδέχεται να διέρχεται μέσα από αλλαγές στον τρόπο ζωής με πιο χαρακτηριστικές τις ακόλουθες.
Εξασκείστε το μυαλό σας
Υιοθέτηση ενισχυτικών της γνωστικής εγκεφαλικής λειτουργίας συνηθειών με παραδείγματα το διάβασμα βιβλίων, εφημερίδων, το λύσιμο σταυρόλεξου, το κράτημα ημερολόγιου κ.α. Η ενίσχυση της φαιάς ουσίας μας μπορεί να ξεκινήσει σε μικρή ηλικία μέσω της γλωσσομάθειας. Η εξάσκηση της μνήμης μας με νέα δεδομένα συμβάλλει στην ενίσχυσή της σύμφωνα με έρευνα.
Επιπλέον σύμφωνα με ακόμη πιο νέα ενδιαφέροντα στοιχεία βρέθηκε ότι επαγγελματίες όπως για παράδειγμα οι οδηγοί ταξί που αντιμετωπίζουν καθημερινές προκλήσεις πλοήγησης παρουσίασαν σημαντικά χαμηλότερα ποσοστά θανάτου από Αλτσχάιμερ σε σχέση με άλλους. Αυτό συμβαίνει απλά γιατί η απομνημόνευση δρόμων συμβάλλει στην ενίσχυση του ιπποκάμπου μιας μικρής δομής στον εγκέφαλο, σχετικής με τη μνήμη.
Εξασκείστε το σώμα σας
Μάθετε να κινήστε όσο περισσότερο μπορείτε, επιλέγοντας δραστηριότητες ή κάποια ατομική ή ομαδική άσκηση που να σας ταιριάζει
Αυτό το οποίο αποδεικνύουν οι σύγχρονες έρευνες είναι κάτι ήδη γνωστό από την αρχαιότητα : νους υγιής εν σώματι υγιεί. Με άλλα λόγια, εάν θέλουμε να μειώσουμε τις πιθανότητες να αναπτύξουμε Αλτσχάιμερ αργότερα, θα πρέπει να αρχίσουμε να παίρνουμε μέρος σε ήπιες φυσικές δραστηριότητες. Μάλιστα σε βρετανική μελέτη που δημοσιεύτηκε τον Σεπτέμβριο του 2022 και συμμετείχαν πάνω από 78.000 άτομα τα οποία παρακολουθήθηκαν επί πέντε χρόνια, βρέθηκε ότι οι ηλικιωμένοι που περπατούσαν μισή ώρα την ημέρα, με ρυθμό που να καλύπτουν 2-3 χιλιόμετρα, είχαν μείωση του κινδύνου εμφάνισης της νόσου κατά 60%.
Παράλληλα η σωματική άσκηση βοηθάει συνολικά τόσο ψυχικά, όσο και στην καταπολέμηση φυσικών προβλημάτων όπως η υπέρταση και η παχυσαρκία.
Ακολουθήστε πιο υγιεινή διατροφή
Προσεκτική διατροφή εστιασμένη στη μείωση χοληστερίνης, τριγλυκεριδίων και σακχάρου. Το ελαιόλαδο, βασικό συστατικό της μεσογειακής διατροφής, περιέχει για παράδειγμα την αντιφλεγμονώδη και αντιοξειδωτική ουσία oleocanthal (πολυφαινόλη) που συσχετίζεται σε σχετικές έρευνες μεταξύ άλλων με μείωση της συσσώρευσης του β-αμυλοειδούς στον εγκέφαλο. Η συσσώρευση του β-αμυλοειδούς είναι ένας από τους νευροβιολογικούς μηχανισμούς πρόκλησης alzheimer.
Μην αφήνετε τα προβλήματα υγείας στην τύχη τους
Αποτελεσματική ρύθμιση σακχαρώδη διαβήτη, υπέρτασης και καρδιολογικών προβλημάτων
Σημαντικό θέμα που συχνά παραμελείται τόσο από ηλικιωμένους όσο και από τους στενούς συγγενείς τους είναι η βαρηκοΐα. Γνωρίζουμε από πρόσφατες μελέτες ότι η αισθητηριακή αποξένωση που προκαλεί η βαρηκοΐα όταν αυτή δεν αντιμετωπίζεται με τα πανταχού διαθέσιμα στις μέρες μας ακουστικά, αυξάνει 6 φορές τον κίνδυνο εμφάνισης άνοιας.
Αντιστοίχως η βλάβη/απώλεια όρασης αναγνωρίζεται όλο και περισσότερο ως ένας σημαντικός, δυνητικά τροποποιήσιμος παράγοντας κινδύνου για την άνοια, με ισχυρότερες συσχετίσεις για πιο σοβαρή απώλεια όρασης και ορισμένες οφθαλμικές παθήσεις, όπως ο καταρράκτης και η διαβητική αμφιβληστροειδοπάθεια.
Συναναστραφείτε περισσότερο
Υιοθέτηση ψυχαγωγικών/κοινωνικών δραστηριοτήτων. Όσο πιο κοινωνικά ενεργοί και με ευχάριστες δραστηριότητες μπορούν να είναι οι ηλικιωμένοι, τόσο το καλύτερο.
Μειώστε κάπνισμα και αλκοόλ
Χρήση αλκοόλ εντός των επιτρεπτών ορίων & διακοπή καπνίσματος
Δεδομένου πως οι πάσχοντες από Αλτσχάιμερ αναμένεται να τριπλασιαστούν μέσα στις επόμενες δεκαετίες αν η συχνότητα εμφάνισής της συνεχίσει να έχει τους σημερινούς της ρυθμούς, θα λέγαμε πως ο καλύτερος τρόπος αντιμετώπισης της νόσου είναι η πρόληψη και όχι η ίαση, η οποία αποτελεί ακόμη έναν μακρινό στόχο. Ακόμη και έχουν επενδυθεί και συνεχίσουν να επενδύονται δισεκατομμύρια ευρώ παγκοσμίως για την έρευνα και την καταπολέμηση των νευροεκφυλιστικών νόσων, η επιστημονική κοινότητα τείνει να συμφωνεί πως η προώθηση μιας ισορροπημένης ζωής τόσο σε φυσιολογικό όσο και σε πνευματικό επίπεδο δρα σίγουρα αποτρεπτικά.
Αντιμετώπιση της άνοιας
Η ανεύρεση μιας νευρογνωστικής διαταραχής μπορεί να καθυστερήσει σημαντικά καθώς συνήθως το συγγενικό περιβάλλον του ηλικιωμένου δεν είναι ευαισθητοποιημένο στην παρατήρηση μεταβολών στην καθημερινή συμπεριφορά του κι έτσι η επαφή με τον ειδικό θα πραγματοποιηθεί όταν πλέον οι δυσλειτουργίες θα γίνουν αρκετά «θορυβώδεις».
Από τη στιγμή που θα διαπιστωθεί η ανοϊκή συνδρομή προτεραιότητα έχει η αντιμετώπιση τυχόν αναστρέψιμων αιτιών. Παράλληλα ένας συνδυασμός φαρμακευτικής θεραπείας με κινητοποιητικές/εργοθεραπευτικές, ψυχοκοινωνικές παρεμβάσεις απαιτείται για να καθυστερήσει όσο το δυνατόν περισσότερο η εξέλιξη της νόσου και να ενισχυθεί η ποιότητα ζωής του ηλικιωμένου.
Στρατηγικές διαχείρισης στο πρώιμο στάδιο
- Καθιέρωση ρουτίνας: Δημιουργία μιας δομημένης καθημερινής ρουτίνας.
- Γνωστικές δραστηριότητες: Ενασχόληση με παζλ και παιχνίδια μνήμης.
- Σύστημα υποστήριξης: Διαμόρφωση κοινωνικών συναναστροφών και πιθανής βοήθειας από οικογένεια, τους φίλους και συνομήλικους.
- Ιατρική συμβολή: Τακτικές εξετάσεις με παρόχους υγειονομικής περίθαλψης.
Στρατηγικές διαχείρισης στο μέσο στάδιο
- Μέτρα ασφαλείας: Εφαρμογή τροποποιήσεων ασφαλείας στο σπίτι προς μείωση ατυχημάτων.
- Επαγγελματική βοήθεια: Εξετάζεται σοβαρά το ενδεχόμενο παροχής υπηρεσιών φροντίδας στο σπίτι ή υπηρεσιών αναπληρωματικής φροντίδας.
- Διαχείριση φαρμάκων: Χρήση συνταγογραφούμενων φαρμάκων για τον έλεγχο των συμπτωμάτων.
- Τεχνικές συμπεριφοράς: Εφαρμογή στρατηγικών για τη διαχείριση των εναλλαγών της διάθεσης και της διέγερσης.
Στρατηγικές διαχείρισης στο προχωρημένο/τελικό στάδιο
- Ανακουφιστική φροντίδα: Έμφαση στην άνεση και τη διαχείριση του πόνου.
- Φροντίδα 24/7: Παροχή φροντίδας όλο το εικοσιτετράωρο στο σπίτι ή σε εξειδικευμένη εγκατάσταση.
- Συναισθηματική υποστήριξη για τους φροντιστές: Εξασφάλιση ψυχολογικής υποστήριξης για τους φροντιστές.
- Νομικός και οικονομικός σχεδιασμός: (Δικαστική) συμπαράσταση & διαχείριση οικονομικών και άλλων σημαντικών αποφάσεων.
Φάρμακα για την άνοια
Τα κύρια φάρμακα που χρησιμοποιούνται σήμερα είναι η μεμαντίνη και οι αναστολείς της χολινεστεράσης και όσο πιο νωρίς ξεκινήσει η χορήγησή τους τόσο το καλύτερο για την καθυστέρηση της επιδείνωσης της μνήμης.
Τα φάρμακα για την άνοια αλτσχαιμερ δεν μπορούν να σταματήσουν την πορεία της νόσου, αλλά να την καθυστερήσουν.
Αναστολείς χολινεστεράσης
Οι αναστολείς χολινεστεράσης σε χρήση σήμερα είναι :
- Δονεπεζίλη (aricept)
- Ριβαστιγμίνη (exelon)
- Γαλανταμίνη (reminyl)
Στην άνοια παρατηρείται εκφυλισμός εγκεφαλικών, μεταξύ αυτών και των χολινεργικών νευρώνων, δηλαδή αυτών που «επικοινωνούν» μέσω του νευροδιαβιβαστή ακετυλοχολίνη (acetylcholine).
Η ακετυλοχολινεστεράση είναι το ένζυμο που διασπά την ακετυλοχολίνη, επομένως αν αναστείλουμε τη δράση του ενζύμου αυτού θα υπάρχει περισσότερη ακετυλοχολίνη και άρα περισσότερη χολινεργική νευροδιαβίβαση και άρα επαρκέστερη εγκεφαλική λειτουργία στους εναπομείναντες φυσιολογικούς νευρώνες.
Οι αναστολείς της χολινεστεράσης έχουν ποικίλες ενδείξεις. Συνηθέστερα, η χρήση τους είναι στη θεραπεία νευροεκφυλιστικών ασθενειών όπως η νόσος Αλτσχάιμερ, η νόσος του Πάρκινσον και η άνοια Lewy-body, στις οποίες καταστρέφονται τα κύτταρα που παράγουν ακετυλοχολίνη σε διαφορετικές περιοχές του εγκεφάλου.
Το μειονέκτημά των φαρμάκων αυτών είναι ότι όσο πιο προχωρημένο είναι το στάδιο άνοιας του ασθενούς, τόσο μικρότερη αποτελεσματικότητα έχουν, καθώς όσο προχωρά η άνοια τόσο λιγότεροι άθικτοι νευρώνες παραμένουν στον εγκέφαλο.
Παρενέργειες φαρμάκων άνοιας
Οι αναστολείς της χολινεστεράσης αυξάνουν τη συνολική διαθέσιμη ποσότητα ακετυλοχολίνης. Έτσι, μπορεί να υπάρχουν συμπτώματα υπερδιέγερσης του παρασυμπαθητικού νευρικού συστήματος, όπως αυξημένη εντερική κινητικότητα (διάρροια), βραδυκαρδία, υπόταση.
Οι προσωρινές ανεπιθύμητες ενέργειες κατά την έναρξη θεραπείας με αναστολείς της χολινεστεράσης περιλαμβάνουν πονοκεφάλους, αϋπνία και δευτερεύοντα προβλήματα γαστρεντερικής νόσου. Άλλα πιο ανησυχητικά αποτελέσματα περιλαμβάνουν ζάλη, αδυναμία και απώλεια βάρους. Η παρατεταμένη συστολή των μυών μπορεί επίσης να είναι ένα χαρακτηριστικό γνώρισμα σε ασθενείς που εκτίθενται σε αναστολείς της χολινεστεράσης.
Αντενδείκνυνται σε ασθενείς με σημαντικό πρόβλημα βραδυκαρδίας, υπότασης, κατακράτησης ούρων και γαστρικού έλκους.
Μεμαντίνη
Η μεμαντίνη (ebixa, mobius) είναι ανταγωνιστής του υποδοχέα γλουταμινικού NMDA. Χρησιμοποιείται για να επιβραδύνει τη νευροτοξικότητα που πιστεύεται ότι εμπλέκεται στη νόσο Αλτσχάιμερ και σε άλλες νευροεκφυλιστικές ασθένειες. Η μεμαντίνη μπλοκάρει τον υποτύπο των υποδοχέων NMDA των υποδοχέων γλουταμινικού εμποδίζοντας την υπερ-ενεργοποίηση των υποδοχέων γλουταμίνης, ενώ επιτρέπει την κανονική δραστηριότητα.
Η μεμαντίνη επιδεικνύει επίσης ανταγωνιστική δράση στους σεροτονεργικούς τύπους 3 (5-ΗΤ3) και στους νικοτινικούς υποδοχείς ακετυλοχολίνης. Δεν έχει δραστηριότητα στους υποδοχείς γ-αμινοβουτυρικού οξέος (GABA), ντοπαμίνης, ισταμίνης, νοραδρεναλίνης ή σε διαύλους ασβεστίου, νατρίου ή καλίου.
Οι πιο συχνές παρενέργειες της μεμαντινης είναι ζάλη, πονοκέφαλος, σύγχυση, διάρροια και δυσκοιλιότητα, κόπωση.
Άλλα φάρμακα στην άνοια
Τα ηρεμιστικά φάρμακα τύπου βενζοδιαζεπίνης δεν ενδείκνυνται για συνεχή χρήση σε ηλικιωμένους γενικά και άρα ούτε και στην άνοια. Δυστυχώς όμως είναι μια εικόνα που βλέπουμε στην πράξη.
Σε ανθρώπους με ανοϊκή συνδρομή είναι συχνά αναγκαίο να γίνει συμπτωματική αντιμετώπιση της ανησυχίας, του άγχους, της διέγερσης, της αϋπνίας, των ψυχωτικών συμπτωμάτων (ψευδαισθήσεις, παραλήρημα). Έτσι σε αυτές τις περιπτώσεις θα χρησιμοποιηθούν φάρμακα από άλλες κατηγορίες όπως αντικαταθλιπτικά και αντιψυχωτικά σε χαμηλές δόσεις.
Διάφορες νέες θεραπείες δοκιμάζονται για την αντιμετώπιση της άνοιας που εξελίσσεται σε μία από τις σοβαρότερες παθήσεις του 21ου αιώνα. Για παράδειγμα μια υποσχόμενη προσέγγιση είναι η θεραπεία με υπερήχους που ίσως χρησιμοποιηθεί κάποια μέρα για τη μείωση των αμυλοειδικών πλακών που ευθύνονται εν μέρει για για τη νόσο Alzheimer.
Ποιο είναι το καλύτερο φάρμακο για την άνοια;
Δεν υπάρχει καλύτερο ή χειρότερο φάρμακο για την άνοια.
Τα φάρμακα για την άνοια δεν μπορούν να σταματήσουν την πορεία της νόσου, αλλά να την καθυστερήσουν.
Συνήθως όσο πιο νωρίς ξεκινήσει η χορήγησή τους, τόσο το καλύτερο για την καθυστέρηση της επιδείνωσης της μνήμης. Αυτό βέβαια δεν είναι απόλυτος κανόνας για όλους.
Φροντίδα στην άνοια
Η φροντίδα των ηλικιωμένων με άνοια είναι απαιτητική διαδικασία, τόσο ψυχικά για συγγενείς και επαγγελματίες φροντιστές, όσο και πρακτικά. Η φροντίδα των ασθενών με αλτσχαιμερ γίνεται είτε στο σπίτι είτε σε δομές για ηλικιωμένους (ιδρύματα). Η σοβαρή μείωση της λειτουργικότητας που προκαλεί η νόσος είναι προφανής λόγος για αναπηρικό επίδομα.
Σπύρος Καλημέρης Ψυχίατρος Ψυχοθεραπευτής